ധ്രുവ ഉവാച ഭൂമിരാപോനലോ വായുഃ ഖം മനോ ബുദ്ധിരേവ ച । ഭൂതാദിരാദി പ്രകൃതിര്യസ്യ രൂപം നതോസ്മി തമ് ॥ ൧,൧൨.
ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു: ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ഭൂതാദികൾ, പ്രകൃതി—ഇവയെല്ലാം രൂപമായവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
ശുദ്ധഃ സൂക്ഷ്മോഖിലവ്യാപീ പ്രധാനാത്പരതഃ പുമാന് । യസ്യ രൂപം നമസ്തസ്മൈ പുരുഷായ ഗുണാത്മനേ ॥ ൧,൧൨.
ശുദ്ധനും സൂക്ഷ്മനും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞവനും, പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ച പരപുരുഷനുമായവനോട്, ഗുണങ്ങളുടെ സാക്ഷാത്കാരമായവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
ഭൂതാദീനാം സമസ്താനാം ഗന്ധാദീനാം ച ശാശ്വതഃ । ബുധ്യാദീനാം പ്രധാനസ്യ പുരുഷസ്യ ച യഃ പരഃ ॥ ൧,൧൨.
ഭൂതാദികൾക്കും അവയുടെ ഗുണങ്ങൾക്കും, ബുദ്ധിക്കും പ്രകൃതിക്കും പുരുഷനു മീതെയുള്ളവനുമാണ് അവൻ; അവൻ ശാശ്വതനാണ്.
തം ബ്രഹ്മഭൂതമാത്മാനമശേഷജഗതഃ പതിമ് । പ്രപദ്യേ ശരണം ശുദ്ധം ത്വദ്രൂപം പരമേശ്വര ॥ ൧,൧൨.
ബ്രഹ്മസ്വരൂപനും, സകലജഗതിന്റെ അധിപനും, പരമശുദ്ധനായ നിന്റെ രൂപത്തിലും ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു, പരമേശ്വരാ.
ബൃഹത്ത്വാദ്ബൃംഹണത്വാച്ച യദ്രൂപം ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതമ് । തസ്മൈ നമസ്തേ സര്വാത്മന്യോഗിചിന്ത്യാവികാരിണേ ॥ ൧,൧൨.
വിസാലവും വ്യാപകവുമായ ബ്രഹ്മം എന്ന ആ രൂപം, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആന്തരിക ആത്മാവായ, യോഗികൾക്ക് മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കാവുന്ന, ഒരിക്കലും മാറാത്തവനേ, ഞാൻ നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു.
സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് । സര്വവ്യാപീ ഭുവഃ സ്പര്ശാദത്യതിഷ്ഠദ്ദശാങ്ഗുലമ് ॥ ൧,൧൨.
ആ പുരുഷന് ആയിരം തലകളും, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും ഉണ്ട്. അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭൂമിയെക്കാൾ പത്ത് വിരൽ നീളത്തിൽ അതിക്രമിച്ചുനിൽക്കുന്നു.
യദ്ഭൂതം യച്ച വൈ ഭവ്യം പുരൂഷോത്തമ തദ്ഭവാന് । ത്വത്തൌ വിരാട്സ്വരാട്സമ്രാട്ത്വത്തശ്ചപ്യധിപൂരുഷഃ ॥ ൧,൧൨.
ഭൂതമായതും ഭാവിയാകുന്നതും, പരമപുരുഷനേ, നീ തന്നെയാണ്. നിന്നിൽ നിന്നാണ് വിരാട്, സ്വരാജ്, സമ്രാട്, അതിനുമപ്പുറമുള്ള അധിപുരുഷൻ എന്നിവരൊക്കെയും ഉത്ഭവിച്ചത്.
അത്യരിച്യത സോധശ്ച തിര്യഗൂര്ധ്വം ച വൈ ഭുവഃ । ത്വത്തോ വിശ്വമിദം ജാതം ത്വത്തൌ ഭൂതം ഭവിഷ്യതി ॥ ൧,൧൨.
അവൻ ഭൂമിയെ എല്ലാദിശകളിലും, കിഴക്കും മുകളിലും താഴെയും അതിക്രമിച്ചു നിലകൊണ്ടു. ഈ സർവ്വവിശ്വം നിന്നിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്, ഭാവിയിൽ ജനിക്കുന്നതും നിന്നിൽ നിന്നായിരിക്കും.
ത്വദ്രൂപധാരിണശ്ചാന്തഃ സര്വഭൂതമിദം ജഗത് । ത്വത്തോ യജ്ഞഃ സര്വഹുതഃ പൃഷദാജ്യം പശുര്ദ്വിധാ ॥ ൧,൧൨.
നിന്റെ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ ലോകം മുഴുവൻ, എല്ലാ ജീവികളും നിന്റെ ഉള്ളിലാണു നിലകൊള്ളുന്നത്. യജ്ഞവും, ഹോമദ്രവ്യങ്ങളും, നെയ്യും, ഇരുവിധമായ യജ്ഞപശുവും നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്.
ത്വത്തോ ഋചോഥ സാമാനി ത്വത്തശ്ഛന്ദാംസി ജജ്ഞിരേ । ത്വത്തോ യജൂംഷ്യജായന്ത ത്വത്തോശ്വാശ്ചൈകതോ ദതഃ ॥ ൧,൧൨.
നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഋക്, സാമം എന്നീ വേദങ്ങൾ ജനിച്ചത്; ഛന്ദസ്സുകളും നിന്നിൽ നിന്നാണ്. യജുര് വാക്യങ്ങളും നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. കുതിരകളും ഒരുമിച്ച് നിന്നിൽ നിന്നാണ് ലഭിച്ചത്.
ഗാവസ്ത്വത്തഃ സമുദ്ഭൂതാസ്ത്വ ത്തോജാ അവയോ മൃഗാഃ । ത്വമന്മുഖാദ്ബ്രാഹ്മണാ ബാഹ്വോസ്ത്വത്തോ ക്ഷത്രമജായത ॥ ൧,൧൨.
പശുക്കളും, ശക്തിയും, പക്ഷികളും, കാട്ടുമൃഗങ്ങളും നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. നിന്റെ വായിൽ നിന്നാണ് ബ്രാഹ്മണർ ജനിച്ചത്; ഭുജങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ക്ഷത്രിയർ ജനിച്ചത്.
വൈശ്വാസ്തവോരുജാഃ ശൂദ്രാസ്തവ പദ്ഭ്യാം സമുദ്ഗതാഃ । ആക്ഷ്ണോഃ സൂര്യോഽനിലഃ പ്രാണാച്ചന്ദ്രമാ മനസസ്തവ ॥ ൧,൧൨.
നിന്റെ ഉരുക്കളിൽ നിന്നാണ് വൈശ്യർ ജനിച്ചത്; കാലുകളിൽ നിന്നാണ് ശൂദ്രർ ഉദിച്ചത്. കണ്ണുകളിൽ നിന്നാണ് സൂര്യൻ, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ് വായു, മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചത്.
പ്രാണോന്തഃ മുഷിരാജ്ജാതോ മുഖാദഗ്നിരജായത । നാഭിതോ ഗഗനം ദ്യൌശ്ച ശിരസഃ സമവര്തത ॥ ൧,൧൨.
നിന്റെ ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രാണൻ ജനിച്ചത്; വായിൽ നിന്നാണ് അഗ്നി ഉദിച്ചത്. നാഭിയിൽ നിന്നാണ് ആകാശം, തലയിൽ നിന്നാണ് ദ്യൗസ് രൂപം കൊണ്ടത്.
ദിശഃ ശ്രോത്രാത്ക്ഷിതിഃ പദ്ഭ്യാം ത്വത്തഃ സര്വമഭൂദിദിമ് ॥ ൧,൧൨.
നിന്റെ ചെവികളിൽ നിന്നാണ് ദിശകൾ, കാലുകളിൽ നിന്നാണ് ഭൂമി; എല്ലാം നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്.
ന്യഗ്രോധഃ സുമഹാനല്പേ യഥാ ബീജേ വ്യവസ്ഥിതഃ । സംയമേ വിസ്വമഖിലം ബീജഭൂതേ തഥാത്വായി ॥ ൧,൧൨.
വലിയ ആലമരം ചെറിയ ഒരു വിത്തിനകത്ത് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, ഈ സർവ്വവിശ്വവും അതിന്റെ വിത്തായി നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ നിനക്കുള്ളിലാണു നിലകൊള്ളുന്നത്.
ബീജാദങ്കുരസമ്ഭൂതേ ന്യഗ്രോധസ്തു സമുത്ഥിതഃ । വിസ്താരം ച യഥാ യാതി ത്വത്തഃ സൃഷ്ടൌ തഥാ ജഗത് ॥ ൧,൧൨.
വിത്തിൽ നിന്ന് അങ്കുരം, അങ്കുരത്തിൽ നിന്ന് ആലമരം വളർന്ന് വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ഈ ലോകം നിന്നിൽ നിന്നാണ് വ്യാപിച്ച് വളരുന്നത്.
യഥാ ഹി കദലീ നാന്യാ ത്വക്പത്രാദപി ദൃസ്യതേ । ഏവം വിശ്വസ്യ നാന്യസ്ത്വം ത്വസ്ഥയീശ്വര ദൃശ്യേത ॥ ൧,൧൨.
വാഴക്കായിൽ ത്വക്ക്, ഇല എന്നിവ ഒഴികെ വേറൊന്നും കാണാനാകാത്തതുപോലെ, സ്ഥിരനായ ഈശ്വരനേ, ഈ ലോകത്തിൽ നിന്നൊഴികെ മറ്റൊന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ഹ്ലാദിനീ സംധിനീ സംവിത്ത്വയ്യേകാ സര്വസംസ്ഥിതൌ । ഹ്ലാദതാപകരീ മിശ്രാ ത്വയി നോ ഗുണവര്ജിതേ ॥ ൧,൧൨.
ആനന്ദം, ഐക്യം, ബോധം—ഇവയെല്ലാം നിനക്കുള്ളിലൊന്നായി നിലകൊള്ളുന്നു; സുഖവും ദുഃഖവും അവയുടെ കലവറയും, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
പൃഥഗ്ഭൂതൈകഭൂതായ ഭൂതഭൂതായ തേ നമഃ । പ്രഭൂതഭൂതഭൂതായ തുഭ്യം ഭൂതാത്മനേ നമഃ ॥ ൧,൧൨.
പ്രത്യേകമായതും ഏകമായതും, എല്ലായിടത്തുമുള്ളതും ആയ നിനക്കു വന്ദനം. അനന്തമായ എല്ലാ ജീവികളുടെ ആത്മാവായ നിനക്കു വന്ദനം.
വ്യക്തം പ്രധാനപുരുഷൌ വിരാട്സമ്രാട്സ്വരാട്തഥാ । വിഭാവ്യതേന്തഃകരണേ പുരുഷേഷ്വക്ഷയോ ഭവാന് ॥ ൧,൧൨.
പ്രത്യക്ഷമായതും, പ്രധാനം, പുരുഷൻ, വിരാട്, സമ്രാട്, സ്വരാജ്—ഇവയെല്ലാം അന്തഃക്കരണത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു; പക്ഷേ, നീ എല്ലായിടത്തും അക്ഷയനാണ്.
സര്വസ്മിന്സര്വഭൂതസ്ത്വം സര്വഃ സര്വസ്വരൂപധൃക് । സര്വം ത്വത്തസ്തതശ്ച ത്വം നമഃ സര്വാത്മനേഽസ്തു തേ ॥ ൧,൧൨.
നീ എല്ലായിടത്തും, എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നവൻ, എല്ലാറ്റിനും രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ. എല്ലാം നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, എല്ലാം പിന്നെയും നിന്നിലേക്കാണ് മടങ്ങുന്നത്. സർവാത്മാവായ നിനക്കു വന്ദനം.
സര്വാത്മകോസി സര്വേശ സര്വഭൂതസ്ഥിതോ യതഃ । കഥയാമി തതഃ കിം തേ സര്വം വേത്സി ഹൃതി സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൧൨.
നീ സർവാത്മാവാണ്, സർവേശ്വരനാണ്, എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്. ഹൃദയത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതൊക്കെയും അറിയുന്ന നിനക്കു ഞാൻ ഇനി എന്ത് പറയണം?
സര്വാത്മന്സര്വഭൂതേശ സര്വസത്ത്വസമുദ്ഭവ । സര്വഭൂതോ ഭവാന്വേത്തി സര്വസത്ത്വമനോരഥമ് ॥ ൧,൧൨.
സകലരുടെയും ആത്മാവായും, എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപതിയായും, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെ ഉത്ഭവമായും, ഭഗവാൻ എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നു. അവിടുത്തെല്ലാവരുടെയും ആഗ്രഹങ്ങൾ അറിയുന്നു.
യോ മേ മനോരഥോ നാഥ സഫലഃ സ ത്വയാ കൃതഃ । തപശ്ച തപ്തം സഫലം യദ്ദൃഷ്ടോഽസി ജഗത്പതേ ॥ ൧,൧൨.
പ്രഭോ, ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത് നിങ്ങൾക്കാൽ സഫലമായി. ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സിന് ഫലം ലഭിച്ചു, കാരണം ലോകത്തിന്റെ നാഥനായ നിങ്ങളെ ഞാൻ കണ്ടു.
ശ്രീഭഗവാനുവാച തപസസ്തത്ഫലം യദ്ദൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാ ധ്രുവ । മദൃര്ശനം ഹി വിഫലം രാജപുത്ര ന ജായതേ ॥ ൧,൧൨.
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ധ്രുവാ, നീ ചെയ്ത തപസ്സിന്റെ ഫലമാണ് എന്നെ കാണാൻ സാധിച്ചത്. രാജകുമാരാ, എന്നെ ദർശിക്കുന്നത് ഒരിക്കലും വിഫലമാവില്ല.
വരം വരയ തസ്മാത്ത്വം യഥാഭിമതമാത്മനഃ । സര്വം സംപദ്യതേ പുംസാം മയി ദൃഷ്ടിപഥം ഗതേ ॥ ൧,൧൨.
അതിനാൽ, നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം തിരഞ്ഞെടുക്കൂ. ആരെങ്കിലും എന്നെ കാണുമ്പോൾ അവനു എല്ലാം സാധ്യമാണ്.
ധ്രുവ ഉവാച ഭഗവന്ഭൂതഭവ്യേശ സര്വസ്യാസ്തേ ഭവാന് ഹൃദി । കിമജ്ഞാതം തവ ബ്രഹ്മന്മനസാ യന്മയേക്ഷിതമ് ॥ ൧,൧൨.
ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവൻ, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപതിയായും, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നവനുമായ നിങ്ങൾക്ക് ഞാൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചതു എന്താണ് അറിയാത്തത്?
തഥാപി തുഭ്യം ദേവേശ കഥയിഷ്യാമി യന്മയാ । പ്രാര്ഥ്യതേ ദുര്വിനീതേന ഹൃദയേനാതിദുര്ലഭമ് ॥ ൧,൧൨.
എങ്കിലും ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, എന്റെ അയോഗ്യമായ ഹൃദയത്തിൽ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്താണെന്നു ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയും. അതു ലഭിക്കാൻ വളരെ ദുഷ്കരമായതാണെങ്കിലും.
കിം വാ സര്വജഗത്സ്ത്രഷ്ടഃ പ്രസന്നേ ത്വയി ദുര്ലഭമ് । ത്വത്പ്രസാദഫലം ഭുങ്ക്തേ ത്രൈലോക്യം മഘ വാനപി ॥ ൧,൧൨.
സകലലോകങ്ങളുടെയും സ്രഷ്ടാവേ, നിങ്ങൾ സന്തുഷ്ടനായാൽ എന്താണ് പ്രാപിക്കാനാവാത്തത്? ദേവേന്ദ്രനും നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹഫലമായാണ് ത്രിലോക്യത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നത്.
നൈതദ്രാജാസനം യോഗ്യമജാതസ്യ മമോദരാത് । ഇതി ഗര്വദവോചന്മാം സപത്നീമാതുരുച്ചകൈഃ ॥ ൧,൧൨.
എന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവനല്ലാത്തവന് ഈ രാജാസനം യോഗ്യമല്ലെന്ന് എന്റെ സപത്നിമാതാവ് ഉച്ചത്തിൽ ധാർഷ്ട്യത്തോടെ എന്നോട് പറഞ്ഞു.