कालस्वरूपं विष्णोश्च यन्मयोक्तं तवानघ । तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्
हे निष्पापा, मी तुला विष्णूच्या काळाचे स्वरूप सांगितले; त्यावरून त्याच्या मोजणीची समजूत करून घे.
अन्येषां चैव जन्तूनां चराणामचराश्च ये । भूभूभृत्सागरादीनामशेषाणां च सत्तम
आणि तसेच, हे श्रेष्ठ, सर्व इतर सजीव, स्थावर आणि जंगम, पृथ्वी, पर्वत, समुद्र आणि सर्वांसाठीही हेच लागू आहे.
काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मनिसत्तम । काष्ठा त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः
हे श्रेष्ठ ऋषी, पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा असं ओळखलं जातं. तीस काष्ठा मिळून एक कला होते, आणि तीस कला मिळून एक मुहूर्त ठरतो.
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावानित मासः पक्षद्वयात्मकः
अशा मुहूर्तांच्या संख्येने मानवी दिवस-रात्र मोजली जाते. अशा दिवस-रात्रांनी बनलेला महिना दोन पक्षांचा असतो.
तैः षड्‌भिरयनं वर्ष द्वेऽयनें दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्
अशा सहा महिन्यांनी एक वर्ष तयार होतं, आणि ते दक्षिणायन व उत्तरायण अशा दोन भागांत विभागलं जातं. देवांसाठी दक्षिणायन म्हणजे रात्र, आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस असतो.
दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतदिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे
एक हजार दिव्य वर्षे म्हणजे कृत, त्रेता आणि इतर युगं असं म्हणतात. त्या चार युगांचं बारा भागांत कसं विभागलं जातं, ते माझ्याकडून ऐक.
चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्याब्दानां सहस्त्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः
कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग यांच्यासाठी अनुक्रमे चार, तीन, दोन आणि एक अशी संख्येची मोजणी होते, असं प्राचीन जाणकार सांगतात. ही सर्व हजारो दिव्य वर्षे आहेत.
तत्प्रमाणैः शतैः सन्ध्या पूर्वा तत्राभिधीयते । सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः
त्या प्रमाणाच्या शेकड्यांनी युगाच्या सुरुवातीची संध्या सांगितली जाते, आणि युगाच्या शेवटी असणारा संध्यांशही तितकाच असतो.
सन्ध्यासध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम । युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः
संध्या आणि संध्यांश यांच्यामधील काळ, हे श्रेष्ठ ऋषी, युग म्हणून ओळखलं जातं, ज्याला कृत, त्रेता वगैरे नावं आहेत.
कृतं त्रेता द्वाररश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् । प्रोच्यते तस्तहस्त्र च ब्रह्मणो दिवसं मुने
कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि – ही चार युगं सांगितली आहेत. अशा हजार चक्रांनी ब्रह्मदेवाचा एक दिवस पूर्ण होतो, हे ऋषी.
ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश । भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं श्रृणु
ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी, हे ब्राह्मण, चौदा मनू होतात. त्यांच्या काळाचं मोजमाप कसं आहे, ते ऐक.
सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः । एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्
सप्तर्षी, देव, इंद्र, मनू आणि त्याचे पुत्र राजे – हे सर्व एकाच वेळी निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच नष्टही होतात.
चतुर्यगुणां संख्याता साधिका ह्रोकासप्ततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम
एकाहत्तर आणि थोडं जास्त, त्याचा चार पट म्हणजे मन्वंतराचा काळ, हे श्रेष्ठ जीव, जो मनू आणि देवांचा काळ आहे.
अष्टौ शत सहस्त्राणि दिव्ययां संख्यया स्मृतम् । द्विपत्रचाशत्तथान्यानि सहस्त्राण्यधिकानि तु
आठशे बहात्तर हजार दिव्य वर्षे अशी संख्या लक्षात ठेवली जाते. आणि त्याहून दुप्पट व अधिक अशी इतर हजारो वर्षेही आहेत.
त्रिंशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्याया द्विज । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने
तीन कोटी पूर्ण संख्या मोजली जाते, हे द्विज. आणि त्याशिवाय सडसष्ट नियुतांची भर आहे, हे महर्षी.
विंशतिस्तु सह्स्त्राणि कालोऽयमधिकं विना । मन्वन्तरस्य सड्खयेयं मानुषैर्वत्सरैर्द्विज
त्यात वीस हजार अधिक आहेत, जास्त नाहीत. हा मन्वंतराचा मानवी वर्षांमधील हिशोब आहे, हे द्विज.
चतुर्दशगुणो ह्योष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम् । ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसत्र्चरः
त्याचा चौदा पट म्हणजे ब्रह्मदेवाचा दिवस असं ओळखलं जातं. त्याच्या शेवटी नैमित्तिक प्रलय येतो.
तदा ही दह्राते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् । जनं प्रयान्ति तापार्था महर्लोकनिवासिनः
त्या वेळी सर्व त्रैलोक्य – भू, भुवः वगैरे – नष्ट होतं. महर्लोकात राहणारे तापापासून सुटका मिळवण्यासाठी जनलोकात जातात.
एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्म नारायणात्मकः । भोगिशय्यां गतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः
त्रैलोक्य एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, नारायणस्वरूप ब्रह्मदेव शेषनागाच्या शय्येवर विसावतो, आणि सर्व जग विलीन झाल्यामुळे तो अधिक तेजस्वी होतो.
जनस्थैर्योगिभिर्देवाश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः । तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः
जनलोकातले देव आणि योगी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे ध्यान करतात. त्याच प्रमाणाची रात्र संपल्यावर तो पुन्हा सृष्टी निर्माण करतो.
एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च यत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः
या प्रकारे ब्रह्मदेवाचं एक वर्ष सांगितलं, तसंच अशा शंभर वर्षांचं एकूण आयुष्य असतं; कारण त्या महान आत्म्याचं शंभर वर्ष हेच त्याचं सर्वोच्च आयुष्य आहे.
एकमस्य व्यतीतं तु परार्द्ध ब्रह्मणोऽनघ । तस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्य इत्यभिविश्रुतः
हे निष्पापा, ब्रह्मदेवाच्या एका परार्धाचा काळ संपला आहे; त्या शेवटी पाद्य नावाचा महाकल्प झाला.
द्वितीयस्य परार्द्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकीर्तितः
हे द्विजा, दुसऱ्या परार्धात, जो सध्या चालू आहे, पहिला कल्प वाऱ्हा कल्प म्हणून प्रसिद्ध आहे.
श्रीमैत्रेय उवाच । ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने
श्री मैत्रेय म्हणाले: महर्षे, कल्पाच्या प्रारंभी ब्रह्मा-नारायण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या भगवंताने सर्व सृष्टी निर्माण केली, ते कृपया मला सांगा.
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय
श्री पराशर म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; प्रजापतींचे अधिपती असलेल्या त्या देवतेने कसे निर्माण केले, ते ऐका.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपून ब्रह्मदेव जागा झाला, तेव्हा सत्त्वगुणयुक्त असलेल्या त्या ब्रह्माने जग रिकामे आहे असे पाहिले.
नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, सर्वांच्या पलीकडचा, ब्रह्मस्वरूप, आद्य आणि सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इथे नारायणाबद्दल एक श्लोक म्हणतात: ब्रह्मस्वरूप असलेला देव हा जगाचा उद्गम आणि विलय आहे.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
पाणी यांना 'नारा' असं म्हणतात — ही पाणी नराच्या संतती आहेत असं सांगितलं जातं. या पाण्यांचं पहिलं निवासस्थान त्याच्यात होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.
तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
जग एकाच समुद्रासारखं झाल्यावर, पृथ्वी पाण्याच्या आत आहे हे ओळखून, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पृथ्वीला वर काढायचं ठरवतो आणि त्यासाठी योग्य मार्ग शोधतो.