त्रैलोक्यश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्तिरायति । स्थानं प्राप्ता परं धृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम् ॥ १,१२.
जिने ध्रुवाला आपल्या पोटी धारण केलं, तिने तीनही लोकांचं आश्रयस्थान असलेलं, सर्वोच्च आणि अढळ स्थान मिळवलं.
यश्चैतत्कीर्तयेन्नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ १,१२.
जो कोणी दररोज ध्रुवाच्या स्वर्गारोहणाचं कीर्तन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि स्वर्गात सन्मान मिळवतो.
स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं स जीवति ॥ १,१२.
त्याचं स्थान कधीच डळमळत नाही, मग ते स्वर्गात असो किंवा पृथ्वीवर; तो सर्व शुभांनी युक्त होऊन दीर्घायुष्य जगतो.
श्रीपराशर उवाच। 1.13 ध्रुवाच्छिष्टिं च भव्यं च भव्याच्छम्भुर्व्यजायत। शिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्चपुत्रानकल्मषान्
श्रीपराशर म्हणाले: ध्रुवापासून शिष्टि आणि भव्या हे दोघे, भव्यातून शंभू, आणि शिष्टिच्या पत्नी सुच्छायेमुळे पाच निखळ पुत्र झाले.
रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम्। रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्
रिपु, रिपुंजय, विप्र, वृकल आणि वृकतेजस; रिपुपासून बृहती आणि तिच्यापासून सर्व तेजाने युक्त चाक्षुष जन्मला.
अजीजनत्पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम्। प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः
चाक्षुषाने प्रजापती वीरणाच्या कन्या पुष्करिणी आणि वारुणी यांच्यातून मनु उत्पन्न केला.
मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः
मनुच्या नड्वला या महाबलवान कन्येतून आणि वैराज प्रजापतीच्या तपस्वी कन्येतून दहा पुत्र जन्मले.
कुरुः पुरुः शत द्युम्नस्तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः। अग्निष्टोमोतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव। अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां महौजसः
कुरु, पुरु, शत, द्युम्न, तपस्वी, सत्यवान, शुचि, अग्निष्टोम, ओतिरात्र आणि सुद्युम्न — हे नऊ, आणि नड्वला या महाबलवान कन्येतून अभिमन्यू दहावा.
कुरोरजनयत्पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान्। अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं शिबिम्
कुरूची पत्नी, जी अग्नीची मुलगी होती, तिने सहा तेजस्वी मुलांना जन्म दिला — अंग, सुमनस, ख्याती, क्रतु, अंगिरस आणि शिबी.
अङ्गात्सुनीथापत्यं वै वेनमेकमजायत। प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम्
अंगाच्या पत्नी सुनिथेपासून एकच मुलगा जन्माला आला, त्याचे नाव वेन होते. पुढे संतांनी वंश वाढवण्यासाठी त्याचा उजवा हात मळला.
वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महामुने। वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्तितः
महान ऋषींनी वेनाचा हात मळल्यावर, रे महर्षी, त्यातून एक राजा उत्पन्न झाला, ज्याचे नाव वैन्य होते आणि जो पृथु म्हणून प्रसिद्ध आहे.
येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्
ह्याच पृथु राजाने, लोकांच्या कल्याणासाठी, सर्वप्रथम पृथ्वीचे दूध काढले.
मैत्रेय उवाच किमर्थं मथितः पाणिर्वेनस्य परमर्षिभिः। यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर्मुनिसत्तम
मैत्रेय म्हणाला — हे श्रेष्ठ ऋषी, त्या महान पृथुचा जन्म ज्या वेनाच्या हातातून झाला, त्या वेनाचा हात ऋषींनी का मळला, हे कशासाठी केले?
श्रीपराशर उवाच सुनीथा नाम या कन्या मृत्यो प्रथमतोऽभवत्। अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत
श्रीपराशर म्हणाले — सुनिथा ही प्रथम मृत्यूची कन्या होती. तिला अंगाची पत्नी म्हणून दिले, आणि तिच्या पोटी वेन जन्माला आला.
स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः। निसर्गादेष मैत्रेय दुष्ट एव व्यजायत
मृत्यूच्या मुलीचा मुलगा असल्यामुळे, आणि आजोबांच्या दोषामुळे, मैत्रेय, हा वेन जन्मतःच वाईट स्वभावाचा झाला.
अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः। घोषयामास स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः
जेव्हा वेनाला श्रेष्ठ ऋषींनी राज्याभिषेक केला, तेव्हा त्याने संपूर्ण भूमीवर आपले सार्वभौमत्व जाहीर केले.
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं कथञ्चन। भोक्ता यज्ञस्य कस्त्वन्योऽह्यहं यज्ञपतिः प्रभुः
"कोणीही यज्ञ करू नये, दान देऊ नये, किंवा होम करू नये. यज्ञाचा भोगकर्ता दुसरा कोण आहे? आज मीच यज्ञाचा स्वामी आणि अधिपती आहे."
ततस्तमृषयः पूर्वं संपूज्यं पृथिवीपतिम्। ऊचुः सामाकलं वाक्यं मैत्रेय समपस्थिताः
तेव्हा त्या ऋषींनी आधी राजाचा सन्मान केला, आणि मग, हे मैत्रेय, त्याच्याजवळ जाऊन शांतपणे असे बोलले.
ऋषय ऊचुः। भोभो राजन् शृणुष्व त्वं यद्वदाम महीपते। राज्यं देहोपकाराय प्रजानां च हितं परम्
ऋषी म्हणाले — "राजा, आमचे बोलणे ऐक. हे पृथ्वीचे अधिपती, राज्य हे शरीराच्या उपकारासाठी आणि प्रजांच्या कल्याणासाठी असते."
दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम्। पूजयिष्याम भद्रं। ते तस्यांशस्ते भविष्यति। १७ यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप। अस्माभिर्भवतः कामान्सर्वानेव प्रदास्यति
आम्ही दीर्घ यज्ञाने सर्व यज्ञांचे स्वामी आणि देवांचा देव असलेल्या हरिची पूजा करू. तुझ्या कल्याणासाठी, त्यातील एक भाग तुलाही मिळेल. यज्ञाने यज्ञपुरुष विष्णू प्रसन्न होतो, राजन, आणि तो आमच्याद्वारे तुझे सर्व इच्छित फळ देईल.
यज्ञैर्यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः। तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम्
ज्या राज्यात यज्ञांनी यज्ञस्वरूप हरि पूजला जातो, त्या राज्यातील राजांना तो सर्व इच्छित वस्तू प्राप्त करून देतो.
वेन उवाच मत्तः कोऽभ्यधिकोन्योस्ति कश्चाराध्यो ममापरः। कोयं हरिरिति ख्यातो यो वो यज्ञेश्वरो मतः
वेन म्हणाला — "माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोण आहे? माझ्याशिवाय अजून कोण पूजनीय आहे? हा हरि कोण आहे, ज्याला तुम्ही यज्ञांचा स्वामी मानता?"
ब्रह्मा जनार्दनः शम्भुरिन्द्रो। वायुर्यमो रविः। हुतभुग्वरुणो धाता पूषा भूमिर्निंशाकरः
ब्रह्मा, जनार्दन, शंभू, इंद्र, वायू, यम, रवि, अग्नी, वरुण, धाता, पूषा, पृथ्वी आणि चंद्र —
एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः। नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः
हे आणि इतर देवता, जे शाप आणि वर देतात, हे सर्व राजाच्या शरीरात वास करतात; राजा हा सर्व देवांचा मूर्तिमंत स्वरूप असतो.
एवं ज्ञास्वा मयाज्ञप्तं यद्यथा क्रियतां तथा। न दातव्यं न यष्टव्यं न होतव्यं च भो द्विजाः
हे माझे आदेश समजा — जसे मी सांगतो तसेच करा. दान देऊ नका, यज्ञ करू नका, आणि होमही करू नका, हे द्विजजन.
भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः
जसे स्त्रियांसाठी पतीची सेवा करणे हा श्रेष्ठ धर्म मानला जातो, तसेच माझ्या आज्ञेचे पालन करणे हाच तुमचा धर्म आहे, हे द्विजजन.
ऋषय ऊचुः देह्यनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम्। हविषां परिणामोऽयं यदेतदखिलं जगत्
ऋषींनी म्हणाले, 'राजन्, आम्हाला परवानगी द्या. धर्म नष्ट होऊ देऊ नका. या हविष्याच्या रूपांतरणामुळेच हे सगळं जग टिकून आहे.'
श्रीपराशर उवाच इति विज्ञाप्यमानोऽपि स वेनः परमर्षिभिः। यदा ददाति नानुज्ञां प्रोक्तः प्रोक्तः पुनः पुनः
श्रीपराशर म्हणाले, 'ते श्रेष्ठ ऋषी पुन्हा पुन्हा विनंती करत असतानाही, वेनाने त्यांना परवानगी दिली नाही.'
ततस्ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः। हन्यतां हन्यतां पाप इत्यूचुस्ते परस्परम्
तेव्हा सगळे ऋषी रागाने आणि संतापाने एकमेकांना म्हणाले, 'हा पापी मारला जावा, मारला जावा!'
यो यज्ञपुरुषं विष्णुमनादिनिधनं प्रभुम्। विनिन्दत्यधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः
जो वाईट वागणारा विष्णूला, आदिपुरुष आणि यज्ञस्वरूप प्रभूला निंदा करतो, तो पृथ्वीचा राजा होण्यास योग्य नाही.