ബാലത്വം ചാതിവീര്യ്യഞ്ച ജന്മ ജാസ്മാസ്വശോഭനമ് । ചിന്ത്യമാനമമേയാത്മന്!ശങ്കാം കൃഷ്ണ പ്രയച്ഛതി ।। ൫-൧൩-
നിന്റെ ബാല്യം, അത്യധികമായ വീര്യം, ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് ജനിച്ചത്—ഇവയെല്ലാം അത്ഭുതകരമാണ്. ഈ കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, അളവറ്റ മനസ്സുള്ള കൃഷ്ണാ, ഞങ്ങൾക്ക് സംശയം ഉണരുന്നു.
ദേവോ വാ ദാനവോ വാ ത്വം യക്ഷോ ഗന്ധര്വ്വ ഏവ വാ । കിം വാസ്മാകം വിചാരേണ ബാന്ധവോഽസി നമോഽസ്തു തേ ।। ൫-൧൩-
നീ ദേവനോ, അസുരനോ, യക്ഷനോ, ഗന്ധർവനോ ആയാലും ഞങ്ങൾക്ക് അതിൽ എന്ത്? നീ ഞങ്ങളുടെ ബന്ധുവാണ്. നമസ്കാരം നിന്നോടു.
ക്ഷണം ഭൂത്വാ ത്വസൌ തൂഷ്ണീം കിഞ്ചിത് പ്രണയകോപവാന് । ഇത്യേവമുക്തസ്തൈര്ഗോപൈഃ കൃഷ്ണോഽപ്യാഹ മഹാമുനേ ।। ൫-൧൩-
അവൻ ഒരു നിമിഷം മൗനമായി, അല്പം സ്നേഹപൂർവ്വം കോപം കാണിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നു. അങ്ങനെ പശുക്കടവൻമാർ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കൃഷ്ണനും മഹർഷിയേ, മറുപടി പറഞ്ഞു.
മത്സമ്ബന്ധേന ഭോ ഗോപാ! യദി ലജ്ജാ ന ജായതേ । ശലാധ്യോ വാഹം തതഋഃ കിം വോ വിചാരേണ പ്രയോജനമ് ।। ൫-൧൩-
എന്റെ ബന്ധത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് ലജ്ജയില്ലെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനല്ലെങ്കിൽ, നിങ്ങൾക്ക് ചിന്തിച്ചിട്ടെന്ത് പ്രയോജനം?
യദി വോഽസ്തി മയി പ്രീതിഃ ശ്ലാധ്യോഽഹം ഭവതാം യദി । തദാത്മബന്ധുസദൃശീ ബുദ്ധിര്വഃ ക്രിയതാം മയി ।। ൫-൧൩-
നിങ്ങൾക്ക് എന്നിൽ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണെങ്കിൽ, എനിക്ക് നിങ്ങളെ ബന്ധുവെന്നപോലെ മനസ്സിലാക്കണം.
നാഹം ദേവോ ന ഗന്ധര്വ്വോ ന യക്ഷോ ന ച ദാനവഃ । അഹം വോ ബാന്ധവോ ജാതോ നാസ്തി ചിന്ത്യമതോഽന്യഥാ ।। ൫-൧൩-
ഞാൻ ദേവനും അല്ല, ഗന്ധർവനും അല്ല, യക്ഷനും അല്ല, അസുരനും അല്ല. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ബന്ധുവായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. വേറൊന്നും ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
ഇതി ശ്രുത്വാ ഹരേര്വാക്യം ബദ്ധമൌനാസ്തതോ വനമ് । യയൂര്ഗോപാ മഹാഭാഗ!തസ്മിന് പ്രണയകോപിതനി ।। ൫-൧൩-
ഹരിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, പശുക്കടവൻമാർ മൗനമായി, സ്നേഹപൂർവ്വം കോപം മനസ്സിൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, വനത്തിലേക്ക് പോയി.
കൃഷ്ണസ്തു വിമലം വ്യോമ ശരച്ചന്ദ്രസ്യ ചന്ദിരകാമ് । തഥാ കുമുദിനീം ഫുല്ലാമാമോദിതദിഗന്തരാമ് ।। ൫-൧൩-
കൃഷ്ണൻ ആകാശം ശുദ്ധവും, ശരദ്കാലത്തിന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലും, പരിസരമൊക്കെയും സുഗന്ധം നിറച്ചു വിരിഞ്ഞ കുമുദിനി പൂക്കളും നോക്കി.
വനരാജിം തഥാ കൂജദൂഭൃങ്ഗമാലാം മനോരമാമ് । വിലോക്യ സഹ ഗോപീഭിര്മനശ്വക്ര രതിം പ്രതി ।। ൫-൧൩-
അവൻ മനോഹരമായ വൃക്ഷനിരകളും, കൂജിക്കുന്ന തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും കണ്ടു. പശുപാലകസ്ത്രീകളോടൊപ്പം, അവന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു.
സഹ രാമേണാ മധുരമതീവ വനിതാപ്രിയമ് । ജഗൌ കലപദം ശൌരിര്നാനാതന്ത്രീ-കൃതവ്രതമ് ।। ൫-൧൩-
രാമനോടൊപ്പം, സ്ത്രീകൾക്കു ഏറെ ഇഷ്ടമായ വിധത്തിൽ, ശൂരന്റെ മകൻ മധുരമായ സംഗീതം വിവിധ വാദ്യങ്ങളോടൊപ്പം പാടിയ്ക്കുന്നു.
രമ്യം ഗീതധ്വനി ശ്രത്വാ സന്ത്യജ്യാവസഥാംസ്തദാ । ആജഗ്മുസ്ത്വരിതാ ഗോപ്യോ യത്രാസ്തേ മധൃസൂദനഃ ।। ൫-൧൩-
ആ മനോഹരമായ ഗാനശബ്ദം കേട്ട്, പശുപാലകസ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ വീടുകളെ വിട്ട്, വേഗത്തിൽ മധുസൂദനൻ ഇരുന്നിടത്തേക്ക് ഓടി എത്തി.
ശനൈഃ ശനൈര്ജ്ജഗൌ ഗോപീ കാചിത് തസ്യ ലയാനുഗമ് । ദത്താവധാനാ കാചിത്തൂ തമേവ മനസാസ്മരത് ।। ൫-൧൩-
ഒരുത്തി പതുക്കെ അവനോടൊപ്പം താളത്തിൽ പാടി. മറ്റൊരുത്തി ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടു. മറ്റൊരുത്തി മനസ്സിൽ അവനെ ഓർത്തു.
കാചിത് കൃഷ്ണേതി കൃഷ്ണേതി പ്രേക്ത്വാ ലജ്ജാമുപാഗതാ । യയൌ ച കാചിത് പ്രേമാന്ധാ തതപാര്ശ്വമവിലജ്ജിതാ ।। ൫-൧൩-
ഒരുത്തി 'കൃഷ്ണാ, കൃഷ്ണാ' എന്ന് വിളിച്ച് ലജ്ജിച്ചു. മറ്റൊരുത്തി പ്രേമത്തിൽ അകന്നു, ലജ്ജയില്ലാതെ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി.
കാചിദാവസഥസ്യാന്തഃ സ്ഥിതാ ദൃഷ്ട്വാ ബഹിര്ഗുരൂന് । തന്മയത്വേന ഗോവിന്ദം ദധ്യൌ മീലിതലോചനാ ।। ൫-൧൩-
ഒരുത്തി വീടിനകത്ത് നിന്നു, പുറത്തു മുതിർന്നവരെ കണ്ടു. അവളെല്ലാം മറന്ന്, കണ്ണടച്ച് ഗോവിന്ദനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചു.
തച്വിന്താവിപുലാഹ്ലാദ-ക്ഷീണപുണയചയാ തഥാ । തദപ്രാപ്തി-മഹാദുഃവിലീനാശേഷപാതകാ ।। ൫-൧൩-
അവരുടെ മനസ്സിൽ അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകൾ നിറഞ്ഞ സന്തോഷം പകരുമ്പോൾ, സുകൃതങ്ങൾ തീർന്നു പോയി; അവന്റെ അഭാവത്തിൽ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി, എല്ലാ പാപങ്ങളും അകന്നു പോയി, അവർ ശൂന്യരായി ശേഷിച്ചു.
ചിന്തയന്തീ ജഗത്സൂതിം പരബ്രഹ്മസ്വരൂപിണമ് । നിരുച്ഛ്വാസതയാ മുക്തി ഗതാന്യാ ഗോപകന്യകാ ।। ൫-൧൩-
ഒരു ഗോപിക, ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും പരബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ അവനെയും ആലോചിച്ചു, ശ്വാസം നിൽക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടി.
ഗോപീപരിവൃതോ രാത്രി ശരചന്ദ്രമനോരമാമ് । മാനയാമാസ ഗോവിന്ദോ രാസാരമ്ഭരസോത്സുകഃ ।। ൫-൧൩-
ഗോപികമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശരത്കാലചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരമായ രാത്രിയെ ആദരിച്ചു, രാസനൃത്തം തുടങ്ങാനുള്ള ആസക്തിയോടെ ഗോവിന്ദൻ ആ രാത്രി ആഘോഷിച്ചു.
ഗോപ്യശ്വ വൃന്ദശഃ കൃഷ്ണചേഷ്ടാസ്വായത്തമൂര്ത്തയഃ । അന്യദേശം ഗതേ കൃഷ്ണോ ചേരുര്വൃന്ദാവമാന്തരമ് ।। ൫-൧൩-
ഗോപികമാർ കൂട്ടങ്ങളായി കൃഷ്ണന്റെ കളികൾ അനുകരിച്ച്, അവന്റെ ചലനങ്ങളിൽ ആകൃതികൾ രൂപംകൊണ്ടു; കൃഷ്ണൻ മറ്റിടത്തേക്ക് പോയപ്പോൾ, അവർ വൃന്ദാവനത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
കൃഷ്ണോ നിരുദ്ധഹ്ടദയാ ഇദസൂചുഃ പരസ്പരമ് । കൃഷ്ണോഽഹമേതല്ലലിതം വ്രജാമ്യാലോക്യതാം ഗതിഃ । അന്യാ ബ്രവീതി കഷ്ണസ്യ മമ ഗീതിര്നിശമ്യതാമ് ।। ൫-൧൩-
കൃഷ്ണൻ അകന്നപ്പോൾ, ഹൃദയം അടിച്ചമർത്തി അവർ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു: 'ഞാൻ കൃഷ്ണനാണ്—നോക്കൂ, എന്റെ ഈ മനോഹരമായ നടപ്പ്!' മറ്റൊന്ന് പറഞ്ഞു, 'എന്റെ പാട്ട് കേൾക്കൂ, കൃഷ്ണന്റെ പാട്ടാണ് ഇത്!'
ദുഷൃകാലിയ!തിഷ്ഠാത്ര കൃണോഽഹമിതി ചാപരാ । ബാഹുമാസ്ഫോഠ്യ കൃഷ്ണസ്യ ലീലാസര്വ്വസ്വമാദദേ ।। ൫-൧൩-
മറ്റൊരു ഗോപിക പറഞ്ഞു, 'ദുഷ്ടൻ കാലിയേ, ഇവിടെ നിന്നു പോകരുത്! ഞാൻ കൃഷ്ണനാണ്!' അങ്ങനെ കൈയടിച്ച്, കൃഷ്ണന്റെ മുഴുവൻ കളികൾ അവൾ അനുകരിച്ചു.
അന്യാം ബ്രവീതി ഭോ ഗോപാ!നിഃ ശങ്കഃ സ്ഥീയതാമിഹ । അലം ബൃഷ്ടിഭയേനാത്ര ധൃതോ ഗോവര്ദ്ധനോ മയാ ।। ൫-൧൩-
മറ്റൊന്ന് പറഞ്ഞു, 'ഗോപന്മാരേ, ഭയപ്പെടേണ്ട; ആശങ്കയില്ലാതെ ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കൂ! ഞാൻ ഗോവർദ്ധനപർവതം ഉയർത്തി പിടിച്ചിരിക്കുന്നു; മഴയെ ഭയപ്പെടേണ്ട.'
ധേനുകോഽയം മയാ ക്ഷിപ്തോ വിചരന്ലു യഥേച്ഛയാ । ഗോപീ ബ്രവീതി വൈ ചാന്യാ കൃഷ്മാലീലാനുകാരിണീ ।। ൫-൧൩-
മറ്റൊരു ഗോപിക, കൃഷ്ണനെ അനുകരിച്ച്, 'ഇവിടെ ധേനുകനെ ഞാൻ തള്ളിക്കളഞ്ഞു; ഇനി ഞാൻ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു,' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ഏവം നാനാപ്രകാരാസു കൃഷ്ണചേഷ്ടാസു താസ്തദാ । ഗോപ്യാ വ്യഗ്രാഃ സമം ചരൂ രമ്യ വൃന്ദാവനാന്തരമ് ।। ൫-൧൩-
ഇങ്ങനെ, വിവിധ രീതികളിൽ കൃഷ്ണന്റെ പ്രവർത്തികൾ അനുകരിച്ച്, ഗോപികമാർ ഒരുമിച്ച് വൃന്ദാവനത്തിലെ മനോഹരമായ കാടുകളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
വിലോക്യൈകാ ഭുവം പ്രാഹ് ഗോപീ ഗോപവരാങ്ഗനാ । പുലകാഞ്ചിതസര്വ്വാങ്ഗീ വികാശി-നയനോത്പലാ ।। ൫-൧൩-
ഭൂമിയെ നോക്കി, ഗോപികകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഒരാൾ, ആനന്ദത്തിൽ മുഴുവൻ ശരീരവും രോമാഞ്ചിതയായി, കമലപോലുള്ള കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞ് പറഞ്ഞു:
ധ്വജവജ്രാങ്കു ശാബ്ജാങ്ക-രേഖാവന്ത്യാലി പശ്യത । പദാന്യേതാനി കൃഷ്ണസ്യ ലീലാലങ്കൃതഗാമിനഃ ।। ൫-൧൩-
'ധ്വജം, വജ്രം, അങ്കുശം, കമലം എന്നിവയുടെ അടയാളങ്ങളുള്ള ഈ കാൽപ്പാടുകൾ നോക്കൂ—ഇവ കൃഷ്ണന്റെ, അവന്റെ കളിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട നടപ്പിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്.'
കാപി തേമ സമം യാതാ കൃതപുണ്യാ മദാലസാ । പദാനി തസ്യാശ്ചൈതാനി ഘനാന്യല്പതനൂനി ച ।। ൫-൧൩-
'അവനോടൊപ്പം ഭാഗ്യംകൊണ്ടു പോയ ഒരു സുന്ദരിയായ പെൺകുട്ടിയുടെ കാൽപ്പാടുകളാണിവ; അവളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ കൃഷ്ണന്റേതിനോട് ചേർന്ന് ചെറുതും അടുത്തുമാണ്.'
പുഷ്പാവചയമത്രോച്ചൈശ്വക്രേ ദാമോദരോ ധ്രു വമ് । യേനാഗ്രാക്രാന്തിമാത്രാണി പദാന്യത്ര മഹാത്മനഃ ।। ൫-൧൩-
'ഇവിടെ ദാമോദരൻ അവൾക്കായി പൂക്കൾ തിരഞ്ഞെടുത്തു; അതുകൊണ്ടാണ് മഹാനായ അവന്റെ കാൽപ്പാടുകളുടെ മുൻഭാഗം മാത്രം ഇവിടെ കാണുന്നത്.'
അത്രോപവിശ്യ സാ തേന കാപി പുഷ്പൈരലങ്കൃതാ । അന്യജന്മനി സര്വ്വാത്മാ വിഷ്ണുരഭ്യര്ജ്വിതോ യയാ।। ൫-൧൩-
'ഇവിടെ അവൾ അവനോടൊപ്പം ഇരുന്നു, പൂക്കൾ അണിഞ്ഞ്; മുൻജന്മത്തിൽ അവൾ സർവ്വാത്മാവായ വിഷ്ണുവിനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചിരുന്നു.'
പുഷ്പബന്ധനസമ്മാന-കൃതമാനാമപാസ്യ താമ് । നന്ദഗോപസുതോ യാതോ മാര്ഗേണാനേന പശ്യത ।। ൫-൧൩-
'പൂക്കളാൽ നിർമ്മിച്ച മാലയാൽ ആദരിച്ച്, നന്ദഗോപന്റെ മകൻ ഈ വഴിയിലൂടെ പോയിരിക്കുന്നു—നോക്കൂ!'
അനുയാനേഽസമര്ഥാന്യാ നിതമ്ബഭരമന്ഥരാ । യാ ഗന്തവ്യേ ദ്രുതം യാതി നിമ്രപാദാഗ്രസംസ്ഥിതിഃ ।। ൫-൧൩-
'പിന്നാലെ പോകാൻ കഴിയാതെ, കിടക്കയുടെ ഭാരത്തിൽ മന്ദഗതിയോടെ, മറ്റൊരാൾ കഴിയുന്നത്ര വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോയി; അവളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ വിരൽതുമ്പ് മാത്രം മണ്ണിൽ തൊടുന്നു.'