श्रीसूत उवाच ॐ पराशरं मुनिवरं कृतपौर्वाह्णिकक्रियम् । मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च
श्रीसूत म्हणाले — मैत्रेयाने सकाळच्या पूजा-स्नान वगैरे कृत्ये करून, मोठ्या आदराने पराशर ऋषींना वंदन केले आणि त्यांना नम्रपणे विचारले.
त्वत्तो हि वेदाध्ययनमधीतमखिलं गुरो । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथांगनि यथाक्रमम्
गुरुजी, तुमच्याकडून मी सर्व वेद, धर्मशास्त्रे आणि त्यांची सर्व उपशाखा नीट शिकून घेतल्या आहेत.
त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मानन्ये नाकृतश्रमम् । वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो येऽपि विद्विषः
मुनिश्रेष्ठ, तुमच्या कृपेने अगदी जे तुमचे शिष्य नाहीत किंवा जे तुमच्यावर रागावलेले आहेत, तेही सहज सर्व शास्त्रांचे ज्ञान सांगू शकतात.
सोऽहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या ऋषी, मला तुमच्याकडून हे ऐकायचं आहे की हे जग कसं निर्माण झालं, कसं चालतं आणि भविष्यात कसं होईल.
यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च
हे जग ब्रह्माने बनलेलं आहे, त्यात जे जड आणि जंगम आहे ते सगळं कुठे विलीन झालं, कुठे ते पुन्हा एकत्र येईल, हे मला जाणून घ्यायचं आहे.
यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च सम्भवम् । समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः
सर्व जीवांची मापं, देव वगैरेंचा जन्म, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना आणि पृथ्वीची बांधणी कशी आहे, हे मला सांगावं.
सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम । देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणि च
मुनिसत्तम, सूर्य आणि इतर ग्रह-ताऱ्यांची रचना व माप, देव वगैरेंची वंशावळ, मनू आणि मन्वंतरं यांची माहिती मला हवी आहे.
कल्पान् कल्पविभागांश्च चातुर्युगविकल्पितान् । कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्माश्च कृत्स्नशः
कल्प, त्यांचे विभाग, चार युगांची मांडणी, कल्पाचा शेवट कसा असतो आणि युगांचे संपूर्ण धर्म काय आहेत — हे मला जाणून घ्यायचं आहे.
देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने । वेदशाखाप्रणयनं यथावद्व्यासकर्तृकम्
महामुने, देव, ऋषी आणि राजे यांची चरित्रे, तसेच व्यासांनी वेदांच्या शाखा कशा नीट विभागल्या, हे मला ऐकायचं आहे.
धर्माश्च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वृत्तो वासिष्ठनन्दन
ब्राह्मण वगैरे जातींचे, तसेच विविध आश्रमात राहणाऱ्यांचे धर्म काय आहेत, हे सगळं मला तुमच्याकडून ऐकायचं आहे, वसिष्ठपुत्र.
ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने
ब्राह्मण, कृपा करून तुमचं मन माझ्याकडे वळवा, म्हणजे तुमच्या कृपेने मी हे सर्व नीट समजू शकेन, महामुने.
श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह
श्रीपराशर म्हणाले — मैत्रेय, धर्म जाणणारा, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. तू मला जुन्या गोष्टी आठवण करून दिलीस. माझे आजोबा, भगवंत वसिष्ठ, यांनी एकदा असं सांगितलं होतं —
विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा । श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः
पूर्वी विश्वामित्राने पाठवलेल्या राक्षसाने माझ्या वडिलांना खाल्लं. हे ऐकून, मैत्रेय, माझ्या मामाला खूप राग आला.
ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः
मग मी राक्षसांच्या नाशासाठी एक यज्ञ सुरू केला. त्या यज्ञात शेकडो रात्रभर हिंडणारे राक्षस राख झाले.
ततः सड्क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः । मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः
त्या राक्षसांचा संहार होत असताना, माझे पूज्य आजोबा वसिष्ठ, हे महामानव, मला म्हणाले —
अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्
बाळा, इतका जास्त राग धरू नकोस. हा राग आवर. राक्षसांचा काही दोष नाही — तुझ्या वडिलांचं जे झालं, ते नियतीनं ठरवलं होतं.
मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्
मूर्खांनाच राग येतो, ज्ञानी माणसाला नाही. कोण कुणाला मारतो? प्रत्येकजण आपल्या कर्माचा फळ भोगतो.
सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः
मुला, मोठ्या यज्ञातही राग आला तर लोकांना मोठा त्रास होतो, कीर्ती आणि तप नष्ट होतं. राग फक्त विनाशच करतो.
स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव
स्वर्ग आणि मुक्ती मिळवून देणारे जे महान ऋषी आहेत, ते नेहमीच राग टाळतात. प्रिय मुला, तू कधीही रागाच्या अधीन जाऊ नकोस.
अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः । सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः
रात्री फिरणाऱ्यांनी जाळून, दुःखी आणि निरपराध लोकांनी त्रस्त झालेल्या या यज्ञाचा आता पुरे. सज्जन माणसांचे खरे सामर्थ्य क्षमेतच असते.
एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्
माझ्या त्या थोर वडिलांनी मला अशा प्रकारे समजावले, आणि त्यांच्या शब्दांचा मान ठेवून मी लगेचच तो यज्ञ थांबवला.
ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः
तेव्हा माझे आजोबा, ऋषीश्रेष्ठ वसिष्ठ अतिशय प्रसन्न झाले. त्याच वेळी ब्रह्मदेवांचे पुत्र पुलस्त्यही तिथे आले.
पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः
पितामहांनी त्यांना अर्घ्य दिला आणि आसन दिल्यावर, पूलहाचे मोठे भाऊ, पूलस्त्य यांनी मला, मैत्रेयाला, प्रेमाने संबोधले.
वैरे महति यद्दाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति
इतक्या मोठ्या वैरातही आज तू गुरूने शिकवलेली क्षमा अंगीकारलीस म्हणून, तुला सर्व शास्त्रांचे खरे ज्ञान मिळेल.
सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्
माझ्या वंशाचा नाश तुझ्या रागामुळेही झाला नाही, म्हणून, हे महानुभाव, मी तुला आणखी एक मोठा वर देतो.
पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्
माझ्या मुला, तू पुराणसंहिता लिहिणारा होशील आणि देवतांचे खरे स्वरूप तुला समजेल.
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति
कर्म करीत असताना किंवा थांबवताना, तुझे मन नेहमी निर्मळ राहील. माझ्या कृपेने, मुला, तुझ्या मनात कधीच शंका उरणार नाही.
ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति
मग माझे आजोबा, पूज्य वसिष्ठ, म्हणाले – पूलस्त्य यांनी तुला जे काही सांगितले ते सर्व नक्कीच घडेल.
इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम
पूर्वी वसिष्ठ आणि बुद्धिमान पूलस्त्य यांनी जे सांगितले, ते सर्व तुझ्या प्रश्नामुळे मला पुन्हा आठवले.
सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्
म्हणून, मैत्रेय, तू विचारल्यावर मी तुला सर्व काही सांगतो. ही पुराणसंहिता जशी आहे तशी नीट ऐक.