मैत्रेय ऋषी, वासुदेवाच्या नामस्मरणात, जप, यज्ञ, पूजा आणि अशा सर्व क्रियेत ज्याचे मन स्थिर झालेले असते, त्याला येणारी कोणतीही अडचण ही केवळ देवांचा स्वामी होण्याचा किंवा तत्सम फळाचा परिणाम असते. स्वर्गात जाणे, जे पुन्हा परत येण्याने चिन्हांकित आहे, आणि वासुदेवाचे स्मरण, जे मुक्तीचे परम बीज आहे, यांची तुलना कशी करता येईल? म्हणून, हे ऋषी, जो मनुष्य दिवस-रात्र विष्णूचे स्मरण करतो, तो नरकात जात नाही, कारण त्याची सर्व पापे कमी होतात. स्वर्ग म्हणजे मनाला आनंद देणारे, तर नरक म्हणजे त्याच्या विरुद्ध. 'स्वर्ग' आणि 'नरक' हे शब्द, श्रेष्ठ द्विज, पाप आणि पुण्य यासाठी वापरले जातात. एकाच वस्तूमुळे कधी दुःख, कधी सुख, कधी मत्सर, तर कधी राग उत्पन्न होतो; मग वस्तूचे खरे स्वरूप काय? तीच वस्तू कधी सुखाचे कारण बनते, तर पुन्हा तीच दुःखाचे कारण ठरते; तीच रागाचे, तर कधी कृपेशी कारण होते. म्हणून, कोणतीही वस्तू स्वतःहून दुःखरूप नाही, किंवा सुखरूपही नाही; हे सर्व मनाच्या परिवर्तनाने, म्हणजे सुख, दुःख वगैरे भावनांनी घडते. केवळ ज्ञानच सर्वोच्च ब्रह्म आहे; ज्ञानच बंधन देखील आहे. हे संपूर्ण विश्व ज्ञानस्वरूप आहे; ज्ञानापलीकडे काहीच नाही. हे मैत्रेय, केवळ ज्ञानालाच 'ज्ञान' आणि 'अज्ञान' असे म्हणतात. मी तुला पृथ्वीची गोलाकार रचना, पाताळलोक, आणि नरकांचीही माहिती सांगितली आहे, हे द्विजश्रेष्ठ. समुद्र, पर्वत, खंड, दिशा आणि नद्या—सर्व काही मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे? मैत्रेय म्हणाले, "हे ब्रह्मन्, तू मला ही संपूर्ण पृथ्वी समजावून सांगितलीस; आता मला भूर्लोकापासून सुरू होणाऱ्या अन्य लोकांची माहिती सांग." त्यावर श्री पराशर म्हणाले, "पृथ्वीचा विस्तार, तिचे समुद्र, नद्या आणि पर्वत, जिथपर्यंत सूर्य, चंद्र आणि अग्नीचे किरण पोहोचतात, तिथपर्यंत मानला जातो. आकाशाचा विस्तारही पृथ्वीच्या व्यासाइतकाच आहे. सूर्याचा मार्ग पृथ्वीपासून एक लाख योजनांवर आहे; त्याच अंतरावर सूर्याच्या पलीकडे चंद्राचा मार्ग आहे. चंद्राच्या वर एक लाख योजनांवर तारकांचा वर्तुळ चमकत असतो. तारकांच्या वर्तुळापासून दोन लाख योजनांवर बुध, त्याच अंतरावर बुधाच्या वर शुक्र आहे. शुक्राच्या वर तितक्याच अंतरावर मंगळ, आणि त्याच्या दोन लाख योजनांवर देवांचा पुरोहित गुरू (बृहस्पती) आहे. बृहस्पतीच्या दोन लाख योजनांवर शनि आहे, आणि त्याच्या एक लाख योजनांवर सप्तर्षींचे वर्तुळ आहे. सप्तर्षींच्या एक लाख योजनांवर ध्रुव आहे, जो सर्व ताऱ्यांच्या वर्तुळाचा अक्ष आहे. या प्रकारे, हे ऋषिश्रेष्ठ, तीन लोकांची उंची सांगितली आहे; ही पृथ्वी यज्ञाची भूमी आहे, आणि इथेच यज्ञ स्थापन झाले आहेत. ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे एक कल्पभर राहणारे वास करतात; ते दहा दशलक्ष योजनांवर आहे. त्याच्या दोन कोटी योजनांवर जनलोक आहे, जिथे ब्रह्माच्या निर्मळ मनाचे पुत्र, जसे सनंदन वगैरे, वास करतात. जनलोकाच्या चारपट अंतरावर तपोलोक आहे, जिथे विराज, म्हणजे तापरहित देव, स्थित आहेत. तपोलोकाच्या सहापट अंतरावर सत्यलोक आहे, जो ब्रह्माचा लोक आहे, आणि जिथून पुन्हा मृत्युलोकात येणे नाही. पृथ्वीवर जे काही पावलांनी मोजता येते, ते भूर्लोक आहे; त्याचा विस्तार मी सांगितला आहे. पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधील प्रदेश, जिथे सिद्ध आणि ऋषी वावरतात, त्याला भुवर्लोक म्हणतात. ध्रुव आणि सूर्य यांच्यातील चौदा नियुत अंतराचा प्रदेश स्वर्गलोक आहे; हाही लोकांच्या मांडणीचे विचार करणाऱ्यांनी सांगितला आहे. हे मैत्रेय, हे तीन लोक कृत्रिम (सृष्टीजन्य) मानले जातात; आणि जन, तपस, सत्य हे तीन लोक अकृत्रिम (नित्य) आहेत. या दोन्हींच्या मध्ये महर्लोक स्मरणात येतो; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण नष्ट होत नाही. हे मैत्रेय, मी तुला हे सात लोक आणि सात पाताळलोक सांगितले; हेच ब्रह्मांडाचे विस्तार आहे. हे ब्रह्मांड वर, खालून आणि सर्व बाजूंनी अंडाच्या कवचाने वेढले आहे, जसे बेलाच्या बियाला सर्व बाजूंनी कवच असते. हे अंड पाण्याने वेढलेले आहे, जे त्याच्या आकाराच्या दुप्पट आहे; त्याच्या बाहेर सर्व तत्त्वे, आणि त्याच्या बाहेर अग्नी आहे. अग्नीला वायू वेढतो, वायूला आकाश, आकाशाला तत्त्वांचा प्रधान, आणि प्रधानालाही महत्तत्त्व वेढते; अशी सात आवरणे आहेत, आणि प्रत्येक मागीलपेक्षा मोठे आहे. महत्तत्त्वाला व्यापून प्रधान आहे, जो त्यापलीकडे स्थित आहे; त्याला अंत नाही, आणि त्याचे मोजमाप करता येत नाही. हे ऋषे, त्याचा विस्तार अगम्य आहे, आणि तो सर्वांचा कारण आहे, म्हणून ती प्रकृती सर्वोच्च आहे. अशा हजारो, लाखो, कोटी कोटी ब्रह्मांडांची निर्मिती आहे. जसे तीळाच्या बीजात तेल सर्वत्र व्यापलेले असते, तसेच चैतन्य आणि आत्मभाव असलेला आत्मा प्रधानात व्यापलेला असतो. प्रधान आणि आत्मा, सर्व जीवांचा सार असून, हे दोन्ही विष्णूच्या सामर्थ्याने आणि महत्तत्त्वाने धारण केलेले आहेत, आणि त्यांचा स्वभाव परस्परावलंबी आहे.