സാരം സമസ്തഗോഷ്ഠസ്യ വിധിനാ ഹരതാ ഹരിമ് । പ്രഹ്ടതം ഗോപയോഷിതൂസു നിര്ഗുണേന ദുരാത്മനാ ।। ൫-൧൮-
"വിധിയുടെ ഇഷ്ടം കൊണ്ട്, ഗോപഗൃഹങ്ങളുടെ സാരമായ ഹരിയെ അകറ്റി, ഗോപികമാരെ ഈ ദയയില്ലാത്തവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു."
ഭാവഗര്ഭസ്മിതം വാക്യം വിലാസലലിതാ ഗതിഃ । നാഗരീണാമതീവൈതത് കടാക്ഷൈക്ഷിതമേവ ച ।। ൫-൧൮-
"നഗരസ്ത്രികളുടെ ഭാവം നിറഞ്ഞ ചിരിയും, വിനോദപൂർണ്ണമായ നടയും, കണികേടുള്ള കാഴ്ചകളും അതീവ അത്ഭുതകരമാണ്."
ഗ്രാമ്യോ ഹരിരയം താസാം വിലാസനിഗड़ൈര്യുതഃ । ഭവതീനാം പുനഃ പാശ്വ കയാ യുത്തയാ സമേഷ്യതി ।। ൫-൧൮-
"ഗ്രാമത്തിലെ ഈ ഹരി വിനോദം നിറഞ്ഞവൻ ആകുമ്പോൾ, നിങ്ങളിൽ ആരോടാണ് അവൻ വീണ്ടും അടുത്ത് വരാൻ പോകുന്നത്?"
ഏഷൈഷ രഥമാരുഹ്യ മഥുരാം യാതി കേശവഃ । ക്രൂരേണാക്രൂ രകേണാത്ര നിരാശേന പ്രതാരിതഃ ।। ൫-൧൮-
"ഇപ്പോൾ കേശവൻ രഥത്തിൽ കയറി മഥുരയിലേക്ക് പോകുന്നു. ക്രൂരനും നിരാശയുള്ളവനുമായ അക്രൂരൻ അവനെ വഞ്ചിച്ചു കൊണ്ടുപോകുന്നു."
കിം ന വേത്തി നൃശംസോഽത്ര അനുരാഗപരം ജനമ് । യേനേമമക്ഷ്ണോരാഹ്ലാദം നയത്യന്യത്ര നോ ഹരിമ് ।। ൫-൧൮-
"ഇവിടത്തെ ജനങ്ങൾ എത്ര സ്നേഹപൂർവ്വമാണ് എന്നത് ഈ ക്രൂരൻ അറിയുന്നില്ലേ? നമ്മുടെ കണ്ണിന് ആനന്ദം നൽകുന്ന ഹരിയെ അവൻ എവിടെയോ കൊണ്ടുപോകുന്നു."
ഏശ രാമേണ സഹിതഃ പ്രയാത്യത്യന്തനിര്ഘൃണഃ । രഥമാരുഹ്യ ഗോവിന്ദസ്ത്വര്യ്യതാമസ്യ വാരണോ ।। ൫-൧൮-
"രാമനോടൊപ്പം ചേർന്ന്, ഈ ദയയില്ലാത്ത ഗോവിന്ദൻ രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെടുന്നു; ആരെങ്കിലും ഉടൻ അവനെ തടയണം."
ഗുരൂണാമഗ്രതോ വക്തും കിം ബ്രവപീഷി ന നഃ ക്ഷമമ് । ഗുരവഃ കിം കരിഷ്യന്തി ദഗ്ധാനാം വിരഹാഗ്രിനാ ।। ൫-൧൮-
നമ്മുടെ മുതിര്ന്നവരുടെ മുമ്പില് സംസാരിക്കാന് നീ എന്തിന് ശ്രമിക്കുന്നു? അതു ഞങ്ങള്ക്കു യോജിച്ചതല്ല. വേര്പാടിന്റെ തീയില് കത്തിപ്പോയവരെ ഗുരുക്കന്മാര്ക്ക് എന്ത് ചെയ്യാനാകും?
നന്ദഗോപമുഖാ ഗോപാ ഗന്തുമേതേ സമുദ്യതാഃ । നോദ്യമം കുരുതേ കശ്വിദൂ ഗോവിന്ദവിനിവര്ത്തനേ ।। ൫-൧൮-
നന്ദഗോപന് മുന്നില് നിന്നു ഗോപന്മാര് യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി നില്ക്കുന്നു; പക്ഷേ, ഗോവിന്ദനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരാന് ആരും ശ്രമിക്കുന്നില്ല.
സുപ്രഭാതാദ്യ രജനീ മഥുരാവാസിയോഷിതാമ് । പാസ്യന്ത്യച്യുതവക്താബ്ജാം യാസാം നേത്രാലിപങൂക്തയഃ ।। ൫-൧൮-
ഇന്ന് മഥുരയിലെ സ്ത്രീകള്ക്ക് രാത്രി മനോഹരമായി കടന്നു. അവരുടെ കണ്ണുകള് കാജല് അണിഞ്ഞു, അച്യുതന്റെ കമലമുഖം ആസ്വദിക്കും.
ധന്യാസ്തേ പഥി യേ കൃഷ്ണാമിതോ യാന്ത്യനിവാരിതാഃ । ഉദൂഹിഷ്യന്തി പശ്യന്തഃ സ്വദേഹം പുലകാഞ്ചിതമ് ।। ൫-൧൮-
കൃഷ്ണനോടൊപ്പം തടസ്സമില്ലാതെ പോകുന്നവര് ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്; അവനെ കണ്ടപ്പോള് അവരുടെ ശരീരം രോമാഞ്ചം കൊണ്ട് നിറയും.
മഥുരാനഗരീപൌരനയനാനാം മഹോതൂസവഃ । ഗോവിന്ദാവയവൈര്ദൃഷ്ടരതീവാദ്യ ഭവിഷ്യതി ।। ൫-൧൮-
ഇന്ന് മഥുരാനഗരിയിലെ ജനങ്ങളുടെ കണ്ണുകള്ക്ക് മഹോത്സവം തന്നെയാണ്, കാരണം അവർ ഗോവിന്ദന്റെ ദിവ്യഅംഗങ്ങള് കാണും.
കോ നു സ്വപ്രഃ സുഭാഗ്യാഭിര്ദൃഷ്ടസ്താഭിരധോക്ഷജമ് । വിസ്താരികാന്തിനയനാ യാ ദ്രക്ഷ്യന്ത്യനിവാരിതമ് ।। ൫-൧൮-
അവ ഭാഗ്യശാലികളായ സ്ത്രീകള്ക്ക് അവരുടെ വീതിയുള്ള കണ്ണുകള് സ്വതന്ത്രമായി അദ്ഭുതനായ ഭഗവാനെ കാണാന് കഴിയുന്നവരില് ആരാണ് നേരിട്ട് കാണപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്?
അഹോ ഗോപീജനസ്യാസ്യ ദര്ശയിത്വാ മഹാനിധിമ് । ഉദ്ധൃതാന്യത്ര നേത്രാണി വിധാത്രാകരുണാത്മനാ ।। ൫-൧൮-
അയ്യോ! ഈ മഹത്തായ നിധിയെ ഗോപികളുടെ മുന്നില് കാണിച്ച ശേഷം, ദയയില്ലാത്ത സ്രഷ്ടാവ് അവരുടെ കണ്ണുകള് മറ്റിടത്തേക്ക് തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു.
അനുരാഗേണ ശൈഥില്യമസ്മാസു വ്രജതാ ഹരേഃ ! ശൈഥില്യമുപയാന്ത്യാശു കരേഷു വലയാന്യപി ।। ൫-൧൮-
ഹരിയ് യാത്രചെയ്യുമ്പോള് ഞങ്ങളുടെ സ്നേഹം ക്ഷീണിക്കുന്നു; നമ്മുടെ കൈകളിലെ വളകളും ഉടനടി ഇളകിപ്പോകുന്നു.
അക്രൂരഃ ക്രൂരഹ്ടദയഃ ശീഘ്ര പ്രേരയതേ ഹയാന് । ഏവമാര്ത്താസു യോഷിത്സു ഘൃണാ കസ്യ ന ജായതേ ।। ൫-൧൮-
ക്രൂരഹൃദയനായ അക്രൂരന് കുതിരകളെ വേഗത്തില് ഓടിപ്പിക്കുന്നു; സ്ത്രീകള് ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതരായിരിക്കുമ്പോള് ആര്ക്ക് ദയയില്ലാതിരിക്കാന് കഴിയും?
ഹാ ഹാ കൃഷ്ണരഥസ്യോച്ചൈശ്വ ക്രരേണുര്നിരീക്ഷ്യതാമ് । ദൂരീകൃതോ ഹരിര്യേന സോഽപി രേണുര്ന ലക്ഷ്യതേ ।। ൫-൧൮-
ഹായ്! കൃഷ്ണന്റെ രഥം ഉയര്ത്തിയ പൊടിയെ നോക്കൂ; അതിലൂടെ ഹരിയെ ദൂരത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, ഇപ്പോള് ആ പൊടിയും കാണാനില്ല.
ഇത്യേവമതിഹാര്ദ്ദന ഗോപീജനനിരീക്ഷിതഃ । തത്യാജ വ്രജഭൂഭാഗം സഹ രാമേണ കേശവഃ ।। ൫-൧൮-
ഇങ്ങനെ ഗോപികള് അതിയായ ദുഃഖത്തോടെ നോക്കിനില്ക്കുമ്പോള്, രാമനോടൊപ്പം കേശവന് വ്രജഭൂമിയെ വിട്ടുപോയി.
ഗച്ഛന്തോ ജവിതാശ്വേന രഥേന യമുനാതടമ് । പ്രാപ്താ മധ്യാഹ്നസമയേ രാമാക്രൂ രജനാര്ദ്ദനാഃ ।। ൫-൧൮-
വേഗത്തിലുള്ള കുതിരകളോടുകൂടിയ രഥത്തില് യാത്രചെയ്ത്, രാമനും അക്രൂരനും ശത്രുനാശകനും ഉച്ചയ്ക്ക് യമുനയുടെ തീരത്ത് എത്തി.
അഥാഹ കൃഷ്ണമക്രൂരോ ഭവദ്ഭയാം താവദാസ്യതാമ് । യാവത് കരോമി കാലിന്ദ്യാമാഹ്നികാര്ഹണമമ്ഭസി ।। ൫-൧൮-
അന്നേരം അക്രൂരന് കൃഷ്ണനോടു പറഞ്ഞു: 'നീ എനിക്കു കുറച്ച് സമയം അനുവദിക്കണം; ഞാന് കാലിന്ദിയിലേക്കു പോയി ഉച്ചയുടെ സ്നാനം നടത്താം.'
തഥേത്യുക്തം തതഃ സ്ത്രാതഃ സ്വാചാന്തഃ സ മഹാമതിഃ । ദധ്യൌ ബ്രഹ്മ പരം വിപ്ര!പ്രവിശ്യ യമുനാജലേ ।। ൫-൧൮-
കൃഷ്ണന് സമ്മതിച്ചതോടെ, ആ മഹാമനസ്സ് ഉള്ളവന് അനുമതി വാങ്ങി യമുനജലത്തില് കയറി, മഹത്തായ ബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ചു.
ഫണാസഹസ്ത്രമാലാഞയ ബലഭദ്ര ദദര്ശ സഃ । കുന്ദമാലാങ്ഗമുന്നിദ്ര-പദ്മപത്രാരുണോക്ഷണമ് ।। ൫-൧൮-
അവിടെ അക്രൂരന് കണ്ടത്: ആയിരം ഫണികളുള്ള മാല അണിഞ്ഞ, കുന്ദപ്പൂ പോലെ വെളുത്ത ശരീരവും, പടര്ന്ന കനകനിറമുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള ബാലഭദ്രനെ.
വൃതം വാസുകിരമ്ഭാദ്യൈര്മഹദ്ഭിഃ പവനാശിഭിഃ । സംസ്തൂയമാനം ഗന്ധര്വൈര്വനമാലാവിഭൂഷിതമ് ।। ൫-൧൮-
വാസുകിയും മറ്റ് മഹാശക്തിയുള്ള പാമ്പുകളും ചുറ്റി, ഗന്ധര്വര് സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട്, വനമാല അണിഞ്ഞ് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി അവന് നിന്നിരുന്നു.
ദധാനമസിതേ വസ്ത്രേ ചാരുപദ്മാവതംസകമ് । ചാരുകുണ്ഡലിനം ഭാന്തമന്തര്ജലതലേ സ്ഥിതമ് ।। ൫-൧൮-
കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മനോഹരമായ കമലപൂവ് തലയില് അണിഞ്ഞ്, മനോഹരമായ കുണ്ഡലങ്ങള് ധരിച്ച്, ജലത്തിന്റെ അടിത്തട്ടില് പ്രകാശിച്ചുനിന്നു.
തസ്യോതൂസങ്ഗ ഘനശ്യാമമാതാമ്രായതലോചനമ് । ചതുര്ബാഹുമുദാരാങ്ഗ ചക്രാദ്യായുധഭൂഷണമ് ।। ൫-൧൮-
അവന്റെ മടിയില് ഇരുണ്ട നിറമുള്ള, താമ്രനിറം കലര്ന്ന വീതിയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, നാലു കൈകളും ഉജ്ജ്വലമായ ശരീരവും ചക്രം പോലുള്ള ആയുധങ്ങളാലങ്കരിച്ചവനെയും അക്രൂരന് കണ്ടു.
പീതേ വസാനം വസനേ ചിത്രമാല്യ-വിഭൂഷണാമ് । ശക്രചാപതड़ിന്മാലാ-വിചിത്രമിവ തോയദമ് ।। ൫-൧൮-
മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച്, വിവിധതരം പുഷ്പമാലകളും അലങ്കാരങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ഇന്ദ്രധനുസ്സിന്റെ മാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു മഴമേഘംപോലെ അദ്ദേഹം ദൃശ്യമായിരുന്നു.
ശ്രീവത്സവക്ഷസഞ്ചാരുകേയൂരമുകുടോജ്ജവലമ് । ദദര്ശ കൃഷ്ണമക്ലിഷ്ട-പുണ്ഡരീകാവതംസകമ് ।। ൫-൧൮-
ശ്രീവത്സം നെഞ്ചിൽ തെളിഞ്ഞു, മനോഹരമായ കൈവളകളും തിളങ്ങുന്ന മുകുടും അണിഞ്ഞ്, കറുത്തവനും കളങ്കമില്ലാത്ത താമരപൂവു കാതിൽ അണിഞ്ഞവനുമായ കൃഷ്ണനെ അവൻ കണ്ടു.
സനന്ദനാദ്യൈര്മുനിഭിഃ സിദ്ധയോഗൈരകല്മഷൈഃ । വിചിന്ത്യമാനം തത്രസ്ഥൈര്നാസാഗ്രന്യസ്തലോചനൈഃ ।। ൫-൧൮-
സനന്ദനനും മറ്റു യോഗസിദ്ധരായ, പാപരഹിതരായ മുനികളും അവിടെ ഇരുന്ന്, മൂക്കിന്റെ അറ്റത്ത് ദൃഷ്ടി നിർത്തി, അദ്ദേഹത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതു അക്രൂരം കണ്ടു.
ബല-കൃഷ്ണൌ തഥാക്രൂരഃ പ്രത്യഭിജ്ഞായ വിസ്മിതഃ । സോഽചിന്തയദൂ രഥാച്ഛീഘ്രം കഥമത്രാഗതാവിതി ।। ൫-൧൮-
ബലരാമനും കൃഷ്ണനെയും അക്രൂരം തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, 'എന്ത് വേഗത്തിൽ ഇവർ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ എത്തി?' എന്ന് ആലോചിച്ചു.
വിവക്ഷോഃ സ്തമ്ഭയാമാസ വാചം തസ്യ ജനാര്ദ്ദനഃ । തതോ നിഷ്കമ്യ സലിലാദൂ രഥമഭ്യാഗതഃ പുനഃ ।। ൫-൧൮-
അവൻ സംസാരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ ജനാർദ്ദനൻ അവന്റെ വാക്കുകൾ തടഞ്ഞു; പിന്നെ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വന്ന് വീണ്ടും രഥത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
ദദര്ശ തത്ര ചൈവോഭൌ രഥസ്യോപര്യ്യധിഷ്ഠിതൌ । രാമ-കൃഷ്ണൌ യഥാപൂര്വ്വം മനുഷ്യവപുഷാന്വിതൌ ।। ൫-൧൮-
അവിടെ രഥത്തിന്മേൽ ഇരുന്ന്, മനുഷ്യരൂപത്തിൽ പഴയപോലെ രാമനും കൃഷ്ണനും ഇരിക്കുന്നതു അവൻ കണ്ടു.