കൃഷ്ണസ്താനുത്സുകാന് ദൃഷ്ട്വാ ഗോപാനുത്സവലാലസാന് । കൌതൂഹലാദിദം വാക്യം പ്രാഹ വൃദ്ധാന് മഹാമതിഃ ।। ൫-൧൦-
കൃഷ്ണൻ ആ ഉത്സവത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ സന്തോഷത്തോടെ ഉള്ള ഗോപ്പന്മാരെ കണ്ടു. അതിനാൽ, മഹത്തായ വിവേകത്തോടെ, മുതിർന്നവരോട് കൗതുകത്തോടെ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു.
കോഽയം ശക്രമഹോ നാമ യേന വോ ഹര്ഷ ആഗതഃ । പ്രാഹ തം നന്ദഗോപശ്വ പൃച്ഛന്തമതിസാദരമ് ।। ൫-൧൦-
"ഇന്ദ്രൻ എന്നാണു പറയുന്നത്? അവന്റെ പേരിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഇങ്ങനെ സന്തോഷം വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?" എന്ന് കൃഷ്ണൻ വലിയ ആദരവോടെ നന്ദഗോപനോടു ചോദിച്ചു.
മേഘാനാം പയസാം ചേശോ ദേവരാജഃ ശതക്രതുഃ । തേന സഞ്ചോദിതാ മേഘാ വര്ഷന്ത്യമ്ബുമയം രസമ് ।। ൫-൧൦-
നന്ദൻ പറഞ്ഞു: "ഇന്ദ്രൻ, മേഘങ്ങളുടെയും വെള്ളത്തിന്റെയും അധിപൻ, ദേവരാജാവ്, മേഘങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിച്ച് മഴയായി വെള്ളം പെയ്യാൻ ഇടയാക്കുന്നു."
തദ്വൃഷ്ടിജനിതം ശസ്യം വയമന്യേ ച ദേഹിനഃ । വര്ത്തയാമോപയുഞ്ജാനാസ്തര്പയാമശ്വ ദേവതാഃ ।। ൫-൧൦-
"ആ മഴ കൊണ്ടാണ് വിളകൾ വളരുന്നത്. ഞങ്ങളും മറ്റു മനുഷ്യരും അവ ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുകയും ദേവന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു."
ക്ഷീരവത്യ ഇമാ ഗാവോ വത്സവത്യശ്വ നിര്വൃതാഃ । തേന സംവര്ദ്ധിതൈഃ ശസ്യൈഃ പുഷ്ടാസ്തുഷ്ടാ ഭവന്തി വൈ ।। ൫-൧൦-
"ഈ പശുക്കൾ, പാൽ നിറഞ്ഞവയും കിടാവുകളോടുകൂടിയവയും, സന്തുഷ്ടരാണ്. ആ മഴയിൽ വളർന്ന വിളകളാൽ അവ ശക്തിയും സംതൃപ്തിയും നേടുന്നു."
നാസസ്യാ നാതൃണാ ഭൂമിര്ന ബുഭുക്ഷാര്ദ്ദിതോ ജനഃ । ദൃശ്യതേ യത്ര ദൃശ്യന്തേ വൃഷ്ടിമന്തോ ബലാഹകാഃ ।। ൫-൧൦-
"മഴയുള്ള മേഘങ്ങൾ കാണുന്നിടത്ത്, ഭക്ഷ്യത്തിനും പുല്ലിനും കുറവില്ല. ആരും വിശപ്പുകൊണ്ട് പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല."
ഭൌമമേതത് പയോ ദുഗ്ധം ഗോഭിഃ സൂര്യ്യസ്യ വാരിദഃ । പര്ജ്ജന്യഃ സര്വ്വലോകസ്യ ഭവായ ഭുവി വര്ഷതി ।। ൫-൧൦-
"ഭൂമി പശുക്കളാൽ പാൽപോലെ ദോഹിക്കപ്പെടുന്നു. മേഘങ്ങൾ സൂര്യന്റെ വെള്ളമാണ്. പർജ്ജന്യൻ ഭൂമിയിലെ എല്ലാവർക്കും വേണ്ടി മഴ പെയ്യുന്നു."
തസ്മാത് പ്രാവൃഷി രാജാനഃ സര്വ്വേ ശക്ര മുദാ യുതാഃ । മഖൈഃ സുരേശമര്ച്ചന്തി വയമന്യേ ച മാനവാഃ ।। ൫-൧൦-
"അതുകൊണ്ട് മഴക്കാലത്ത് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ ഇന്ദ്രനെ യാഗങ്ങളാൽ ആരാധിക്കുന്നു. ഞങ്ങളും മറ്റു മനുഷ്യരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുന്നു."
നന്ദഗോപസ്യ വചനം ശ്രുത്വേത്ഥം ശക്രപൂജനേ । കോപായ ത്രിദശേന്ദ്രസ്യ പ്രാഹ ദാമോദരസ്തദാ ।। ൫-൧൦-
നന്ദന്റെ ഇന്ദ്രാരാധനയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട ദാമോദരൻ അപ്പോൾ ദേവേന്ദ്രന്റെ കോപം ഉണർത്തുന്ന വിധത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
ന വയം കൃഷികര്ത്താരോ വാണിജ്യജീവനോ ന ച । ഗാവോഽസ്മദ്ദൈവതം താത! വയം വനചരാ യതഃ ।। ൫-൧൦-
"നാം കർഷകർ അല്ല, വ്യാപാരജീവികളും അല്ല. അച്ഛാ, പശുക്കളാണ് നമ്മുടെ ദൈവം; കാരണം നാം കാടിൽ താമസിക്കുന്നവരാണ്."
ആന്വീക്ഷികീ ത്രയീ വാര്ത്താ ദണ്ഡനീതിസ്തഥാപരാ । വിദ്യാചതുഷ്ടയം ത്വേതത് വാര്ത്താമത്ര ശൃണുഷ്വ മേ ।। ൫-൧൦-
"തത്വചിന്ത, മൂന്ന് വേദങ്ങൾ, വ്യാപാരം, ഭരണവ്യവസ്ഥ—ഇവയാണ് നാലു വിദ്യകൾ. അതിൽ വ്യാപാരത്തെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു, കേൾക്കൂ."
കൃഷിര്വണിജ്യാ തദ്വച്ച തൃതീയം പശുപാലനമ് । വിദ്യാ ഹ്യേകാ മഹാഭാഗ! വാര്ത്താ വൃത്തിത്രയാശ്രയാ ।। ൫-൧൦-
"കൃഷി, വ്യാപാരം, അതിനുശേഷം പശുപാലനം—ഇവയാണ് മൂന്നു ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ. ഭാഗ്യവാനേ, വ്യാപാരം ഇവയിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിയുന്ന ഒരു വിദ്യയാണ്."
കര്ഷകാണാം കൃഷിര്വൃത്തിഃ പണയം വിപണിജീവിനാമ് । അസ്മാകം ഗാഃ പരാ വൃത്തിര്വാര്ത്താഭേദൈരിയം ത്രിഭിഃ ।। ൫-൧൦-
"കർഷകർക്ക് കൃഷിയാണ് ഉപജീവനം, വ്യാപാരികൾക്ക് വ്യാപാരം. നമ്മുടെ മുഖ്യജീവനം പശുക്കളാണ്. ഇങ്ങനെ വ്യാപാരം മൂന്നു വകകളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു."
വിദ്യയാ യോ യയാ യുക്തസ്തസ്യ സ ദൈവതം മഹത് । സൈവ പൂജ്യാര്ച്ചനീയാ ച സൈവ തസ്യോപകാരികാ ।। ൫-൧൦-
"ഏതു വിദ്യയിൽ ഏർപ്പെട്ടാലും, അതാണ് അവന്റെ വലിയ ദൈവം. അതിനെയാണ് ആരാധിക്കേണ്ടത്, ആദരിക്കേണ്ടത്, കാരണം അതാണ് അവനു യഥാർത്ഥ ആശ്രയം."
യോ യസ്യ ഫലമശ്നന് വൈ പൂജയത്യപരം നരഃ । ഇഹ ച പ്രേത്യ ചൈവാസൌ ന തദാപ്നോതി ശോഭനമ് ।। ൫-൧൦-
മറ്റൊരാളുടെ വസ്തു ഉപയോഗിച്ച് ആരെങ്കിലും മറ്റൊരാളെ ആരാധിച്ചാൽ, ഈ ലോകത്തും മരണത്തിന് ശേഷവും ആ മനോഹരമായ ഫലം ലഭിക്കില്ല.
കൃഷ്യാന്താ പ്രഥിതാ സീമാ സീമാന്തഞ്ച പുനര്വനമ് । വനാന്താ ഗിരയഃ സര്വ്വേ തേ ചാസ്മാകം പരാ ഗതിഃ ।। ൫-൧൦-
വയലിന്റെ അതിരും അതിന് പുറത്തുള്ള കാടും കാടിന് അപ്പുറമുള്ള പർവ്വതങ്ങളും — ഇവയൊക്കെയും ഞങ്ങളുടെ അന്തിമ ആശ്രയമാണ്.
ന ദ്വാരബന്ധാവരണാ ന ഗൃഹക്ഷേത്രിണസ്തഥാ । സുഖിനസ്ത്വഖിലേ ലോകേ യഥാ വൈ ചക്രചാരിണഃ ।। ൫-൧൦-
ഇവിടെ വാതിലുകളോ മതിലുകളോ വീടുടമകളോ നിലം ഉടമകളോ ഇല്ല; ഈ ലോകത്ത് ചക്രം കയറി സഞ്ചരിക്കുന്നവർ പോലെ സന്തോഷമുള്ളവർ മറ്റാരുമില്ല.
ശ്രൂയന്തേ ഗിരയശ്ചൈവ വനോഽസ്മിന് കാമരൂപിണഃ । തത്തദ്രൂപം സമാസ്ഥായ രമന്തേ സ്വേഷു സാനുഷു ।। ൫-൧൦-
ഈ പർവ്വതങ്ങളിലും കാടുകളിലും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപങ്ങൾ എടുക്കുന്ന ജീവികൾ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച് തങ്ങളുടേതായ മലശിഖരങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
യദാ ചൈതേ പ്രബാധ്യന്തേ തേഷാം യേ കാനനൌകസഃ । തദാ സിംഹാദിരൂപൈസ്താന് ഘാതയന്തി മഹീധരാഃ ।। ൫-൧൦-
അവരെ പുറത്താക്കുമ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെ പർവ്വതങ്ങൾ സിംഹാദി രൂപങ്ങൾ എടുത്ത് കൊല്ലുന്നു.
ഗിരിയജ്ഞസ്ത്വയം തസ്മാദ് ഗോയജ്ഞശ്ച പ്രവര്ത്ത്യതാമ് । കിമസ്മാകം മഹേന്ദ്രേണ ഗാവഃ ശൈലാശ്വ ദേവതാഃ ।। ൫-൧൦-
അതുകൊണ്ട് പർവ്വതയാഗവും പശുയാഗവും നടത്തണം; മഹേന്ദ്രനുമായി ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് ബന്ധം? പശുക്കളും പർവ്വതങ്ങളും കുതിരകളും ദേവതകളും ഞങ്ങളുടേതാണ്.
മന്ത്രയജ്ഞപരാ വിപ്രാഃ സീതായജ്ഞാശ്വ കര്ഷകാഃ । ഗിരി-ഗോയജ്ഞശീലാശ്വ വയമദ്രിവനാശ്രയാഃ ।। ൫-൧൦-
ബ്രാഹ്മണർ മന്ത്രയാഗങ്ങളിൽ താൽപര്യമുള്ളവരാണ്, കർഷകർ കൃഷിയാഗത്തിൽ; ഞങ്ങൾ കാടിലും പർവ്വതത്തിലും താമസിച്ച് പർവ്വതയാഗത്തിലും പശുയാഗത്തിലും താൽപര്യമുള്ളവരാണ്.
തസ്മാദ് ഗോവര്ദ്ധനഃ ശൈലോ ഭവദ്ഭിര്വിവിധാര്ഹണൈഃ । അര്ച്ച്യതാം പൂജ്യതാം മേധ്യാന് പശൂന് ഹത്വാ വിധാനതഃ ।। ൫-൧൦-
അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ വിവിധ ഭോജനങ്ങൾ കൊണ്ടു ഗോവർദ്ധനപർവ്വതത്തെ ആരാധിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്യണം; യുക്തിപ്രകാരം ശുദ്ധമായ മൃഗങ്ങളെ ബലി അർപ്പിക്കണം.
സര്വ്വഘോഷസ്യ സന്ദോഹോ ഗൃഹ്യതാം മാ വിചാര്യ്യതാമ് । ഭോജ്യന്താം തേന വൈ വിപ്രാസ്തഥാ യേ ചാഭിവാഞ്ഛകാഃ ।। ൫-൧൦-
സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും ഒരുമിച്ച് ശേഖരിക്കണം, സംശയിക്കേണ്ടതില്ല; ബ്രാഹ്മണരും ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും അതിൽ നിന്ന് ഭക്ഷിക്കണം.
തത്രാര്ചിതേ കൃതേ ഹോമേ ഭോജിതേഷു ദ്വിജാതിഷു । ശരത്പുഷ്പകൃതാപീड़ാഃ പരിഗച്ഛന്തു ഗോഗണാഃ ।। ൫-൧൦-
അവിടെ ആരാധനയും ഹോമവും നടത്തി, ബ്രാഹ്മണർ ഭക്ഷണം കഴിച്ചശേഷം, പശുക്കൾ ശരദ്കാലത്തിലെ പുഷ്പമാലകൾ ധരിച്ച് സഞ്ചരിക്കട്ടെ.
ഏതന്മമ മതം ഗോപാഃ സമ്പ്രീത്യാ ക്രിയതേ യദി । തതഃ കൃതാ ഭവേത് പ്രീതിര്ഗവാമദ്രേസ്തഥാ മമ ।। ൫-൧൦-
എന്റെ ഈ അഭിപ്രായം ഗോപന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ പാലിച്ചാൽ, പശുക്കൾക്കും പർവ്വതത്തിനും എനിക്കും സന്തോഷം ലഭിക്കും.
ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ നന്ദാദ്യാസ്തേ വ്രജൌകസഃ । പ്രീത്യുത്ഫുല്ലമുഖാ വിപ്ര! സാധു സാധ്വിത്യഥാബ്രുവന് ।। ൫-൧൦-
ഇവൻ്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, നന്ദനും മറ്റു വ്രജവാസികളും മുഖം സന്തോഷത്തിൽ വിരിഞ്ഞ്, 'നല്ലത്, നല്ലത്' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ശോഭനം തേ മതം വത്സ! യദേതദ്ഭവതോദിതമ് । തത് കരിഷ്യാമഹേ സര്വ്വം ഗിരിയജ്ഞഃ പ്രവര്ത്ത്യതാമ് ।। ൫-൧൦-
കുഞ്ഞേ, നീ പറഞ്ഞ ഈ അഭിപ്രായം വളരെ നല്ലതാണ്; ഞങ്ങൾ എല്ലാം ചെയ്യും, പർവ്വതയാഗം നടത്തപ്പെടട്ടെ.
തഥാ ച കൃതവന്തസ്തേ ഗിരിയജ്ഞം വ്രജൌകസഃ । ദധി-പായസ-മാംസാദ്യൈര്ദദുഃ ശൈലബലിം തതഃ ।। ൫-൧൦-
അങ്ങനെ വ്രജവാസികൾ പർവ്വതയാഗം നടത്തി; അവർ തൈര്, പായസം, ഇറച്ചി മുതലായവ പർവ്വതത്തിന് ബലി അർപ്പിച്ചു.
ദ്വിജാംശ്ച ഭോജയാമാസുഃ ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ । അന്യാനപ്യാഗതാനിത്ഥം കൃഷ്ണേനോക്തം യഥാ പുരാ ।। ൫-൧൦-
അവർ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും വന്ന മറ്റുള്ളവർക്കും ഭക്ഷണം നൽകി, മുമ്പ് കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞതുപോലെ.
ഗാവഃ ശൈലം തതശ്ചക്രുരര്ചിതാസ്താഃ പ്രദക്ഷിണമ് । ഋഷഭാശ്ചാപി നര്ദ്ദന്തഃ സതോയാ ജലദാ ഇവ ।। ൫-൧൦-
പശുക്കൾ ആരാധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം പർവ്വതം ചുറ്റി നടന്നു; കാളകൾ ഉരുണ്ടു നിലവിളിച്ചപ്പോൾ, അവ മഴയുള്ള മേഘങ്ങളെപ്പോലെയായിരുന്നു.