മനവോ മനുപുത്രാശ്ച ഭൂപാ വീര്യധരാശ്ച യേ । സന്മാര്ഗനിരതാഃ ശൂരാസ്തേ സര്വേ സ്ഥിതികാരിണഃ ॥ ൧,൭.
മനുക്കൾ, മനുവിന്റെ പുത്രന്മാർ, രാജാക്കന്മാർ, ധൈര്യശാലികളും സത്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വീരരും — ഇവരൊക്കെയും ലോകത്തിൽ നിലനിൽപ്പിന് കാരണമായവരാണ്.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച യേയം നിത്യാ സ്ഥിതിര്ബ്രഹ്മന്നിത്യസര്ഗസ്തഥേരിതഃ । നിത്യാഭാവശ്ച തേഷാം വൈ സ്വരൂപം മമ കഥ്യതാമ് ॥ ൧,൭.
ശ്രീമൈത്രേയൻ ചോദിച്ചു: ബ്രാഹ്മണനേ, ഈ ശാശ്വതമായ നിലനിൽപ്പും ശാശ്വത സൃഷ്ടിയും നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എനിക്ക് ദയവായി വിശദീകരിക്കാമോ?
ശ്രീപരാശര ഉവാച സര്ഗസ്ഥിതിവിനാശാംശ്ച ഭഗവാന്മധുസൂദനഃ । തൈസ്തൈ രൂപൈരചിന്ത്യാത്മാ കരോത്യവ്യാഹതോ വിഭുഃ ॥ ൧,൭.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ മധുസൂദനൻ, ആലോചനയ്ക്ക് അതീതനായവൻ, വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിയും നിലനിൽപ്പും ലയവും നിർവഹിക്കുന്നു; അവനിൽ ഒരു തടസ്സവും ഇല്ല.
നൈമിത്തികഃ പ്രാകൃതികസ്തഥൈവാത്യന്തികോ ദ്വിജ । നിത്യശ്ച സര്വഭൂതാനാം പ്രലയോഽയം ചതുര്വിധഃ ॥ ൧,൭.
ദ്വിജന്മാരേ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ലയം നാലു തരത്തിലാണ്: നൈമിത്തികം, പ്രകൃതിജം, അത്യന്തികം, ശാശ്വതം.
ബ്രഹ്മോ നൈമിത്തികസ്തത്ര ച്ഛേതേയം ജഗതീപതിഃ । പ്രയാതി പ്രാകൃതം ചൈവ ബ്രഹ്മണ്ഡം പ്രകൃതൌ ലയമ് ॥ ൧,൭.
ഇവയിൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലയമാണ് നൈമിത്തികം എന്ന് പറയുന്നത്; അപ്പോൾ ലോകപതി ഉറങ്ങുന്നു, ബ്രഹ്മാണ്ഡം വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്.
ജ്ഞാനാദാത്യന്തികഃ പ്രോക്തോ യോഗിനഃ പരമാത്മനി । നിത്യഃ സദൈവ ഭൂതാനാം യോ വിനാശോ ദിവാനിശമ് ॥ ൧,൭.
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ലയമാണ് അത്യന്തികം എന്ന് പറയുന്നു; യോഗികൾക്ക് പരമാത്മാവിൽ ലയമാണ് അതു. ശാശ്വത ലയം എല്ലാ ജീവികളുടെയും ദിനരാത്രം നടക്കുന്ന നാശമാണ്.
പ്രസൂതിഃ പ്രകൃതേര്യാ തു സാ സൃഷ്ടിഃ പ്രാകൃതാ സ്മൃതാ । ദൈനന്ദിനീ തഥാ പ്രോക്താ നാന്തരപ്രലയാദനു ॥ ൧,൭.
പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നതാണ് പ്രകൃതിസൃഷ്ടി എന്ന് പറയുന്നു; ഇടയ്ക്കുള്ള ലയത്തിന് ശേഷം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് ഈ ദൈനംദിന സൃഷ്ടി.
ഭൂതാന്യനുദിനേ യത്ര ജായന്തേ മുനിസത്തമ । നിത്യസര്ഗോ ഹി സ പ്രോക്തഃ പുരാണാര്ഥവിചക്ഷണൈഃ ॥ ൧,൭.
മഹാമുനിയേ, ഓരോ ദിവസവും ജീവികൾ ജനിക്കുന്നിടത്താണ് ശാശ്വത സൃഷ്ടി എന്ന് പുരാണാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നവർ പറയുന്നു.
ഏവം സര്വശരീരേഷു ഭഗവാന്ഭൂതഭാവനഃ । സംസ്ഥിതഃ കുരുതേ വിഷ്ണുരുത്പത്തിസ്ഥിതിസംയമാന് ॥ ൧,൭.
ഇങ്ങനെ, എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും ഭഗവാൻ, ജീവികളുടെ സ്രോതസ്സ് ആയ വിഷ്ണു, നിലകൊണ്ട് സൃഷ്ടിയും നിലനിൽപ്പും ലയവും നടത്തുന്നു.
സൃഷ്ടി സ്ഥിതിവിനാശാനാം ശക്തയഃ സര്വദേഹിഷു । വൈഷ്ണവ്യഃ പരിവര്തന്തേ മൈത്രേയാഹര്നിശം സമാഃ ॥ ൧,൭.
മൈത്രേയാ, സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, ലയം എന്നിങ്ങനെയുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ ശക്തികൾ എല്ലാ ജീവികളിലും ദിനരാത്രം ചക്രവാളം പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഗുണത്രയമയം ഹ്യതദ്ബ്രഹ്യന് ശക്തിത്രയം മഹത് । യോഽതിയാതി സാ യാത്യേവ പരം നാവര്തതേ പുനഃ ॥ ൧,൭.
മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ഈ മൂന്ന് ശക്തികളും മഹത്തും ബ്രഹ്മമല്ലാത്തതും അതിജയിക്കുന്നവൻ, പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു; അവൻ വീണ്ടും ജന്മം പ്രാപിക്കില്ല.
ശ്രീപാരശര ഉവാച കഥിതസ്താമസഃ സര്ഗോ ബ്രഹ്മണസ്തേ മഹാമുനേ । രുദ്രസര്ഗം പ്രവക്ഷ്യാമി തന്മേ നിഗദതഃ ശൃണു ॥ ൧,൮.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനിയേ, താമസ സൃഷ്ടി ഞാൻ നേരത്തെ പറഞ്ഞുതന്നു. ഇനി ഞാൻ രുദ്രന്റെ സൃഷ്ടി പറയാം; അതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
കല്പാദാവാത്മനസ്തുല്യം സുതം പ്രധ്യായതസ്തതഃ । പ്രാദുരാസീത്പ്രഭോരങ്കേ കുമാരോ നീലലോഹിതഃ ॥ ൧,൮.
കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, ബ്രഹ്മാവ് തനിക്കു സമാനമായ ഒരു പുത്രനെ ചിന്തിച്ചപ്പോൾ, പ്രഭുവിന്റെ മടിയിൽ നീലയും ചുവപ്പും നിറമുള്ള ഒരു ബാലൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
രുരോദ സുസ്വരം സോഥ പ്രാദ്രവദ്ദി ജസത്തമ । കിം ത്വം രോദിഷി തം ബ്രഹ്മ രുദന്തം പ്രത്യുവാച ഹ ॥ ൧,൮.
അവൻ മനോഹരമായ ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു, ഓടിപ്പോയി, മഹാമുനിയേ; അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവനെ നോക്കി, 'നീ എന്തിന് കരയുന്നു?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
നാമ ദേഹീതി തം സോഽഥ പ്രത്യുവാച പ്രജാപതിഃ । രുദ്രസ്ത്വം ദേവനാമ്നാസി മാരോ ദീര്ധൈര്യമാവഹ । ഏവമുക്തഃ പുനഃ സോഽഥ സപ്തകൃത്വോ രുരോദ വൈ ॥ ൧,൮.
അപ്പോൾ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ പേര് ദേഹമാകട്ടെ.' ദേവന്മാരുടെ പേരിൽ നീ രുദ്രനാണ്; മഹാശക്തിയോടെ നിലകൊള്ളണം, മഹാക്ഷത്രനേ. അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും അവൻ വീണ്ടും ഏഴു പ്രാവശ്യം കരഞ്ഞു.
തതോന്യാനി ദദൌ തസ്മൈ സപ്ത നാമാനി വൈ പ്രഭുഃ । സ്ഥാനാനി ചൈഷാമഷ്ടാനാം പത്നീഃ പുത്രാംശ്ച സ പ്രഭുഃ ॥ ൧,൮.
അതിനുശേഷം പ്രഭു അവനു മറ്റെഴു പേരുകളും അവയുടെ ഇടങ്ങളും ഭാര്യമാരെയും പുത്രന്മാരെയും നൽകി.
ഭവം ശര്വമഥേശാനം തഥാ പശുപതിം ദ്വിജ । ഭീമമുഗ്രം മഹാദേവമുവാച സ പിതാമഹഃ ॥ ൧,൮.
ദ്വിജന്മാരേ, പിതാമഹൻ അവനെ ഭവൻ, ശർവൻ, ഈശാനൻ, പശുപതി, ഭീമൻ, ഉഗ്രൻ, മഹാദേവൻ എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ചു.
ചക്രേ നാമാന്യഥൈതാനി സ്ഥാനാന്യേഷാം ചകാര സഃ । സൂര്യോ ജലം മഹീ വായുര്വഹ്നിരാകാശമേവ ച । ദീക്ഷിതോ ബ്രഹ്മണഃ സോമ ഇത്യേതാസ്തനവഃ ക്രമാത് ॥ ൧,൮.
അവൻ ഈ പേരുകളും അവയുടെ ഇടങ്ങളും നിശ്ചയിച്ചു: സൂര്യൻ, ജലം, ഭൂമി, വായു, അഗ്നി, ആകാശം, ദീക്ഷിതൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ചന്ദ്രൻ — ഇവയാണ് അവന്റെ രൂപങ്ങൾ.
സുവര്ചലാ തഥൈവോഷാ വികേശീ ചാപരാ ശിവാ । സ്വാഹാ ദിശസ്തഥാ ദീക്ഷാ രോഹിണീ ച യഥാക്രമമ് ॥ ൧,൮.
സുവര്ചല, ഉഷ, വികേശി, ശിവ, സ്വാഹ, ദിശകള്, ദീക്ഷ, രോഹിണി — ഇവര് അക്രമത്തില്.
സൂര്യാദീനാം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ രുദ്രാദ്യൈര്നാമഭിഃ സഹ । പത്ന്യഃ സ്മൃതാ മഹാഭാഗ തദപത്യാനി മേ ശൃണു ॥ ൧,൮.
സൂര്യനും മറ്റു ദേവന്മാരും, രുദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും, ഇവരുടെ ഭാര്യമാര് പ്രശസ്തരാണ്. മഹാഭാഗനേ, ഇനി അവരുടെ പ്രസിദ്ധമായ മക്കളെക്കുറിച്ച് ഞാന് പറയുന്നു, കേള്ക്കൂ.
ഏഷാം സൂതിപ്രസൂതിഭ്യാമിദമാപൂരിതം ജഗത് ॥ ൧,൮.
അവരുടെ ഐക്യവും ജനനവും കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകം മുഴുവന് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
ശനൈശ്ചരസ്തഥാ ശുക്രോ ലോഹിതാങ്ഗോ മനോജവഃ । സ്കന്ദഃ സര്ഗോഽഥ സന്താനോ ബുധശ്ചാനുക്രമാത്സുതാഃ ॥ ൧,൮.
ശനൈശ്ചരന്, ശുക്രന്, ലോഹിതാംഗന്, മനോജവന്, സ്കന്ദന്, സര്ഗ്ഗന്, സന്താനന്, ബുധന് — ഇവരാണ് അവരുടെ മക്കള്.
ഏവംപ്രകാരോ രുദ്രോഽസൌ സതീം ഭാര്യാമനിന്ദിതാമ് । ഉപയേമേ ദുഹിതരം രക്ഷസ്യൈവ പ്രജാപതേഃ ॥ ൧,൮.
ഇങ്ങനെ, രുദ്രന് അനിന്ദ്യയായ സതിയെ, ദക്ഷന്റെ മകളെയും പ്രജാപതിയെയും, ഭാര്യയായി സ്വീകരിച്ചു.
ദക്ഷകോപാച്ച തത്യാജ സ സതീ സ്വകലേവരമ് । ഹിമവദ്ദുഹിത സാഭൂന്മേനായാം ദ്വിജസത്തമ ॥ ൧,൮.
ദക്ഷന്റെ കോപം മൂലം സതി തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു. മഹാനുഭാവനേ, പിന്നെ അവള് ഹിമവാന്റെയും മേനായുടെയും മകളായി ജനിച്ചു.
ഉപയേമേ പുനശ്ചോമാമനന്യാം ഭഗവാന്ഹരഃ ॥ ൧,൮.
പിന്നീട് ഭഗവാന് ഹരന് പാര്വതിയെ, അപര്യാപ്തമായ ഭാര്യയായി വീണ്ടും സ്വീകരിച്ചു.
ദേവൌ ധാതൃവിധാതാരൌ ഭൃഗോഃ ഖ്യാതിരസൂയത । ശ്രിയം ച ദേവദേവസ്യ പത്നീ നാരായണസ്യ യാ ॥ ൧,൮.
ഭൃഗുവിന്റെ ഭാര്യയായ ഖ്യാതി, ധാതാവിനെയും വിധാതാവിനെയും ജനിപ്പിച്ചു. കൂടാതെ, ദേവദേവനായ നാരായണന്റെ ഭാര്യയായ ശ്രീയെയും പ്രസവിച്ചു.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ക്ഷീരാബ്ധൌ ശ്രീഃ സമുത്പന്നാ ശ്രൂയതേഽമൃതമന്ഥനേ । ഭൃഗോഃ ഖ്യാത്യാം സമുത്പന്നേത്യേതദാഹ കഥം ഭവാത് ॥ ൧,൮.
ശ്രീമൈത്രേയന് ചോദിച്ചു: ക്ഷീരസമുദ്രം കുലുക്കുമ്പോള് ശ്രീ ജനിച്ചുവെന്നു കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാല് ഭൃഗുവിന്റെ മകളായ ഖ്യാതിയില് നിന്നാണവള് ജനിച്ചതെന്ന് നിങ്ങള് പറയുന്നു. ഇതെങ്ങനെ?
ശ്രീപരാശര ഉവാച നിത്യൈവൈഷാ ജഗന്മാതാ വിഷ്ണോഃ ശ്രീരനപായിനി । യഥാ സര്വഗതോ വിഷ്ണുസ്തഥൈവേയം ദ്വിജോത്തമ ॥ ൧,൮.
ശ്രീപരാശരന് പറഞ്ഞു: ശ്രീ എന്നവര് എപ്പോഴും ലോകത്തിന്റെ മാതാവാണ്, വിഷ്ണുവിന്റെ അകറ്റം ഇല്ലാത്ത ശ്രീയുമാണ്. വിഷ്ണു എങ്ങും ഉള്ളതുപോലെ അവളും അങ്ങേയറ്റം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, മഹാനുഭാവനേ.
അര്ഥോ വിഷ്ണുരിയം വാണീ നീതിരേഷാ നയോ ഹരിഃ । ബോധോ വിഷ്ണുരിയം ബുദ്ധിര്ധര്മോഽസൌ സത്ക്രിയാ ത്വിയമ് ॥ ൧,൮.
അര്ത്ഥം വിഷ്ണുവാണ്, വാക്ക് ശ്രീയാണ്; നയം ശ്രീയാണ്, മാര്ഗ്ഗദര്ശകന് ഹരിയാണ്; ജ്ഞാനം വിഷ്ണുവാണ്, ബുദ്ധി ശ്രീയാണ്; ധര്മ്മം അവന്, നല്ല പ്രവര്ത്തി അവളാണ്.
സ്ത്രഷ്ടാ വിഷ്ണുരിയം സൃഷ്ടിഃ ശ്രീര്ഭൂമിര്ഭൂധരോ ഹരിഃ । സന്തോഷോ ഭഗവാല്ലങ്ക്ഷ്മീസ്തുഷ്ടിര്മൈത്രേയ ശാശ്വതീ ॥ ൧,൮.
സൃഷ്ടാവ് വിഷ്ണുവാണ്, സൃഷ്ടി ശ്രീയാണ്; ഭൂമി അവളാണ്, ഭൂധരന് ഹരിയാണ്; സംതൃപ്തി ഭഗവാനാണ്, ഐശ്വര്യം ലക്ഷ്മിയാണ്, സാന്തോഷം, മൈത്രേയ, ശാശ്വതമാണ്.