मैत्सेय ऋषी, मी तुला आता त्या पवित्र प्रदेशांचे वर्णन सांगतो, जिथे लोक दीर्घायुषी असतात, मृत्यूपूर्वी त्यांचे आयुष्य भरभराटीचे असते. तिथे ना दुःख आहे, ना रोग; कारण नेहमी आनंदच नांदतो. त्या प्रदेशांत सात नद्या आहेत, त्या समुद्राकडे वाहतात. त्यांची नावे सांगतो—ज्यांचे स्मरण केल्याने पापांचा नाश होतो: अनुतप्ता, शिखी, विपाशा, त्रिदिवाक्लम, अमृता, सुकृता आणि सातवी नदी. या सर्व नद्या खाली वाहतात. त्या प्रदेशांतील मुख्य पर्वत आणि नद्यांचे मी तुला वर्णन केले; तिथे हजारो लहान पर्वत आणि नद्या आहेत, आणि त्या प्रदेशातील लोक नेहमी आनंदाने त्या नद्यांचे पाणी पितात. त्या सात प्रदेशांत ना अपसर्पिणी, ना उत्सर्पिणी काळचक्र आहे, आणि तिथे युगांचीही विभागणी नाही. तिथला काल नेहमी त्रेतायुगासमान असतो—प्लक्ष आणि इतर द्वीपांमध्ये, तसेच शाकद्वीपाच्या आसपासच्या प्रदेशांतही. तिथे लोक पाच हजार वर्षे आजाराविना जगतात; आणि त्या पाच प्रदेशांत धर्मही वर्ग आणि आश्रमानुसार पाळला जातो. तिथे चार वर्ण आहेत—त्यांची नावे मी सांगतो: आर्यक, कुरार, विदिश्य आणि भाविन—हे अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र होत. त्या भूमीच्या मध्यभागी एक महान वृक्ष उभा आहे—भूवरील इतर झाडांच्या तुलनेत अत्यंत विशाल—त्याला 'प्लक्ष' म्हणतात, म्हणूनच त्या द्वीपाचे नाव 'प्लक्षद्वीप' पडले. त्या प्रदेशातील हे चार वर्ण—आर्यक वगैरे—जगाचा सर्जक, विश्वरूप हरि, सिमा या रूपात, भगवंताची भक्तिपूर्वक पूजा करतात. प्लक्षद्वीपाच्या सभोवती, त्याच मापाच्या परिघात, ऊसाच्या रसाचा समुद्र आहे—तो द्वीपाला पूर्णपणे वेढून आहे. हे मैत्रेय, अशा प्रकारे मी तुला प्लक्षद्वीपाचे संक्षिप्त वर्णन केले. आता शाल्मलीद्वीपाचे वर्णन ऐक. शाल्मलीचा स्वामी 'वीर' हा तेजस्वी राजा आहे. त्याच्या सात पुत्रांची नावे—जे त्या सात प्रदेशांची नावे आहेत—मी सांगतो: श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ. शाल्मलीद्वीपाला वेढणारा समुद्र 'सुरोदा' म्हणून ओळखला जातो; त्याचे पाणी ऊसाच्या रसासारखे गोड आहे. हा समुद्र द्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. तिथेही सात रत्नमय पर्वत आहेत, जे प्रदेशांची सीमा ठरवतात, आणि त्याचप्रमाणे सात महान नद्या आहेत. त्या सात पर्वतांची नावे: कुमुद, नत, बलाहक, द्रोण (जिथे महान औषधी वनस्पती उगवतात), कंक, महिष आणि ककुद्मत—हा पर्वतसर्वश्रेष्ठ आहे. त्या सात नद्यांची नावे: योनि, तोय, वितृष्णा, चंद्र, मुक्त, विमोचनी आणि निवृत्ती—या सर्व पाप नष्ट करणाऱ्या नद्या आहेत. त्या सात प्रदेशांची नावे: श्वेत, हरित, वैद्युत, मानस, जीमूत, रोहित आणि सुप्रभ—प्रत्येक प्रदेशात चार वर्ण आहेत. शाल्मलीद्वीपातील लोक चार रंगांचे आहेत—पिंगट, लाल, पिवळे आणि काळे—हे एकमेकांपासून वेगळे आहेत. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व भगवंताची, सर्वांच्या आत्म्याचे, अविनाशी रूपाची—'वायू' या रूपात—उत्तम यज्ञांनी पूजा करतात आणि यज्ञसंस्था टिकवतात. तिथे शाल्मली वृक्ष उभा आहे—अत्यंत विशाल, सुंदर आणि संतोष देणारा—तो देवांना प्रिय आहे. हा द्वीप 'सुरोदा' या समुद्राने वेढलेला आहे, जो शाल्मलीच्या विस्तारासारखाच आहे. त्या सुरोदा समुद्राच्या पलीकडे 'कुश' द्वीप आहे, जो शाल्मलीच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. कुशद्वीपाचा अधिपती 'ज्योतिष्मत' याच्या सात पुत्रांची नावे—ज्यांच्यावरून प्रदेशांची नावे ठेवली आहेत—उद्भिद, वेणुमान, वेथर, लम्बन, धृति, प्रभाकर आणि कपिल. तिथे मानव, दैत्य, दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, किम्पुरुष आणि इतरही राहतात. कुशद्वीपातही चार वर्ण आहेत—आपापल्या कर्तव्यांत तल्लीन: दामिन, शुष्मिन, स्नेह आणि मंदेह—हे अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र होत. ते आपापल्या कर्तव्य आणि अधिकारानुसार, कुशद्वीपात 'जनार्दन' या ब्रह्मरूपात भगवंताची पूजा करतात; अशा पूजेमुळे ते अधिकाराच्या अती परिणामांचे कठोर फळ नष्ट करतात. त्या प्रदेशातील सात पर्वतांची नावे: विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमत, पुष्पवन, कुशाशय, हरि आणि सातवा मंदाराचल. त्या प्रदेशात सात नद्या आहेत—त्यांची नावे: धुतपापा, शिवा, पवित्रा, संमति, विद्युदंभा, माही आणि सर्वपापहरा—या सर्व पाप नष्ट करणाऱ्या नद्या आहेत. तिथे हजारो लहान नद्या आणि डोंगर आहेत; त्यात 'गुशस्तंभ' हे प्रसिद्ध नाव आहे. हा द्वीप तितक्याच विस्ताराचा असून त्याला तुपाचा समुद्र वेढतो—'घृतोद' समुद्र. त्या घृतोद समुद्राच्या पलीकडे 'क्रौंच' द्वीप आहे. हे महाभाग, आता मी तुला दुसऱ्या महान द्वीपाचे—'क्रौंच' द्वीपाचे—वर्णन सांगतो, ज्याचा विस्तार कुशद्वीपाच्या दुप्पट आहे. क्रौंचद्वीपात 'द्युतिमत' या महात्म्याच्या सात पुत्रांनी राज्य केले; प्रदेशांची नावे त्यांच्या नावावरून ठेवली आहेत. त्यांची नावे—कुशल, मल्लग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनी आणि दुंदुभी—हे त्या सात पुत्रांची आणि प्रदेशांची नावे आहेत, हे ऋषी. अशा प्रकारे, या विविध द्वीपांचे, त्यातील पर्वत, नद्या, वर्णसंस्था, आणि भगवंताची विविध रूपातील पूजा यांचे हे दिव्य, पवित्र आणि आनंददायी वर्णन आहे.