मुनिवर, मीत्रेय! आता मी तुला विविध द्वीपांची आणि त्यांतील जीवनाची कथा सांगतो. कुशद्वीपमध्ये ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र या चार वर्णांची लोकसंख्या आहे. प्रत्येकजण आपापल्या धर्म आणि अधिकारानुसार, कुशद्वीपमध्ये जनार्दन भगवानाला ब्रह्मस्वरूपात पूजतात. या पूजेने त्यांना अधिकाधिक अधिकारामुळे निर्माण होणाऱ्या कठोर फळांचा नाश होतो. त्या प्रदेशात सात प्रसिद्ध पर्वत आहेत: विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमत, पुष्पवन, कुशाशय, हरि आणि सातवा म्हणजे मंदाराचल. हे सात पर्वत त्या प्रदेशात आहेत आणि त्याचप्रमाणे सात पवित्र नद्या आहेत: धूतपापा, शिवा, पवित्रा, संमति, विद्युदंभा, मही आणि सर्वपापहरा—या नद्या सर्व पापांचा नाश करतात. कुशद्वीपात हजारो लहान नद्या आणि टेकड्या देखील आहेत, त्यात गुशस्तंब नावाची टेकडी विशेष प्रसिद्ध आहे. हा द्वीप सममित आहे आणि तूपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे. तूपाचा समुद्र म्हणजे घृतोद, त्याच्या बाहेर कौंंच द्वीप आहे. आता मी तुला कौंंच द्वीपाची कथा सांगतो, हे द्वीप कुशद्वीपापेक्षा दुप्पट मोठे आहे. कौंंच द्वीपात द्युतिमत या महात्म्याच्या सात पुत्रांनी राज्य केले; त्या प्रदेशांना त्यांच्या नावाने राजा द्युतिमतने नाव दिले: कुशल, मल्लग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनी आणि दुंदुभी. तिथेही देव आणि गंधर्वांना प्रिय असणारे पर्वत आहेत: कौंंच, वामन, अंधकारक, रत्नशैल, स्वाहिनी, हयसन्निभ, दिवावृत, पुंडरीकवन आणि दुंदुभी—हे पर्वत आहेत आणि प्रत्येक पर्वत मागील पर्वतापेक्षा दुप्पट मोठा आहे, जसे द्वीपही आहेत. या रम्य प्रदेशात आणि उत्तम पर्वतांमध्ये लोक देवांबरोबर निर्भयपणे राहतात. कौंंच द्वीपात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांना पुष्कर, पुष्कला, धन्या आणि तिष्य अशी नावे आहेत. तिथे सात प्रमुख नद्या आहेत: गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, क्षांती आणि पुंडरीका; आणि शेकडो लहान प्रवाह आहेत. तिथे विष्णु, पुष्कराद्य आणि जनार्दन या नावांनी, रुद्रस्वरूपात यज्ञात पूजिले जातात. कौंंच द्वीप पूर्णपणे दहीच्या समुद्राने वेढलेला आहे, जो द्वीपाइतका मोठा आहे. या दहीच्या समुद्राच्या बाहेर शाकद्वीप आहे, जो कौंंच द्वीपापेक्षा दुप्पट मोठा आहे. शाकद्वीपाचा अधिपती भव्य या महात्म्याने आपल्या सात पुत्रांना सात प्रदेश दिले: जलद, कुमार, मुकुमार, मरीचक, कुसुमोद, मौदाकी आणि महाद्रुम. प्रत्येक प्रदेश त्यांच्या नावाने ओळखला जातो, आणि सात पर्वत त्या प्रदेशांना विभागतात: पूर्वेकडील उदय, जलाधार, रैवतक, श्याम, अस्तगिरी, आंबिकेय आणि रम्य केसरी. शाकद्वीपात शाक नावाचे मोठे वृक्ष आहे, ज्याची सेवा सिद्ध आणि गंधर्व करतात; त्याच्या वाऱ्याच्या स्पर्शाने परम आनंद उत्पन्न होतो. तिथे धर्मशील लोक आहेत, चार वर्ण आहेत, आणि पवित्र नद्या आहेत, ज्यामुळे पापाची भीती नाही. सात नद्या आहेत: सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, धेनुका, इक्षु, वेणुका आणि गभस्ती; आणि शेकडो लहान नद्या आणि हजारो पर्वत आहेत. जलद वगैरे प्रदेशात राहणारे लोक आनंदाने या नद्यांचे पाणी पितात; हे लोक स्वर्गातून पृथ्वीवर आले आहेत. तिथे धर्माचा क्षय नाही, परस्पर संघर्ष नाही, आणि सात प्रदेशात सीमा उल्लंघन नाही. शाकद्वीपात वंग, मगध, मानस आणि मंडग लोक आहेत; वंग मुख्यतः ब्राह्मण, मगध क्षत्रिय, मानस वैश्य आणि मंडग शूद्र आहेत. शाकद्वीपात, नियंत्रित मनाचे लोक विष्णुचे सूर्यस्वरूपात विधिपूर्वक पूजन करतात. शाकद्वीप दूधाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, जो द्वीपाइतका आहे. दूधाच्या समुद्राच्या बाहेर पुष्कर द्वीप आहे, जो शाकद्वीपापेक्षा दुप्पट मोठा आहे. पुष्कर द्वीपात सवना या महात्म्याचा महावीर नावाचा पुत्र होता. तिथे दोन प्रदेश आहेत: महावीर आणि धातुकी (धातुकीखंड). त्या प्रदेशांना विभाजित करणारा एक प्रसिद्ध पर्वत आहे—मानस पर्वत, जो मध्यभागी गोलाकार आहे. तो पर्वत पन्नास हजार योजन उंच आणि तितकाच रुंद आहे, पूर्णपणे गोलाकार आहे. तो पर्वत पुष्कर द्वीपाच्या मध्यभागी उभा असून द्वीपाला दोन भागात विभागतो. प्रत्येक भागाचा वेढा पर्वताच्या वर्तुळाने आहे. पुष्कर द्वीपात मनुष्य दहा हजार वर्षे जगतात, रोग आणि दुःखापासून मुक्त, आसक्ती आणि द्वेषाशिवाय. हे सर्व द्वीप, पर्वत, नद्या, आणि त्यांतील विविध लोकांचे जीवन, धर्म, आणि भगवान विष्णुची विविध स्वरूपातील पूजा—हे सर्व तुझे ऐकणे आणि विचार करणे योग्य आहे, मुनिवर!