सर्व शक्तींचा मूळ स्रोत असलेल्या त्या परमेश्वरापासून ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांच्यासह इतर देवतांच्या शक्ती उत्पन्न होतात. तोच परमावस्था – विष्णूचे स्वरूप – पूर्वी कधीही नव्हते, असे सांगितले जाते. सर्वांच्या अधिपती, सर्व जीवांचा आत्मा, सर्वांचा आधार, अविनाशी विष्णु, तू आपल्या भक्तांवर कृपा कर. आम्ही तुझे भक्त, तुझ्या दिव्य रूपाचे दर्शन व्हावे, अशी प्रार्थना करतो. ही प्रार्थना ऐकून ब्रह्मा आणि सर्व देवांनी वंदन करून म्हणाले, “हे प्रभो, आम्हांवर कृपा कर आणि आम्हांस तुझे प्रत्यक्ष दर्शन दे.” ज्याची परमावस्था धन्य ब्रह्मालाही ज्ञात नाही, त्या विश्वधारक, अविनाशी परमात्म्यास आम्ही वंदन करतो. देव आणि ब्रह्मा, तसेच बृहस्पतीसह सर्व ऋषी, यांनी एकत्र येऊन पुढे असे उद्गार काढले. जो आद्य, यज्ञाचा मूळ, सर्वांचा पूर्वज आहे, त्या विश्वनिर्मात्यास, निर्गुण सृष्टीकर्त्यास आम्ही वंदन करतो. हे पुण्यश्लोक प्रभो, भूतकाळ व भविष्याचा अधिपती, विश्वस्वरूपी, अविनाशी, आम्ही वंदन करणाऱ्यांवर कृपा कर; सर्वांना तुझे दर्शन लाभो. येथे ब्रह्मा आहेत, तसेच त्रिनेत्री रुद्र, सर्व आदित्य, पूषा, पावक आणि इतर अग्निदेव आहेत. अश्विनी कुमार, वसु, साव, मरुतगण, साध्य, विश्वदेव, आणि देवेंद्रही येथे उपस्थित आहेत. हे प्रभो, दैत्यांच्या सैन्याने पराभूत झालेले देवगण तुझ्या शरण आले आहेत, नम्रतेने वंदन करून तुझा आश्रय मागत आहेत. मैत्रीय, अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, शार्ङ्गधनुष्य आणि चक्र धारण केलेला परमेश्वर त्यांच्या समोर प्रकट झाला. त्यावेळी देवांनी त्या अद्वितीय, तेजस्वी, भव्य रूपात, धनुष्य, चक्र आणि गदा धारण केलेला भगवान पाहिला. ब्रह्मा यांच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी प्रथम वंदन केले आणि कमळनयन विष्णूची स्तुती केली. “नमस्कार, नमस्कार, हे निराकार प्रभो! तूच ब्रह्मा, तूच पिनाकधारी शिव, तूच इंद्र, अग्नि, वायू, वरुण, सूर्य आणि यम आहेस. तूच वसु, मरुत, साध्य आणि सर्व देवगण आहेस; हे प्रभो, या सर्व देवांची सभा तुझ्या सान्निध्यात आली आहे. तूच विश्वाचा सर्जक, सर्वव्यापी; तूच यज्ञ, वषट्, ओंकार आणि प्रजापती आहेस. तूच ज्ञाता आणि ज्ञेय, सर्वांचा आत्मा; हे विष्णु, आम्ही दैत्यांनी पराभूत झालो आहोत, तुझ्या शरण आलो आहोत. सर्वांचा आत्मा असलेल्या प्रभो, आमच्यावर कृपा कर; तुझ्या तेजाने आम्हांला पुनः बळ दे. आमचे दुःख, इच्छा, मोह व शोक तुझ्या शरण येईपर्यंतच राहू देत. सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या प्रभो, आम्ही तुझ्या शरण येईपर्यंत आम्हांवर कृपा कर. सर्व तेजाचा अधिपती, आपल्या शक्तीने सर्वांचे बळ पुन्हा प्राप्त करून दे.” या प्रकारे वंदन करून देवांनी स्तुती केली असता, जगाचा सर्जक हरि कृपादृष्टीने म्हणाला— “हे देवांनो, मी तुमचे बळ पुन्हा देईन; सांगा, आता तुम्ही माझ्याकडून काय करावे अशी इच्छा करता?” “सर्व औषधी वनस्पती एकत्र करून दैत्यांसह क्षीरसागरात घ्या; मंदार पर्वताला मंथनदंड व वासुकी नागाला दोरी म्हणून वापरा. माझ्या सहाय्याने देवांनी समुद्राचे मंथन करावे; दैत्यांनीही समेटाने या कार्यात सहभागी व्हावे. तुम्ही दोन्ही पक्षांना सांगावे की, मिळणारे फळ सर्वांना मिळणार आहे; आणि समुद्र मंथनातून जो अमृताचा उदय होईल— ते अमृत प्याल्यावर तुम्ही देव अमर व बलवान व्हाल; आणि मी असे करीन की अमृत केवळ देवांनाच मिळेल, दैत्यांना केवळ श्रम मिळतील.” देवताधिपतीच्या या वचनानंतर सर्व देवांनी दैत्यांशी संधी करून अमृतासाठी एकत्रित प्रयत्न सुरू केले. देव, दैत्य व दानव विविध औषधी वनस्पती गोळा करून, शरद ऋतूतल्या मेघ व लतांसारख्या चमकणाऱ्या क्षीरसागरात टाकू लागले. मंदार पर्वत मंथनदंड आणि वासुकी नाग दोरी म्हणून घेऊन, त्यांनी जोरात समुद्र मंथन सुरू केले. सर्व देवांनी वासुकीच्या शेपटीला धरले, तर कृष्णाने केलेल्या युक्तीने दैत्यांना वासुकीच्या तोंडाकडे उभे केले. वासुकीच्या फुत्कारातून निघणाऱ्या ज्वाळांमुळे दैत्यांचे बळ क्षीण झाले आणि ते त्या दिवशी निरुत्साही झाले. वासुकीच्या तोंडातून निघणाऱ्या वाऱ्यामुळे शेपटीच्या बाजूला मेघ तयार होऊन पाऊस पडू लागला, त्यामुळे देव ताजेतवाने झाले. मंथन पर्वत समुद्रात बुडू नये म्हणून प्रभू हरि स्वतः कूर्म (कासव) रूप धारण करून पर्वताला आधार देऊ लागले. देवतांमध्ये दुसरे रूप घेऊन, चक्र आणि गदा धारण करून, त्यांनी वासुकीला ओढले; आणि दैत्यांमध्येही वेगळे रूप घेतले. विशाल रूपात केशवाने पर्वताला वरून आधार दिला; आणि, हे मैत्रेय, देव व दैत्यांना न दिसणारे आणखी एक रूप धारण केले. आपल्या शक्तीने हरिने वासुकीला बळ दिले, आणि दुसऱ्या सामर्थ्याने देवांना समर्थ केले. देव आणि दैत्य समुद्र मंथन करीत असताना, सर्वप्रथम आदरणीय सुरभी – यज्ञासाठी हविर्द्रव्य देणारी गाई – प्रकट झाली. त्यावेळी देव आणि दैत्य दोघेही आनंदित झाले, पण त्यांच्या मनात गोंधळ आणि डोळ्यांत आश्चर्य होते. स्वर्गातील शुद्ध श्रद्धावान विचार करू लागले, “हे काय?” तेव्हा मद्यामुळे डोळे फिरणारी वारुणी देवी प्रकट झाली. यानंतर समुद्र मंथनातून, जगभर सुगंध पसरवत, त्रिविध आनंद देणारे दिव्य पारिजात वृक्ष प्रकट झाले.