നിമിത്തമാത്രം മുക്ത്വൈവം നാന്യത്കിംചിദപേക്ഷതേ । നീയതേ തപതാം ശ്രേഷ്ഠ സ്വശക്ത്യാ വസ്തു വസ്തുതാമ്
ഉപാധിയായതിൽപ്പുറം, വേറൊന്നും അവനു ആവശ്യമില്ല; തപസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവന്റെ സ്വന്തം ശക്തിയാൽ ഓരോ വസ്തുവും അതിന്റെ സ്വഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച അര്വാക്സ്രോതാസ്തു കഥിതോ ഭവതാ യസ്തു മാനുഷഃ । ബ്രഹ്മന്വിസ്തരതോ ബ്രൂഹി ബ്രഹ്മ തമസൃജദ്യഥാ ॥ ൧,൬.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: മനുഷ്യസൃഷ്ടിയെ, താഴോട്ടൊഴുകുന്നവയെ, നീ വിശദമായി പറഞ്ഞുവല്ലോ. ബ്രഹ്മാവു അതിനെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന് വിശദമായി പറയണം.
യഥാ ച വര്ണാനസൃജദ്യദ്ഗുണാം ശ്ച പ്രജാപതിഃ । യച്ച തേഷാം സ്മൃതം കര്മ വിപ്രാദീനാം തദുച്യതാമ് ॥ ൧,൬.
പ്രജാപതി വർണ്ണങ്ങളെയും അവയുടെ ഗുണങ്ങളെയും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു? ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും ഏത് കർമങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നും പറയണം.
ശ്രീപരാശര ഉവാച സത്യാഭിധ്യായിനഃ പൂര്വം സിസൃക്ഷേര്ബ്രഹ്മണോ ജഗത് । അജായന്ത ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ സത്ത്വോദ്രിക്താ മുഖാത്പ്രജാഃ ॥ ൧,൬.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: ആദ്യം, ലോകം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായിൽ നിന്ന് സത്യം ആലോചിക്കുന്ന, സത്വഗുണം കൂടുതലുള്ള ജീവികൾ ജനിച്ചു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
വക്ഷമോ രജസോദ്രിക്താസ്തഥാ വൈ ബ്രഹ്മണോഽഭവന് । രജസാ തമസാ ചൈവ സമുദ്രിക്താസ്തഥോരുതഃ ॥ ൧,൬.
അവന്റെ നെഞ്ചിൽ നിന്ന് രാജസികഗുണം കൂടുതലുള്ളവർ ജനിച്ചു; ഉരുക്കളിൽ നിന്ന് രാജസികവും തമസികവുമായ ഗുണങ്ങൾ കൂടുതലുള്ളവർ ജനിച്ചു.
പദ്ഭ്യാമന്യാഃ പ്രജാ ബ്രഹ്മാ സസര്ജ ദ്വിജസത്തമ । തമഃപ്രധാനാസ്താഃ സര്വശ്ചാതുര്വര്ണ്യമിദം തതഃ ॥ ൧,൬.
അവന്റെ കാലുകളിൽ നിന്ന്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ബ്രഹ്മാവ് മറ്റുള്ള ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവരൊക്കെയും തമോഗുണം കൂടുതലുള്ളവരാണ്. ഇങ്ങനെ നാലു വർണ്ണങ്ങൾ ഉണ്ടായി.
ബ്രഹ്മണാഃ ക്ഷത്രിയാ വേശ്യാഃ ശൂദ്രാശ്ച ദ്വിജസത്തമ । പാദോരുവക്ഷസ്ഥലതോ മുഖതശ്ച സമുദ്ഗതാഃ ॥ ൧,൬.
ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ക്ഷത്രിയന്മാർ, വൈശ്യന്മാർ, ശൂദ്രന്മാർ എന്നിങ്ങനെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായവനേ, കാലുകൾ, ഉരുക്കൾ, നെഞ്ച്, വായ് എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
യജ്ഞനിഷ്പത്തയേ സര്വമേതദ്ബ്രഹ്യാ ചകാര വൈ । ചാതുര്വര്ണ്യം മഹാഭാഗ യജ്ഞസാധനമുത്തമമ് ॥ ൧,൬.
യജ്ഞം സാധ്യമാക്കാൻ, മഹാഭാഗവ, ഈ നാലു വർണ്ണങ്ങളെയും ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ചു; യജ്ഞത്തിനുള്ള ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മാർഗം ഇതാണ്.
യജ്ഞൈരാപ്യായിതാ ദേവാ വൃഷ്ട്യുത്സര്ഗേണ വൈ പ്രജാഃ । ആപ്യായയന്തേ ധര്മജ്ഞ യജ്ഞാഃ കല്യാണഹേതവഃ ॥ ൧,൬.
യജ്ഞങ്ങളാൽ പോഷിക്കപ്പെട്ട ദേവതകൾ മഴ പെയ്യാൻ കാരണമാകുന്നു; അതിലൂടെ ജനങ്ങൾക്കും സമൃദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, യജ്ഞങ്ങൾ നല്ലതിന്റെ കാരണമാണ്; അവ ജനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേമം നൽകുന്നു.
നിഷ്പാദ്യന്തേ നരൈസ്തൈസ്തു സ്വധര്മാഭിരതൈഃ സദാ । വിശുദ്ധാചരണൈപേതൈഃ സദ്ഭിഃ സന്മാര്ഗഗാമിഭിഃ ॥ ൧,൬.
ആ യജ്ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും സ്വന്തം കർത്തവ്യത്തിൽ നിരതരായ, ശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റമുള്ള, സന്മാർഗത്തിൽ നടക്കുന്ന നല്ല മനുഷ്യർ നിർവഹിക്കുന്നു.
സ്വര്ഗാപവര്ഗൌ മാനുഷ്യാത്പ്രാപ്നുവന്തി നരാ മുനേ । യച്ചാഭിരുചിതം സ്ഥാനം തദ്യാന്തി മനുജാ ദ്വിജ ॥ ൧,൬.
മനുഷ്യരിൽ നിന്ന്, മഹർഷിയേ, സ്വർഗ്ഗം, മോക്ഷം, അല്ലെങ്കിൽ ഇഷ്ടമായ സ്ഥാനം ഇവർ നേടുന്നു, ദ്വിജനേ.
പ്രജാസ്താ ബ്രഹ്മണാ സൃഷ്ടാശ്ചാതുര്വര്ണ്യവ്യവസ്ഥി താഃ । സമ്യക്ഛ്രദ്ധാഃ സമാചാരപ്രവണാ മുനിസത്തമ ॥ ൧,൬.
ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച, നാലു വർണ്ണങ്ങളായി വിഭജിച്ച ആ ജനങ്ങൾ, ശരിയായ വിശ്വാസവും നല്ല പെരുമാറ്റത്തോടും ഉള്ളവരാണ്, മഹർഷിയേ.
യഥേച്ഛാവാസനിരതാഃ സര്വബാധാവിവര്ജിതാഃ । ശുദ്ധാന്തഃ കരണാഃ ശുദ്ധാഃ കര്മാനുഷ്ഠാ നനിര്മലാഃ ॥ ൧,൬.
അവർ ഇഷ്ടം പോലെ താമസിക്കുന്നു, എല്ലാ കഷ്ടതകളിൽ നിന്നും മോചിതരായി, മനസും പ്രവർത്തികളും ശുദ്ധമായവ, നിർമലമായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുന്നു.
ശുദ്ധേ ച താസാം മനസി ശുദ്ധേന്തഃസംസ്ഥിതേ ഹരൌ । സുദ്ധജ്ഞാനം പ്രപശ്യന്തി ബില്വാഖ്യം യേന തത്പദമ് ॥ ൧,൬.
അവരുടെ മനസ്സ് ശുദ്ധമായപ്പോൾ, അകത്തെ ആത്മാവ് ശുദ്ധമായ ഹരിയിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അവർ ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനം കാണുന്നു; അതിലൂടെ ബില്വ എന്ന ഉന്നത സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു.
തതഃ കാലാത്മ കോ യോഽസൌ സ ചാംശഃ കഥിതോ ഹരേഃ । സ പാതയത്യഘം ഘോരമല്പമല്പാല്പസാരവത് ॥ ൧,൬.
അതിനുശേഷം, ഹരിയുടെ ഭാഗമായ കാലം എന്നത്, ഭയാനകമായ പാപം—even ചെറുതും അൽപമായതും—even അവയെ തളർത്തുന്നു.
അധര്മബീജമുദ്ഭുതം തമോലോഭസമുദ്ഭവമ് । പ്രജാസു താസു മൈത്രേയ രാഗാദികമസാധകമ് ॥ ൧,൬.
മൈത്രേയ, ആ ജനങ്ങളിൽ, ധർമ്മമല്ലാത്തതിന്റെ വിത്ത്, അന്ധകാരവും ലോഭവും മൂലമുണ്ടാകുന്നു; രാഗം മുതലായ ദുര്ഗുണങ്ങൾ അവയിൽ വളരുന്നു.
തതഃ സാ സഹജാ സിദ്ധസ്താസാം നാതീവ ജായതേ । രസോല്ലാസാദയശ്ചാന്യാഃ സിദ്ധയോഷ്ടൌ ഭവന്തി യാഃ ॥ ൧,൬.
അതിനുശേഷം, അവയിൽ സ്വാഭാവികമായ സിദ്ധി അത്ര അധികം ഉണ്ടാവുന്നില്ല; രുചി ആസ്വാദനം മുതലായ മറ്റ് എട്ട് സിദ്ധികൾ അവയിൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
താസു ക്ഷീണാസ്വശേഷാസു വര്ധമാനേ ച പാതകേ । ദ്വന്ദ്വാഭിഭവദുഃഖാര്താസ്താ ഭവന്തി തതഃ പ്രജാഃ ॥ ൧,൬.
അവ സിദ്ധികൾ കുറയുമ്പോൾ, കുറച്ച് മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, പാപം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ മൂലമുള്ള ദുഃഖത്തിൽ ആ ജനങ്ങൾ പീഡിതരാകുന്നു.
തതോ ദുര്ഗാണി താശ്ചക്രുര്ധാന്വം പാര്വതമൌദകമ് । കൃത്രിമം ച തഥാ ദുര്ഗം പുരഖര്വടകാദികമ് ॥ ൧,൬.
അതിനുശേഷം, അവർ കാടിലും പർവതത്തിലും ജലത്തിലും, കൃത്രിമമായ കോട്ടകളും നഗരങ്ങളും ചെറു പട്ടണങ്ങളും നിർമ്മിച്ചു.
ഗൃഹീണി ച യഥാന്യായം തേഷു ചകുഃ പുരാദിഷു । ശീതാതപാദിബാധാനാം പ്രശമായ മഹാമതേ ॥ ൧,൬.
അവർ ആ നഗരങ്ങളിലും മറ്റും, ശരിയായ രീതിയിൽ വീടുകൾ സ്ഥാപിച്ചു, മഹാമതിയേ, തണുപ്പും ചൂടും മുതലായ ബാധകൾക്ക് ആശ്വാസം നൽകാൻ.
പ്രതീകാരമിമം കത്വാ ശീതാദേസ്താഃ പ്രജാഃ പുനഃ । വാര്തോപായം തതശ്ചക്രുര്ഹസ്തസിദ്ധിം ച കര്മജാമ് ॥ ൧,൬.
തണുപ്പ് മുതലായ ബാധകൾക്ക് പ്രതിരോധം ഒരുക്കിയ ശേഷം, ആ ജനങ്ങൾ ജീവിതോപാധികളും, കൈകൊണ്ടുള്ള തൊഴിൽ കഴിവുകളും സൃഷ്ടിച്ചു.
വ്രീഹയശ്ച യവാശ്ചൈവ ഗോധൂമാശ്ചണവസ്തിലാഃ । പ്രിയങ്ഗവോ ഹ്യുദാ രാശ്ച കോരദൂഷാഃ സതീനകാഃ ॥ ൧,൬.
അവിൽ നെല്ല്, ജവ, ഗോതമ്പ്, കടല, എള്ള്, പ്രിയംഗു, ഉദാര, കോരദൂഷ, സതീനക എന്നിവ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
മാഷാ മുദ്ഗാ മസൂരാശ്ച നിഷ്പാവാഃ സകുലാത്ഥകാഃ । ആഢക്യശ്ചണകാശ്ചൈവ ശണാഃ സപ്തദശ സ്മൃതാഃ ॥ ൧,൬.
മാശ്, മുദ്ഗ, മസൂർ, നിഷ്പാവ, കുലത്ത, ആഢക്യ, കടല, ശണ—ഇവ പതിനേഴെണ്ണം ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇത്യേതാ ഓഷധീനാം തു ഗ്രാമ്യാനാം ജാതയോ മുനേ । ഓഷധ്യോ യജ്ഞിയാശ്ചൈവ ഗ്രാമ്യാരണ്യാശ്ചതുര്ദശ ॥ ൧,൬.
മഹർഷിയേ, ഇവയാണ് കൃഷിയിടങ്ങളിൽ വളരുന്ന ഔഷധികൾ; യജ്ഞത്തിന് അനുയോജ്യമായ കൃഷിയിടവും കാടുമുള്ള ഔഷധികൾ പതിനാലാണ്.
വ്രീഹയഃസയവാ മാഷാ ഗോധൂമാശ്ചാണവ സ്തിലാഃ । പ്രിയങ്ഗുസപ്തമാ ഹ്യേതേ അഷ്ടമാസ്തു കുലത്ഥകാഃ ॥ ൧,൬.
നെല്ല്, ജവ, മാശ്, ഗോതമ്പ്, കടല, എള്ള്, പ്രിയംഗു ഏഴാമത്; എട്ടാമത് കുലത്തയാണ്.
ശ്യാമാകാസ്ത്വഥ നീവാരാ ജര്തിലാഃ സഗവേധുകാഃ । തഥാ വേണുയവാഃ പ്രോക്തസ്തഥാ മര്കടകാ മുനേ ॥ ൧,൬.
ശ്യാമാക, നീവാര, ജർതിലയും ഗവേദുകയും, വേണുജവ, മാർകടക എന്നിവയും മഹർഷിയേ, പറയപ്പെടുന്നു.
ഗ്രാമ്യാരണ്യാഃ സ്മൃതാ ഹ്യേതാ ഓഷധ്യസ്തു ചതുര്ദശ । യജ്ഞനിഷ്പത്തയേ യജ്ഞസ്തഥാസാം ഹേതുരുത്തമഃ ॥ ൧,൬.
ഗ്രാമ്യവും കാട്ടിലും വളരുന്ന ഈ പതിനാലു ഔഷധികൾ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കാനാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; യജ്ഞം തന്നെയാണ് ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ലക്ഷ്യം.
ഏതാശ്ച സഹ യജ്ഞേന പ്രജാനാം കാരണം പരമ് । പരാവരവിദഃ പ്രാജ്ഞാസ്തതോ യജ്ഞാന്വിതന്വേത ॥ ൧,൬.
ഈ ഔഷധികളും യജ്ഞവും ചേർന്ന് ജീവികളുടെ ഉത്ഭവത്തിന് ഏറ്റവും പ്രധാന കാരണമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഉന്നതതയും താഴ്മയും അറിയുന്ന ജ്ഞാനികൾ എപ്പോഴും യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തണം.
അഹന്യഹന്യനുഷ്ഠാനം യജ്ഞാനാം മുനിസത്തമ । ഉപകാരകരം പുംസാം ക്രിയമാണാ ഘശാന്തിദമ് ॥ ൧,൬.
മഹർഷിയേ, മനുഷ്യർ ദിവസേന യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുമ്പോൾ അതു അവർക്കു വലിയ ഉപകാരവും കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് മോചനവും നൽകുന്നു.
യേഷാം തു കാലസൃഷോഽസൌ പാപബന്ദുര്മഹാമുനേ । ചേതഃസു വവൃധേ ചക്രുസ്തേ ന യജ്ഞേഷു മാനസമ് ॥ ൧,൬.
മഹാമുനിയേ, കലിയുഗത്തിൽ ജനിച്ച പാപസഹോദരൻ അവരുടെ മനസ്സിൽ വളർന്നപ്പോൾ, അവർ യജ്ഞങ്ങളിൽ മനസ്സ് നിർത്തിയില്ല.