ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने
ब्राह्मण, कृपा करून तुमचं मन माझ्याकडे वळवा, म्हणजे तुमच्या कृपेने मी हे सर्व नीट समजू शकेन, महामुने.
श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह
श्रीपराशर म्हणाले — मैत्रेय, धर्म जाणणारा, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. तू मला जुन्या गोष्टी आठवण करून दिलीस. माझे आजोबा, भगवंत वसिष्ठ, यांनी एकदा असं सांगितलं होतं —
विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा । श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः
पूर्वी विश्वामित्राने पाठवलेल्या राक्षसाने माझ्या वडिलांना खाल्लं. हे ऐकून, मैत्रेय, माझ्या मामाला खूप राग आला.
ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः
मग मी राक्षसांच्या नाशासाठी एक यज्ञ सुरू केला. त्या यज्ञात शेकडो रात्रभर हिंडणारे राक्षस राख झाले.
ततः सड्क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः । मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः
त्या राक्षसांचा संहार होत असताना, माझे पूज्य आजोबा वसिष्ठ, हे महामानव, मला म्हणाले —
अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्
बाळा, इतका जास्त राग धरू नकोस. हा राग आवर. राक्षसांचा काही दोष नाही — तुझ्या वडिलांचं जे झालं, ते नियतीनं ठरवलं होतं.
मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्
मूर्खांनाच राग येतो, ज्ञानी माणसाला नाही. कोण कुणाला मारतो? प्रत्येकजण आपल्या कर्माचा फळ भोगतो.
सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः
मुला, मोठ्या यज्ञातही राग आला तर लोकांना मोठा त्रास होतो, कीर्ती आणि तप नष्ट होतं. राग फक्त विनाशच करतो.
स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव
स्वर्ग आणि मुक्ती मिळवून देणारे जे महान ऋषी आहेत, ते नेहमीच राग टाळतात. प्रिय मुला, तू कधीही रागाच्या अधीन जाऊ नकोस.
अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः । सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः
रात्री फिरणाऱ्यांनी जाळून, दुःखी आणि निरपराध लोकांनी त्रस्त झालेल्या या यज्ञाचा आता पुरे. सज्जन माणसांचे खरे सामर्थ्य क्षमेतच असते.
एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्
माझ्या त्या थोर वडिलांनी मला अशा प्रकारे समजावले, आणि त्यांच्या शब्दांचा मान ठेवून मी लगेचच तो यज्ञ थांबवला.
ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः
तेव्हा माझे आजोबा, ऋषीश्रेष्ठ वसिष्ठ अतिशय प्रसन्न झाले. त्याच वेळी ब्रह्मदेवांचे पुत्र पुलस्त्यही तिथे आले.
पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः
पितामहांनी त्यांना अर्घ्य दिला आणि आसन दिल्यावर, पूलहाचे मोठे भाऊ, पूलस्त्य यांनी मला, मैत्रेयाला, प्रेमाने संबोधले.
वैरे महति यद्दाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति
इतक्या मोठ्या वैरातही आज तू गुरूने शिकवलेली क्षमा अंगीकारलीस म्हणून, तुला सर्व शास्त्रांचे खरे ज्ञान मिळेल.
सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्
माझ्या वंशाचा नाश तुझ्या रागामुळेही झाला नाही, म्हणून, हे महानुभाव, मी तुला आणखी एक मोठा वर देतो.
पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्
माझ्या मुला, तू पुराणसंहिता लिहिणारा होशील आणि देवतांचे खरे स्वरूप तुला समजेल.
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति
कर्म करीत असताना किंवा थांबवताना, तुझे मन नेहमी निर्मळ राहील. माझ्या कृपेने, मुला, तुझ्या मनात कधीच शंका उरणार नाही.
ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति
मग माझे आजोबा, पूज्य वसिष्ठ, म्हणाले – पूलस्त्य यांनी तुला जे काही सांगितले ते सर्व नक्कीच घडेल.
इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम
पूर्वी वसिष्ठ आणि बुद्धिमान पूलस्त्य यांनी जे सांगितले, ते सर्व तुझ्या प्रश्नामुळे मला पुन्हा आठवले.
सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्
म्हणून, मैत्रेय, तू विचारल्यावर मी तुला सर्व काही सांगतो. ही पुराणसंहिता जशी आहे तशी नीट ऐक.
विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः
या जगाचा उगम विष्णूतून झाला आणि ते त्याच्यातच टिकून आहे. तोच या सृष्टीचा आधार, नियंत्रक आणि तोच हे जग आहे.
श्रीपराशर उवाच अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे
श्री पराशर म्हणाले – अविकारी, शुद्ध, नित्य, परमात्मा, नेहमी एकच रूप असलेला आणि सर्वांना जिंकणारा विष्णू याला मी वंदन करतो.
नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे
हिरण्यगर्भ, हरि, शंकर, वासुदेव, तारक, सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि अंत करणारा यांना मी नमस्कार करतो.
एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे
एक आणि अनेक रूपे असणारा, स्थूल आणि सूक्ष्म आत्मा, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूप असलेला, आणि मुक्तीचे कारण असणाऱ्या विष्णूला मी वंदन करतो.
सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने
सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि विनाश ज्याच्यामुळे होतो, जो सर्व जगाचा आधार आहे, त्या परमात्मा विष्णूला मी नमस्कार करतो.
आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमयीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्
संपूर्ण विश्वाचा आधार असणारा, सर्वात सूक्ष्म असलेला, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, अच्युत आणि श्रेष्ठ पुरुष याला मी वंदन करतो.
ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्
खऱ्या अर्थाने ज्ञानाचे स्वरूप अगदी निर्मळ असते; पण भ्रमामुळे तेच ज्ञान वस्तूंच्या स्वरूपात दिसते.
विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् । प्रणम्य जगतामीशमजमक्षयमव्ययम्
विश्वाच्या सृष्टी आणि स्थितीत सर्वांचा स्वामी, सर्व जगाचा अधिपती, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय असलेल्या विष्णूला वंदन करून,
कथयामि यथापूर्व दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः । पृष्ट प्रोवाच भगवानब्जयोनिः पितामहः
मी पूर्वीप्रमाणेच सांगतो, जेव्हा दक्ष व इतर श्रेष्ठ ऋषींनी विचारले, तेव्हा कमळातून जन्मलेल्या भगवंत पितामहांनी जे सांगितले ते.
तैश्चौक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे निर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मह्मं सारस्वतेन च
हेच ज्ञान सरस्वत ऋषींनी नर्मदा नदीच्या काठी पृथ्वीच्या राजाला, पुरुकुत्साला सांगितले, मग त्यांनी ते मला सांगितले आणि मी ते सरस्वत ऋषींना सांगितले.