मैत्रीयांनो, मी तुम्हाला या जम्बुद्वीपाचे वर्णन थोडक्यात केले आहे. हे जम्बुद्वीप, नव विभागांनी युक्त असून, याची व्याप्ती एक लाख योजन इतकी आहे. या जम्बुद्वीपाभोवती, एक लाख योजन रुंदीचा, वलयाच्या आकाराचा क्षारसागर आहे. जसे जम्बुद्वीप क्षारसागराने वेढलेले आहे, तसेच त्या क्षारसागराच्या पलीकडे प्लक्षद्वीप आहे. जम्बुद्वीपाची व्याप्ती एक लाख योजन आहे, तर प्लक्षद्वीप त्याच्या दुप्पट म्हणजे दोन लाख योजन विस्तारले आहे. प्लक्षद्वीपाचा स्वामी मेधातिथी याचे सात पुत्र आहेत. त्यातला ज्येष्ठ पुत्र शांतहय आहे, मग शिशिर, सुखोदय, आनंद, शिव, क्षेमक आणि सातवा ध्रुव—हे सातही प्लक्षद्वीपावर राज्य करतात. त्यांच्या प्रदेशांची सीमा पर्वतरांगांनी निश्चित करण्यात आली आहे. त्या सात पर्वतांची नावे आहेत: गोमद, चंद्र, नारद, दुंदुभी, सोमक, मुमना आणि सातवा वैभ्राज. या रम्य पर्वतरांगांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये, पवित्र लोक देव आणि गंधर्वांसह सदैव एकत्र नांदतात. त्या भूमीत पवित्र समाज आहेत, लोक दीर्घायुषी आहेत; तिथे ना दु:ख आहे ना रोग, कारण नेहमीच आनंद नांदतो. त्या प्रदेशांत सात नद्या समुद्राकडे वहातात. त्या नद्यांची नावे—अनुतप्त, शिखी, विपाशा, त्रिदिवाक्लम, अमृता, सुकृता आणि सातवी नदी—पापाचा नाश करणाऱ्या आहेत. या मुख्य पर्वत व नद्यांशिवाय तिथे हजारो लहान पर्वत व नद्या आहेत, आणि त्या नद्यांचे पाणी लोक नेहमी आनंदाने पितात. त्या सात प्रदेशांमध्ये ना अपसर्पिणी ना उत्सर्पिणी युगा आहेत; तिथे युगांची कोणतीही विभागणी नाही. प्लक्ष आणि इतर द्वीपांमध्ये, तसेच शाकद्वीपाच्या लगतच्या प्रदेशांमध्ये, काळ नेहमी त्रेतायुगासमान असतो. त्या प्रदेशात लोक पाच हजार वर्षे आजाराविना जगतात. तिथल्या पाचही प्रदेशांमध्ये, वर्णाश्रमधर्म पाळला जातो. तिथे चार वर्ण आहेत—आर्यक, कुरार, विदिश्य आणि भाविन—हे अनुक्रमे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आहेत. त्या भूमीच्या मध्यभागी एक विशाल वृक्ष आहे, पृथ्वीवरील इतर झाडांच्या तुलनेत अतिशय मोठा. त्याचे नाव ‘प्लक्ष’ आहे, आणि त्यावरूनच त्या द्वीपाला प्लक्षद्वीप असे नाव पडले. तिथल्या वर्णांनी, आर्यकांपासून सुरूवात करून, जगाचा सर्जक, विश्वस्वरूप सिमा म्हणजेच भगवान हरि यांची उपासना केली जाते. प्लक्षद्वीपाभोवती, त्याच्याइतकीच रुंदी असलेला ऊसाच्या रसाचा वलयाकार समुद्र आहे. हे प्लक्षद्वीपाचे वर्णन मी तुला थोडक्यात सांगितले, आता शाल्मलीद्वीपाचे वर्णन ऐक. शाल्मलीद्वीपाचा तेजस्वी स्वामी वीर आहे. त्याचे सात पुत्र—श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ—हे त्या सात प्रदेशांची नावे आहेत. शाल्मलीद्वीपाभोवती असलेल्या समुद्राला सुरोद असे म्हणतात. त्याचे पाणी ऊसाच्या रसासारखे गोड असून, तो द्वीपाच्या दुप्पट विस्तारलेला आहे. त्या द्वीपात सात रत्नमय पर्वत असून, ते प्रदेशांची सीमा दर्शवतात, तसेच सात महान नद्या आहेत. पर्वतांची नावे: कुमुद, नट, बलाहक, औषधी वनांनी युक्त असलेला द्रोण, कंक, महिष आणि सर्वश्रेष्ठ ककुद्मत. त्या सात नद्यांची नावे आहेत: योनि, तोय, वितृष्णा, चंद्र, मुक्त, विमोचनी आणि निवृत्ति—या सर्व पापाचा नाश करणाऱ्या आहेत. श्वेत, हरित, वैद्युत, मानस, जीमूत, रोहित आणि सुप्रभ—हे सात प्रदेश आहेत, आणि प्रत्येकात चार वर्णांचे लोक राहतात. त्या द्वीपातील लोक चार रंगांचे—पिवळसर, लाल, पिवळे आणि काळे—असून, प्रत्येक वेगळा आहे. त्या प्रदेशात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व भगवानाचा, सर्वांचे अक्षय आत्मा असलेल्या वायुरूपात, उत्तम यज्ञांनी पूजन करतात आणि यज्ञसंस्थेचे पालन करतात. त्या द्वीपात एक अत्यंत विशाल आणि मनोहारी शाल्मली वृक्ष आहे, जो संतोषदायक आणि देवांना प्रिय आहे. हा शाल्मलीद्वीप सर्व बाजूंनी सुरोद महासागराने वेढलेला आहे, जो द्वीपाइतकाच विस्तारलेला आहे. या सुरोद समुद्राभोवती, सर्व बाजूंनी कुशद्वीप आहे, जो शाल्मलीच्या दुप्पट विस्तारलेला आहे. कुशद्वीपाचा अधिपती ज्योतिष्मान याचे सात पुत्र—उद्भिद, वेणुमान, वेरथ, लम्बन, धृति, प्रभाकर आणि कपिल—यांची नावे त्या सात प्रदेशांना दिली आहेत. त्या द्वीपात मानव, दैत्य, दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, किम्पुरुष आणि इतरही अनेक जाती एकत्र नांदतात. तिथेही चार वर्ण आहेत—दामिन, शुष्मिन, स्नेह आणि मंधेह—हे आपापल्या धर्मपालनात तत्पर आहेत. मैत्रीयांनो, या प्रकारे मी तुम्हाला जम्बुद्वीप, प्लक्षद्वीप, शाल्मलीद्वीप आणि कुशद्वीप यांचे पवित्र, अद्भुत आणि दिव्य वर्णन केले.