मैत्रेय ऋषी म्हणाले, “हे ब्राह्मण, तू मला स्वायंभुव मनुंची सृष्टी सांगितलीस; आता मला संपूर्ण पृथ्वीच्या विस्ताराबद्दल ऐकायची मोठी इच्छा आहे. या पृथ्वीवर किती समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, वन, नद्या आणि नगरं आहेत? तसेच देव आणि इतरांचे निवासस्थान कोणती आहेत? या सर्वांची मापं, त्यांची मूळ रचना आणि स्वरूप काय आहे, हे तू मला नीट सांग.” त्यावर परम पूज्य पराशर ऋषी म्हणाले, “हे मैत्रेय, मी तुला संक्षिप्तपणे सांगतो, कारण या विश्वाची पूर्ण माहिती शंभर वर्षांतही सांगता येणार नाही. हे द्विजश्रेष्ठ, या पृथ्वीवर सात द्वीप आहेत—जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर. हे सातही द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; हे समुद्र अनुक्रमे मिठाच्या पाण्याचे, ऊसाच्या रसाचे, मद्याचे, साजूक तुपाचे, दह्याचे, दूधाचे आणि पाण्याचे आहेत. या सर्वांच्या मध्यभागी जंबूद्वीप आहे. त्या जंबूद्वीपाच्या अगदी मध्यभागी सुवर्णमय मेरू पर्वत स्थित आहे. हा पर्वत सोळा हजार योजन खाली आणि बत्तीस हजार योजन वर पसरलेला आहे. त्याच्या पायथ्याशी सर्व दिशांना त्याची रुंदी सोळा हजार योजन आहे आणि हा मेरू पर्वत कमळाच्या कुडाच्या (कर्णिकेच्या) आकाराचा आहे. या मेरू पर्वताच्या दक्षिणेस हिमवत, हेमकूट आणि निषध हे पर्वत आहेत. उत्तरेस नील, श्वेत आणि श्रृंगी हे पर्वत आहेत. या पर्वतांपैकी दोन मध्यभागी शंभर हजार योजन लांबीचे आहेत, तर उरलेले प्रत्येक दहा हजार योजनांनी कमी आहेत. या सर्वांची उंची तीन हजार योजन असून, रुंदीही तितकीच आहे. जंबूद्वीपावर प्रथम भारतखंड आहे, त्यानंतर किम्पुरुष प्रदेश आहे आणि त्याच्या पुढे हरिवर्ष आहे, हे सर्व मेरूच्या दक्षिणेस आहेत. उत्तरेस रम्यक प्रदेश, त्याच्या पुढे हिरण्मय प्रदेश आणि त्याच्या पुढे उत्तरकुरू प्रदेश आहेत, जसे भारतखंड आहे. हे सर्व प्रदेश प्रत्येकी नऊ हजार योजन विस्ताराचे आहेत. या सर्वांच्या मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे, जिथे सुवर्णमय मेरू पर्वत उभा आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, मेरूच्या पूर्वेस इलावृत आहे, ज्याचा विस्तार नऊ हजार योजनांचा आहे. येथे चार पर्वत आहेत, जे मेरूच्या आधारस्तंभासारखे आहेत आणि त्यांची उंची दहा हजार योजनांची आहे. मेरूच्या पूर्वेस मंदर, दक्षिणेस गंधमादन, पश्चिमेस विपुल, आणि उत्तर दिशेला सुपार्श्व हे पर्वत आहेत. या पर्वतांवर कदंब, जांभूळ, पिंपळ आणि वड अशी मोठमोठी झाडे आहेत, जी पर्वतशिखरासारखी उंच—प्रत्येकी अकराशे योजनांची—आहेत. हे महर्षे, यातील जांभूळ झाडामुळे या द्वीपाचे नाव जंबूद्वीप पडले आहे. या झाडांची फळे प्रचंड—मोठ्या हत्तीएवढी—असतात. ही फळे जेव्हा पर्वत उतारावर पडून फुटतात, तेव्हा त्यातून रस वाहतो आणि त्या रसाने जंबूनदी नावाची प्रसिद्ध नदी निर्माण होते. ही जंबूनदी तेथील लोक पितात, त्यामुळे त्यांना घाम, दुर्गंध, वृद्धत्व किंवा इंद्रियांचा क्षय होत नाही. या नदीचे पाणी पिऊन शुद्ध मनाचे लोक जन्म घेतात. या नदीच्या फेसाला मंद वाऱ्याने वाळवले की, तो काठावर सोन्याचे रूप घेतो, ज्याला जांबूनद सोनं म्हणतात—हे सिद्ध लोकांच्या अलंकारांसाठी योग्य असतं. मेरूच्या पूर्वेस भद्राश्व प्रदेश आहे आणि पश्चिमेस केतुमाल प्रदेश आहे; हे महर्षे, इलावृत या दोन प्रदेशांच्या मध्ये आहे. मेरूच्या पूर्वेस चित्ररथ वन, दक्षिणेस गंधमादन वन, पश्चिमेस वैभ्राज वन आणि उत्तर दिशेला नंदन वन आहे, जे अत्यंत प्रसिद्ध आहे. अरुणोदा, महाभद्र, असितोदा आणि शमाना—ही चार सरोवरे नेहमी देवांना उपभोगासाठी खुली असतात. मेरूच्या पूर्वेस केसराचल पर्वत आहेत—शीतांत, श्वक्रमुंज, कुररी, माल्यवान, वैकंक आणि इतर. तसेच त्रिकूट, शिशिर, पतंग आणि रुचक हेही पर्वत आहेत. दक्षिणेस निषध पासून केसराचल पर्वतांची मालिका आहे—शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गंधमादन; पश्चिमेस जारुधीपासून केसराचल पर्वत आहेत. मेरूच्या शेजारी, जठर आणि इतर प्रदेशांमध्ये, शंखकूट, ऋषभ, हंस, नाग आणि अन्य पर्वत आहेत; उत्तरेस कालंजर पासून केसराचल पर्वत आहेत. हे मैत्रेय, मेरूच्या शिखरावर ब्रह्माजींचे महानगर आहे, जे स्वर्गात प्रसिद्ध असून, चौदा हजार योजन विस्ताराचे आहे. या नगराभोवती आठही दिशांना आणि उपदिशांना इंद्र व अन्य लोकपालांची प्रसिद्ध महानगरे आहेत. भगवंत विष्णूंच्या चरणांपासून प्रकट झालेली गंगा, चंद्रमंडलात संचारून, ब्रह्मा-नगराभोवती स्वर्गातून खाली पडते. तेथे ती चार प्रवाहात विभागली जाते—सीता, अलकनंदा, चक्षुभदा आणि भद्रा. पूर्वेकडील पर्वतावरून सीता आकाशमार्गे दुसऱ्या पर्वतावर जाते आणि भद्राश्व प्रदेशातून समुद्रात मिळते. अलकनंदा दक्षिणेकडे भारतदेशात उतरते, सात शाखांमध्ये विभागली जाऊन समुद्रात विलीन होते. चक्षु पश्चिमेकडील पर्वत ओलांडून केतुमाल प्रदेशात जाऊन समुद्रात मिळते. भद्रा उत्तरेकडील पर्वत व उत्तरकुरू प्रदेश ओलांडून उत्तरेकडील समुद्रात प्रवाहित होते. आनिल व निषध हे दोन पर्वत, माल्यवान व गंधमादन हेही पर्वत आहेत. यांच्यामध्ये मेरू पर्वत कमळाच्या कुडासारखा स्थित आहे. भारत, केतुमाल, भद्राश्व आणि कुरू—हे विश्व-कमळाच्या पाकळ्यांसारखे प्रदेश आहेत, जे पर्वतरांगांनी सीमांकित आहेत. जठर व देवकूट हे सीमा पर्वत आहेत; हे आनिल व निषध यांच्या दक्षिण व उत्तर दिशेला आहेत. गंधमादन व कैलास हे दोन्ही पर्वत पूर्व व पश्चिमेस आहेत, प्रत्येकी ऐंशी योजन लांबीचे, आणि ते मधल्या भागात स्थित आहेत. अशा प्रकारे, हे मैत्रेय, या पृथ्वीचे विस्तृत आणि दिव्य स्वरूप मी तुला सांगितले.