താരകാ വിമലേ വ്യോമ്നി രരാജാഖണ്ഡമണ്ഡലഃ । ചന്ദ്രശ്ചരമദേഹാത്മാ യോഗീ സാധുകുലേ യഥാ ।। ൫-൧൦-
നിർമ്മലമായ ആകാശത്ത് നക്ഷത്രങ്ങൾ ഒറ്റയടിയായി പ്രകാശിച്ചു; ചന്ദ്രൻ സഞ്ചരിച്ചു, ശുദ്ധമായ ആത്മാവുള്ള യോഗി സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ.
ശനകൈഃ ശനകൈസ്തീരം തത്യജുശ്വ ജലാശയാഃ । മമത്വം ക്ഷേത്രപുത്രാദിരൂढ़മുച്ചൈര്യഥാ ബുധാഃ ।। ൫-൧൦-
വെള്ളം പതിയെ പതിയെ കരയിൽ നിന്ന് പിന്മാറി; ജ്ഞാനികൾ കൃഷിയിലും മകനിലും മമതയിലുമുള്ള ബന്ധം ഉയർന്നുപോയാൽ അതു ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ.
പൂര്വ്വം ത്യക്തൈഃ സരോഽമ്ഭോഭിര്ഹംസാ യോഗം പുനര്യയുഃ । ക്ലേശൈഃ കുയോഗിനോഽശേഷൈരന്തരായഹതാ ഇവ ।। ൫-൧൦-
മുമ്പ് വിട്ടുപോയ തടാകങ്ങളിലേക്കു ഹംസകൾ വീണ്ടും മടങ്ങി; എല്ലാ കഷ്ടതകളും ജയിച്ച് തടസ്സങ്ങൾ മാറിയ യോഗികൾ വീണ്ടും ഏകതയിൽ എത്തുന്നതുപോലെ.
നിഭൃതോഽഭവദത്യര്ഥം സമുദ്രഃ സ്തിമിതോദകഃ । ക്രമാവാപ്തമഹായോഗോ നിശ്വലാത്മാ യഥാ യതിഃ ।। ൫-൧൦-
സമുദ്രം അത്യന്തം ശാന്തമായി, വെള്ളം നിശ്ചലമായി; ക്രമമായി മഹായോഗം നേടിയ, മനസ്സു സമാധാനമായ യതിയെപ്പോലെ.
സര്വ്വത്രാതിപ്രസന്നാനി സലിലാനി തദാഭവന് । ജ്ഞാതേ സര്വ്വഗതേ വിഷ്ണൌ മനാംസീവ സുമേധസാമ് ।। ൫-൧൦-
എവിടെയും വെള്ളം അത്യന്തം തെളിഞ്ഞു; സർവ്വവ്യാപിയായ വിഷ്ണുവിനെ അറിയുമ്പോൾ ജ്ഞാനികളുടെ മനസ്സുകൾ ശാന്തമാകുന്നതുപോലെ.
ബഭൂവ നിര്മ്മലം വ്യോമ ശരദാ ധ്വസ്തതോയദമ് । യോഗാഗ്നിദഗ്ധക്ലേശൌഘം യോഗിനാമിവ മാനസമ് ।। ൫-൧൦-
കുളിർക്കാലത്തിൽ ആകാശം നിർമ്മലമായി, മേഘങ്ങൾ മാറി; യോഗാഗ്നിയിൽ കഷ്ടതകൾ കത്തിപ്പോയ യോഗികളുടെ മനസ്സുപോലെ.
സൂര്യ്യാംശുജനിതം താപം നിന്യം താരാപതിഃ ശമമ് । അഹങ്കാരോദ്ഭവം ദുഃഖം വിവേകഃ സുമഹാനിവ ।। ൫-൧൦-
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന ചൂട്, നക്ഷത്രങ്ങളുടെ അധിപൻ ശമിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ വലിയ വിവേകം, അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ദു:ഖം ശാന്തമാക്കുന്നു.
നഭസോഽഭ്രാന് ഭുവഃ പങ്കാന് കാലുഷ്യം ചാമ്ഭസഃ ശരത് । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യഃ പ്രത്യാഹാര ഇവാഹരത് ।। ൫-൧൦-
ആകാശത്തിൽ നിന്നുള്ള മേഘങ്ങൾ, ഭൂമിയിലെ ചളി, വെള്ളത്തിലെ മലിനത—all autumn seasonil അവൻ നീക്കി. അതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നത് പോലെ.
പ്രാണായാമ ഇവാമ്ഭോഭിഃ സരസാം കൃതപൂരകൈഃ । അഭ്യസ്യതേഽനുദിവസം രേചകാകുമ്ഭകാദിഭിഃ ।। ൫-൧൦-
ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിൽപോലെ, തടാകങ്ങളിൽ വെള്ളം നിത്യേന നിറയ്ക്കുകയും ഒഴുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഉള്ളിൽവലിക്കൽ, പുറത്തുവിടൽ, നിലനിർത്തൽ തുടങ്ങിയ രീതികളിലൂടെ.
വിമലാമ്ബരനക്ഷത്രേ കാലേ ചാഭ്യാഗതേ വ്രജേ। ദദര്ശേന്ദ്രമഹാരമ്ഭായൌദ്യതാംസ്താന് വ്രജൌകസഃ ।। ൫-൧൦-
വിമലമായ ആകാശവും നക്ഷത്രങ്ങളും ഉള്ള കാലം എത്തിയപ്പോൾ, അവൻ വ്രജവാസികൾ ഇന്ദ്രനു വേണ്ടി വലിയ ഉത്സവം ഒരുക്കുന്നതു കണ്ടു.
കൃഷ്ണസ്താനുത്സുകാന് ദൃഷ്ട്വാ ഗോപാനുത്സവലാലസാന് । കൌതൂഹലാദിദം വാക്യം പ്രാഹ വൃദ്ധാന് മഹാമതിഃ ।। ൫-൧൦-
കൃഷ്ണൻ ആ ഉത്സവത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ സന്തോഷത്തോടെ ഉള്ള ഗോപ്പന്മാരെ കണ്ടു. അതിനാൽ, മഹത്തായ വിവേകത്തോടെ, മുതിർന്നവരോട് കൗതുകത്തോടെ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു.
കോഽയം ശക്രമഹോ നാമ യേന വോ ഹര്ഷ ആഗതഃ । പ്രാഹ തം നന്ദഗോപശ്വ പൃച്ഛന്തമതിസാദരമ് ।। ൫-൧൦-
"ഇന്ദ്രൻ എന്നാണു പറയുന്നത്? അവന്റെ പേരിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഇങ്ങനെ സന്തോഷം വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?" എന്ന് കൃഷ്ണൻ വലിയ ആദരവോടെ നന്ദഗോപനോടു ചോദിച്ചു.
മേഘാനാം പയസാം ചേശോ ദേവരാജഃ ശതക്രതുഃ । തേന സഞ്ചോദിതാ മേഘാ വര്ഷന്ത്യമ്ബുമയം രസമ് ।। ൫-൧൦-
നന്ദൻ പറഞ്ഞു: "ഇന്ദ്രൻ, മേഘങ്ങളുടെയും വെള്ളത്തിന്റെയും അധിപൻ, ദേവരാജാവ്, മേഘങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിച്ച് മഴയായി വെള്ളം പെയ്യാൻ ഇടയാക്കുന്നു."
തദ്വൃഷ്ടിജനിതം ശസ്യം വയമന്യേ ച ദേഹിനഃ । വര്ത്തയാമോപയുഞ്ജാനാസ്തര്പയാമശ്വ ദേവതാഃ ।। ൫-൧൦-
"ആ മഴ കൊണ്ടാണ് വിളകൾ വളരുന്നത്. ഞങ്ങളും മറ്റു മനുഷ്യരും അവ ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുകയും ദേവന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു."
ക്ഷീരവത്യ ഇമാ ഗാവോ വത്സവത്യശ്വ നിര്വൃതാഃ । തേന സംവര്ദ്ധിതൈഃ ശസ്യൈഃ പുഷ്ടാസ്തുഷ്ടാ ഭവന്തി വൈ ।। ൫-൧൦-
"ഈ പശുക്കൾ, പാൽ നിറഞ്ഞവയും കിടാവുകളോടുകൂടിയവയും, സന്തുഷ്ടരാണ്. ആ മഴയിൽ വളർന്ന വിളകളാൽ അവ ശക്തിയും സംതൃപ്തിയും നേടുന്നു."
നാസസ്യാ നാതൃണാ ഭൂമിര്ന ബുഭുക്ഷാര്ദ്ദിതോ ജനഃ । ദൃശ്യതേ യത്ര ദൃശ്യന്തേ വൃഷ്ടിമന്തോ ബലാഹകാഃ ।। ൫-൧൦-
"മഴയുള്ള മേഘങ്ങൾ കാണുന്നിടത്ത്, ഭക്ഷ്യത്തിനും പുല്ലിനും കുറവില്ല. ആരും വിശപ്പുകൊണ്ട് പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല."
ഭൌമമേതത് പയോ ദുഗ്ധം ഗോഭിഃ സൂര്യ്യസ്യ വാരിദഃ । പര്ജ്ജന്യഃ സര്വ്വലോകസ്യ ഭവായ ഭുവി വര്ഷതി ।। ൫-൧൦-
"ഭൂമി പശുക്കളാൽ പാൽപോലെ ദോഹിക്കപ്പെടുന്നു. മേഘങ്ങൾ സൂര്യന്റെ വെള്ളമാണ്. പർജ്ജന്യൻ ഭൂമിയിലെ എല്ലാവർക്കും വേണ്ടി മഴ പെയ്യുന്നു."
തസ്മാത് പ്രാവൃഷി രാജാനഃ സര്വ്വേ ശക്ര മുദാ യുതാഃ । മഖൈഃ സുരേശമര്ച്ചന്തി വയമന്യേ ച മാനവാഃ ।। ൫-൧൦-
"അതുകൊണ്ട് മഴക്കാലത്ത് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ ഇന്ദ്രനെ യാഗങ്ങളാൽ ആരാധിക്കുന്നു. ഞങ്ങളും മറ്റു മനുഷ്യരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുന്നു."
നന്ദഗോപസ്യ വചനം ശ്രുത്വേത്ഥം ശക്രപൂജനേ । കോപായ ത്രിദശേന്ദ്രസ്യ പ്രാഹ ദാമോദരസ്തദാ ।। ൫-൧൦-
നന്ദന്റെ ഇന്ദ്രാരാധനയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട ദാമോദരൻ അപ്പോൾ ദേവേന്ദ്രന്റെ കോപം ഉണർത്തുന്ന വിധത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
ന വയം കൃഷികര്ത്താരോ വാണിജ്യജീവനോ ന ച । ഗാവോഽസ്മദ്ദൈവതം താത! വയം വനചരാ യതഃ ।। ൫-൧൦-
"നാം കർഷകർ അല്ല, വ്യാപാരജീവികളും അല്ല. അച്ഛാ, പശുക്കളാണ് നമ്മുടെ ദൈവം; കാരണം നാം കാടിൽ താമസിക്കുന്നവരാണ്."
ആന്വീക്ഷികീ ത്രയീ വാര്ത്താ ദണ്ഡനീതിസ്തഥാപരാ । വിദ്യാചതുഷ്ടയം ത്വേതത് വാര്ത്താമത്ര ശൃണുഷ്വ മേ ।। ൫-൧൦-
"തത്വചിന്ത, മൂന്ന് വേദങ്ങൾ, വ്യാപാരം, ഭരണവ്യവസ്ഥ—ഇവയാണ് നാലു വിദ്യകൾ. അതിൽ വ്യാപാരത്തെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു, കേൾക്കൂ."
കൃഷിര്വണിജ്യാ തദ്വച്ച തൃതീയം പശുപാലനമ് । വിദ്യാ ഹ്യേകാ മഹാഭാഗ! വാര്ത്താ വൃത്തിത്രയാശ്രയാ ।। ൫-൧൦-
"കൃഷി, വ്യാപാരം, അതിനുശേഷം പശുപാലനം—ഇവയാണ് മൂന്നു ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ. ഭാഗ്യവാനേ, വ്യാപാരം ഇവയിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിയുന്ന ഒരു വിദ്യയാണ്."
കര്ഷകാണാം കൃഷിര്വൃത്തിഃ പണയം വിപണിജീവിനാമ് । അസ്മാകം ഗാഃ പരാ വൃത്തിര്വാര്ത്താഭേദൈരിയം ത്രിഭിഃ ।। ൫-൧൦-
"കർഷകർക്ക് കൃഷിയാണ് ഉപജീവനം, വ്യാപാരികൾക്ക് വ്യാപാരം. നമ്മുടെ മുഖ്യജീവനം പശുക്കളാണ്. ഇങ്ങനെ വ്യാപാരം മൂന്നു വകകളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു."
വിദ്യയാ യോ യയാ യുക്തസ്തസ്യ സ ദൈവതം മഹത് । സൈവ പൂജ്യാര്ച്ചനീയാ ച സൈവ തസ്യോപകാരികാ ।। ൫-൧൦-
"ഏതു വിദ്യയിൽ ഏർപ്പെട്ടാലും, അതാണ് അവന്റെ വലിയ ദൈവം. അതിനെയാണ് ആരാധിക്കേണ്ടത്, ആദരിക്കേണ്ടത്, കാരണം അതാണ് അവനു യഥാർത്ഥ ആശ്രയം."
യോ യസ്യ ഫലമശ്നന് വൈ പൂജയത്യപരം നരഃ । ഇഹ ച പ്രേത്യ ചൈവാസൌ ന തദാപ്നോതി ശോഭനമ് ।। ൫-൧൦-
മറ്റൊരാളുടെ വസ്തു ഉപയോഗിച്ച് ആരെങ്കിലും മറ്റൊരാളെ ആരാധിച്ചാൽ, ഈ ലോകത്തും മരണത്തിന് ശേഷവും ആ മനോഹരമായ ഫലം ലഭിക്കില്ല.
കൃഷ്യാന്താ പ്രഥിതാ സീമാ സീമാന്തഞ്ച പുനര്വനമ് । വനാന്താ ഗിരയഃ സര്വ്വേ തേ ചാസ്മാകം പരാ ഗതിഃ ।। ൫-൧൦-
വയലിന്റെ അതിരും അതിന് പുറത്തുള്ള കാടും കാടിന് അപ്പുറമുള്ള പർവ്വതങ്ങളും — ഇവയൊക്കെയും ഞങ്ങളുടെ അന്തിമ ആശ്രയമാണ്.
ന ദ്വാരബന്ധാവരണാ ന ഗൃഹക്ഷേത്രിണസ്തഥാ । സുഖിനസ്ത്വഖിലേ ലോകേ യഥാ വൈ ചക്രചാരിണഃ ।। ൫-൧൦-
ഇവിടെ വാതിലുകളോ മതിലുകളോ വീടുടമകളോ നിലം ഉടമകളോ ഇല്ല; ഈ ലോകത്ത് ചക്രം കയറി സഞ്ചരിക്കുന്നവർ പോലെ സന്തോഷമുള്ളവർ മറ്റാരുമില്ല.
ശ്രൂയന്തേ ഗിരയശ്ചൈവ വനോഽസ്മിന് കാമരൂപിണഃ । തത്തദ്രൂപം സമാസ്ഥായ രമന്തേ സ്വേഷു സാനുഷു ।। ൫-൧൦-
ഈ പർവ്വതങ്ങളിലും കാടുകളിലും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപങ്ങൾ എടുക്കുന്ന ജീവികൾ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച് തങ്ങളുടേതായ മലശിഖരങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
യദാ ചൈതേ പ്രബാധ്യന്തേ തേഷാം യേ കാനനൌകസഃ । തദാ സിംഹാദിരൂപൈസ്താന് ഘാതയന്തി മഹീധരാഃ ।। ൫-൧൦-
അവരെ പുറത്താക്കുമ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെ പർവ്വതങ്ങൾ സിംഹാദി രൂപങ്ങൾ എടുത്ത് കൊല്ലുന്നു.
ഗിരിയജ്ഞസ്ത്വയം തസ്മാദ് ഗോയജ്ഞശ്ച പ്രവര്ത്ത്യതാമ് । കിമസ്മാകം മഹേന്ദ്രേണ ഗാവഃ ശൈലാശ്വ ദേവതാഃ ।। ൫-൧൦-
അതുകൊണ്ട് പർവ്വതയാഗവും പശുയാഗവും നടത്തണം; മഹേന്ദ്രനുമായി ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് ബന്ധം? പശുക്കളും പർവ്വതങ്ങളും കുതിരകളും ദേവതകളും ഞങ്ങളുടേതാണ്.