मैत्रीय ऋषींनो, मी तुम्हाला आता विविध द्वीपांची आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांची कथा सांगतो. सर्वप्रथम, प्लक्षद्वीपावरील आर्यकादी विविध वर्गांनी, सृष्टीच्या निर्मात्या आणि विश्वरूप असलेल्या हरि, सीमाच्या रूपात परमेश्वराची भक्ती केली जाते. हा प्लक्षद्वीप साखरकाठीच्या रसाने भरलेल्या एका विस्तीर्ण प्रदेशाने वेढलेला आहे, जो द्वीपाच्या आकाराएवढाच आहे. या प्रकारे, हे प्लक्षद्वीप मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले. आता शाल्मली द्वीपाबद्दल ऐक. शाल्मली द्वीपाचा अधिपती तेजस्वी वीर आहे. त्याच्या सात पुत्रांची नावे, जी त्या सात प्रदेशांची नावे आहेत, अशी आहेत—श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ. या द्वीपाभोवती असलेला समुद्र "सुरोड" म्हणून ओळखला जातो, ज्याचे पाणी साखरकाठीसारखे गोड आहे आणि तो द्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. शाल्मलीमध्ये सात रत्नप्रदायक पर्वत आणि सात महानद्या आहेत, जे प्रदेशांचे विभाजन करतात. या पर्वतांची नावे—कुमुद, नत, बलाहक, औषधीयुक्त द्रोण, कंक, महिष आणि सर्वात श्रेष्ठ ककुद्मत अशी आहेत. नद्यांची नावे—योनि, तोय, वितृष्णा, चंद्र, मुक्त, विमोचनी आणि निवृत्ती—ही पापांचा नाश करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. शाल्मलीच्या सात प्रदेशांमध्ये चार वर्णांचे लोक वसतात—कपिश, लाल, पिवळे आणि काळे, हे एकमेकांपासून वेगळे आहेत. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र या चार वर्णांचे लोक येथे वायूच्या रूपातील अविनाशी परमात्म्याची यज्ञाद्वारे भक्ती करतात आणि यज्ञसंस्थेचे पालन करतात. शाल्मलीमध्ये एक अत्यंत विशाल, रमणीय आणि देवांना प्रिय असलेले, समाधान देणारे "शाल्मली" नावाचे झाड आहे. हे द्वीप सुरोड समुद्राने वेढले आहे, जो द्वीपाच्या आकाराएवढाच आहे. सुरोड समुद्राच्या बाहेर, सर्व बाजूंनी कुशद्वीप आहे, जो शाल्मलीच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. कुशद्वीपाचा राजा ज्योतिष्मान आहे, आणि त्याचे सात पुत्र—उद्भिद, वेणुमान, वेरथ, लम्बन, धृति, प्रभाकर आणि कपिल—यांच्या नावावरून ते प्रदेश ओळखले जातात. कुशद्वीपात मानव, दैत्य, दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, किम्पुरुष आणि इतर अनेक जाती एकत्र नांदतात. येथे चार वर्ण आहेत—डमिन, शुष्मिन, स्नेह आणि मंदेह—हे अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आहेत. येथील लोक आपापल्या कर्तव्याचा पालन करतात आणि ब्रह्मरूपातील जनार्दनाची भक्ती करतात, त्यामुळे त्यांना आपल्या अधिकाराच्या परिणामांचा नाश करता येतो. कुशद्वीपात सात पर्वत—विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमत, पुष्पवन, कुशाशय, हरि आणि मंदराचल—आहेत. तसेच, सात नद्या—धूतपापा, शिवा, पवित्रा, संमति, विद्युदंभा, माही आणि सर्वपापहरा—या सर्व पापांचा नाश करतात. कुशद्वीपात असंख्य लहान नद्या आणि डोंगर आहेत, त्यात ‘गुशस्तंभ’ हे विशेष प्रसिद्ध आहे. हा द्वीप तूपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, ज्याला ‘घृतोद’ म्हणतात, आणि त्या समुद्राच्या बाहेर क्रौञ्चद्वीप आहे. क्रौञ्चद्वीप कुशद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. येथे द्युतिमत या महान आत्म्याचे सात पुत्र—कुशल, मल्लग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनि आणि दुंदुभि—हे त्या प्रदेशांचे अधिपती आहेत. क्रौञ्चद्वीपात अनेक सुंदर पर्वतरांगा आहेत, ज्या देव आणि गंधर्वांनी नेहमीच वास केलेल्या आहेत. त्यांची नावे—क्रौञ्च, वामन, अंधकारक, रत्नशैल, स्वाहिनी, हयसन्निभ, दिवावृत, पुंडरीकवन आणि दुंदुभि—अशी आहेत, आणि प्रत्येक पर्वत मागील पर्वताच्या दुप्पट आहे. या रम्य प्रदेशात आणि उत्तम पर्वतांमध्ये लोक देवांसह निर्भयपणे वास करतात. येथे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची नावे—पुष्कर, पुष्कला, धन्या आणि तिष्य—अशी आहेत. क्रौञ्चद्वीपातील सात मुख्य नद्यांची नावे—गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, क्षांती आणि पुंडरीका—अशी आहेत, शिवाय शेकडो लहान उपनद्या आहेत. येथे भगवान विष्णू, "पुष्कराद्य" आणि "जनार्दन" या नावांनी, रुद्राच्या रूपात यज्ञात पूजले जातात. क्रौञ्चद्वीप पूर्णपणे ताकाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, जो द्वीपाच्या आकाराएवढाच आहे. त्या ताकाच्या समुद्राच्या पलीकडे, त्याच्याहून दुप्पट विस्ताराचा शाकद्वीप आहे. हे ऋषिवर, या प्रकारे विविध द्वीप, त्यांचे प्रदेश, पर्वत, नद्या, समुद्र, आणि तेथील लोकांची जीवनपद्धती यांचे वर्णन मी तुला सांगितले. प्रत्येक ठिकाणी लोक आपापल्या धर्माचे पालन करतात आणि विविध रूपातील परमेश्वराची भक्ती करून जीवन धन्य करतात.