योगाला मुक्तीची इच्छा असलेल्या साधकासाठी, श्वासोच्छ्वास नियंत्रण आणि तत्सम साधने हे मार्ग आहेत; आणि प्राप्त करावयाचा उद्देश म्हणजे सर्वोच्च ब्रह्म, जिथून परत येणे नाही. या मुक्तीसाठी आवश्यक असलेले ज्ञान, जे योगींच्या साधनांना आधार देते, हे ब्रह्मरूप ज्ञानाचे पहिले वैशिष्ट्य आहे, हे परम ऋषी, मी सांगतो. तसेच, जे ज्ञान योगी मुक्तीसाठी ब्रह्मरूप उद्देशाचा आधार बनते, ते दुसरे वैशिष्ट्य आहे, हे महर्षी. पण जे अद्वैत ज्ञान आहे, जिथे साधन आणि उद्देश यामध्ये भेद नाही, ते तिसरे भाग आहे, ज्याचे वर्णन मी केले आहे. या तिन्ही प्रकारच्या ज्ञानाचा विशेष गुणधर्म, हे महर्षी, त्यांचे नकारात्मक वर्णन करून स्पष्ट होतो, जसे आत्म्याचे खरे स्वरूप उघड होते. ते ज्ञान क्रियाहीन, वर्णनातीत, सर्वत्र व्यापणारे, तुलना न करता येणारे, आत्मसाक्षात्काराचे उद्दिष्ट, आणि केवळ अस्तित्वानेच ओळखले जाणारे आहे. हे ज्ञान शांत, निर्भय, शुद्ध, समजायला कठीण, कोणत्याही आधाराशिवाय आहे; विष्णूचे हे ज्ञान, ज्ञानरूप, ब्रह्म म्हणतात. तिथे, ज्ञानाचा क्षय झाल्यावर, योगी विलयी प्रवेश करतात; संसाराच्या ओढीचा त्याग करून, ते बीजरहित समाधी प्राप्त करतात, हे द्विज. या प्रकारे, विष्णू म्हणवली जाणारी सर्वोच्च स्थिती शुद्ध, शाश्वत, सर्वत्र व्यापणारी, अविनाशी आणि सर्व त्याज्य गोष्टींपासून मुक्त आहे. ते सर्वोच्च ब्रह्म, जे योगी प्राप्त करतात आणि जिथून ते परत येत नाहीत, ते सर्व दोष संपल्यावर, क्लेश नष्ट झाल्यावर, आणि पूर्ण शुद्धता झाल्यावर प्राप्त होते. त्या ब्रह्माचे दोन स्वरूप आहेत: साकार आणि निराकार; हे नश्वर आणि अनश्वर, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करते. अनश्वर हे सर्वोच्च ब्रह्म आहे; नश्वर म्हणजे हा संपूर्ण जग. जसे अग्नीच्या ज्वालांचे किरण, जरी अग्नी एका ठिकाणी असतो, तरी सर्वत्र पसरतात, तसे हे संपूर्ण जग सर्वोच्च ब्रह्माची शक्ती आहे. त्यातही, जवळ आणि दूर यामुळे, अधिक आणि कमी अशी शक्तीची भिन्नता आहे, हे मैत्रेय, जसे किरणात असते. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव हे ब्रह्माच्या प्रमुख शक्ती आहेत; त्यांच्यापासून देव उत्पन्न झाले, आणि त्यांच्यापासून दक्ष वगैरे लघुतर देव निर्माण झाले, हे मैत्रेय. मग मानव, गायी, वन्य प्राणी, पक्षी, सर्प, तसेच वनस्पती, झुडुपे आणि अशा अनेक लघुतर आणि लघुतर प्रकारचे जीव निर्माण झाले. हे अनश्वर, शाश्वत तत्त्व, महान ऋषींच्या संरक्षणाखाली, विविध प्रकारे प्रकट होते आणि अदृश्य होते, जन्म आणि नाश अनुभवते. सर्व शक्तींनी पूर्ण असलेला विष्णू, ब्रह्माचे सर्वोच्च स्वरूप आहे; त्याचे साकार स्वरूप योगी साधनेच्या प्रारंभात ध्यानात घेतात. हेच महान योग आहे, बीजयुक्त, ज्यात, हे ऋषी, मन स्थिर आणि योग्य प्रकारे एकाग्र झाले की, साक्षात्कार प्राप्त होतो. तो सर्वोच्च आहे, ब्रह्माच्या सर्वोच्च शक्तींनंतर लगेच; साकार ब्रह्म, हे भाग्यवान, हरी जो संपूर्ण ब्रह्माचा सार आहे. त्यात हे संपूर्ण विश्व विणलेले आणि गुंफलेले आहे, हे ऋषी; म्हणून तो या जगातील जग आहे, आणि तो संपूर्ण विश्व आहे. विष्णू, परमेश्वर, नश्वर आणि अनश्वर स्वरूपांनी युक्त, सर्व काही पोसतो, अप्रकट पुरुष, अलंकार आणि शस्त्रांच्या स्वरूपात प्रकट होतो. श्री मैत्रेय म्हणाले: भगवंत विष्णू, अलंकार आणि शस्त्रांच्या साररूपात राहून, हे संपूर्ण विश्व कसे पोसतो, हे मला स्पष्ट करा. श्री पराशर म्हणाले: अनंत, सर्वशक्तिमान विष्णूला नमस्कार करून, मी तुम्हाला वसिष्ठांनी सांगितलेले सांगतो, हे भाग्यवान. भगवंत हरी, कौस्तुभ रत्नाच्या स्वरूपात, या जगाचा आत्मा धारण करतो, स्पर्शरहित, निर्गुण, शुद्ध. प्रमुख बुद्धीही माधवात गदाच्या स्वरूपात वास करते, श्रीवत्स चिन्हासह, अनंताच्या आधारावर स्थापित. भगवंत तत्त्वे, इंद्रिये आणि द्वैतीय अहंकार, शंख आणि शार्ंग धनुष्याच्या स्वरूपात धारण करतो. मन, नेहमीच चंचल आणि वाऱ्यासारखे वेगवान, तो चक्राच्या स्वरूपात, विष्णूच्या हातात स्थापित, धारण करतो. वैजयंती माळ, जी पंचरूप आहे आणि गदाधारीने धारण केली आहे, ती प्राण्यांच्या कारणांचा संग्रह आहे, आणि तिला प्राण्यांची माळ म्हणतात, हे द्विज. सर्व इंद्रिये, ज्ञान आणि कर्म, बाणांच्या स्वरूपात आहेत; जनार्दन त्यांना सर्व धारण करतो. आणि ती निर्मळ तलवार जी अच्युत धारण करतो, ती ज्ञानच आहे, अज्ञानाच्या म्यानात स्थापित. या प्रकारे, हे मैत्रेय, हृषीकेश परमेश्वर स्वत:मध्ये सर्व काही ठेवतो: आदिम पदार्थ, बुद्धी, अहंकार, तत्त्वे, मन, सर्व इंद्रिये, ज्ञान आणि अज्ञान. हरी, जरी निराकार, तरी शस्त्र आणि अलंकारांचे स्वरूप घेतो, जीवांच्या कल्याणासाठी मायारूप धारण करतो. कमलनयन भगवंत, रूपांतरित आदिम पदार्थ आणि संपूर्ण प्राणीविश्व पोसतो; या प्रकारे सर्वोच्च भगवंत सर्व काही पोसतो. जे काही ज्ञान आहे, जे काही अज्ञान आहे, जे काही सत्य, असत्य किंवा अनश्वर आहे—हे सर्व, हे मैत्रेय, मधुसूदन, सर्व प्राण्यांचा प्रभु, यात आहे. कालाचे विभाग—कला, काष्ठा, निमेष, दिवस, ऋतु, वर्ष—यामध्ये भगवंत, पापरहित आणि अनश्वर हरी, कालाचा स्वरूप आहे. हे श्रेष्ठ ऋषी, पृथ्वी, वातावरण, स्वर्ग, महर, जनस, तपस आणि सत्य—हे सात जग सर्वोच्चाने व्यापलेले आहेत. हरी स्वतः, सर्व ज्ञानाचा आधार, सर्व जगांचा आत्मा आणि स्वरूप आहे, आणि प्राचीनांचा प्राचीन मूळ आहे. तो देव, मानव, प्राणी आणि अन्य अनेक स्वरूपात वास करतो; सर्वांचा स्रोत, अनंत, स्वरूप आणि निराकार दोन्ही आहे. ऋग, यजुर आणि साम वेद, तसेच अथर्ववेद, इतिहास, उपवेद, आणि वेदांतातील शिकवणी— सर्व वेदांग, मनू आणि अन्यांचे म्हणणे, सर्व शास्त्र, कथानक, आणि जे काही पाठ जगात आहे— हे सर्व भगवंत विष्णू, मधुसूदन, यामध्ये आहे.