പൂതനായാ വിനാശശ്വ ശകടസ്യ വിപര്യ്യയഃ । വിനാ വാതാദി-ദോഷേണ ദ്രു മയോഃ പതനം തഥാ ।। ൪-൬-
പൂതനയുടെ മരണം, കാളത്തിന്റെ മറിഞ്ഞുപോകൽ, അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുടെ വീഴ്ച—ഇവയെല്ലാം കാറ്റോ മറ്റേതെങ്കിലും ദോഷം കൊണ്ടല്ലാതെ സംഭവിച്ചു.
ഇതി കൃത്വാ മതിം സര്വ്വേ ഗമനേ തേ വ്രജൌകസഃ । ഊചുഃ സ്വം സ്വം കുലം ശീഘ്രം ഗമ്യതാം മാ വിലമ്ബയതാമ് ।। ൪-൬-
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം, വ്രജവാസികൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: 'വേഗത്തിൽ പോകൂ, വൈകരുത്.'
തതഃ ക്ഷണേനഃ പ്രയയു ശകടൈര്ഗോധനൈസ്തഥാ । യൂഥശോ വതൂസബാലാംശ്വ കാലയന്തോ വ്രജൌകസഃ ।। ൪-൬-
അപ്പോൾ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്, വ്രജവാസികൾ തങ്ങളുടെ കാളകളും കുതിരകളും കൂട്ടമായി കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, കാളക്കുട്ടികളും കുട്ടികളെയും കൂട്ടത്തിൽ കൂട്ടി യാത്രയായി.
ദ്രവ്യാവയവനിദ്ധൂതം ക്ഷണാമാത്രേണ തത് തഥാ । കാക-കാകീ-സമാകീര്ണാം വ്രജസ്ഥാനമഭൂദൂ ദ്രിജ ।। ൪-൬-
ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടുതന്നെ അവിടത്തെ വസ്തുക്കളും ആളുകളും ഒഴിഞ്ഞു പോയി; ആ സ്ഥലം കാക്കകളും കാക്കക്കണികളും നിറഞ്ഞു.
വൃന്ദാവനം ഭഗവതാ കൃഷ്ണോനാക്ലിഷ്ടകര്മ്മണാ । ശുഭേന മനസാ ധ്യാതം ഗബാം വൃദ്ധിമഭീപ്സതാ ।। ൪-൬-
കൃഷ്ണൻ, കഷ്ടം ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, പശുക്കളുടെ വളർച്ച ആഗ്രഹിച്ച് ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ വൃന്ദാവനത്തെ ചിന്തിച്ചു.
തതസ്തത്രാതിരൂക്ഷേഽപി ഘര്മ്മകാലേ ദ്രിജോത്തമ! പ്രാവൃടൂകാല ഇവോദ്ഭൂതം നവം ശസ്യം സമന്തതഃ ।। ൪-൬-
അതിനുശേഷം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, അത്യന്തം കടുത്ത വേനലിൽ പോലും, മഴക്കാലംപോലെ പുതിയ വിളകൾ എല്ലായിടത്തും വളർന്നു.
സ സമാവാസിതഃ സര്വ്വോ വ്രജോ വൃന്ദാവനേ തതഃ । ഖകടോവാചടപര്യ്യന്തശ്വന്ദ്രാര്ദ്ധാകാരസംസ്ഥിതിഃ ।। ൪-൬-
അങ്ങനെ, വ്രജവാസികൾ എല്ലാവരും വൃന്ദാവനത്തിൽ താമസമാക്കി; അവരുടെ കാളകളും കുതിരകളും അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിൽ നിരത്തി.
വത്സപാലൌ ച സംവൃത്തൌ രാമ-ദാമോദരൌ തതഃ ഏകസ്ഥാനസ്ഥിതൌ ഗോഷ്ഠേ ചേരതുര്ബാലലീലയാ ।। ൪-൬-
അപ്പോൾ രാമനും ദാമോദരനും കാളക്കുട്ടികളെ മേയിക്കുന്ന കുട്ടികളായി മാറി, ഒരുമിച്ച് ഗോശാലയിൽ ബാലലീലകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു സഞ്ചരിച്ചു.
ബര്ഹിപത്രകൃതാപീड़ൌ വന്യപുഷ്പാവതംസകൌ । ഗോപവേണുകൃതാതോദ്യ-പത്രവാദ്യകൃതസ്വനൌ ।। ൪-൬-
മയിൽപീലി കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച കിരീടവും കാട്ടുപൂക്കളാൽ അണിഞ്ഞ മാലയും ധരിച്ച്, കുരുവിണയും ഇലകളാൽ നിർമ്മിച്ച വാദ്യങ്ങളും വായിച്ചു, മനോഹരമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു.
കാകപക്ഷധരൌ ബാലൌ കുമാരാവിവ പാവകീ । ഹസന്തൌ ച രമന്തൌ ച ചേരതുസ്തൈ മഹാബലൌ ।। ൪-൬-
കാക്കയുടെ ചിറകുപോലെയുള്ള മുടിയുമായി, അഗ്നിയുടെ ബാലന്മാരെപ്പോലെ ഇരുവരും, ചിരിച്ചും കളിച്ചും, വലിയ ശക്തിയോടെ സഞ്ചരിച്ചു.
കാലേന ഗച്ഛതാ തൌ തു സപ്തവര്ഷൌ മഹാവ്രജേ । സര്വ്വസ്യ ജഗതഃ പാലൌ വത്സപാലൌ ബഭൂവതുഃ ।। ൪-൬-
കാലം കടന്നപ്പോൾ, മഹാവ്രജയിൽ ആ ഇരുവരും ഏഴ് വയസ്സാകുമ്പോൾ, ലോകം മുഴുവൻ രക്ഷിക്കുന്ന കാളക്കുട്ടി മേയ്പ്പുകാരായി മാറി.
പ്രാവൃടൂകാലസ്തതോഽതീവ മേഘൌഘസ്ഥഗിതാമ്ബരഃ । ബഭൂവ വാരിധാരാഭിരൈക്യം കുര്വ്വന് ദിശാമിവ ।। ൪-൬-
അതിനുശേഷം, മഴക്കാലം വന്നു; ആകാശം കറുത്ത മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടു, ജലധാരകൾ എല്ലായിടത്തും ചേർന്ന് ഒഴുകി.
പ്രരൂढ़നവശസ്യാഞയാ ശക്രഗോപാചിതാ മഹീ । തദാ മാരകതീവാസീത് പദ്മരാഗവിഭൂഷിതാ ।। ൪-൬-
പുതിയ വിളകൾ പടർന്ന് വളർന്ന ഭൂമി, ഇന്ദ്രന്റെ കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, പച്ചക്കല്ലുപോലെയും, പട്മരാഗംപോലെയും ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ജഗ്മുരുന്മാര്ഗവാഹാനി നിമ്രഗാമ്ഭാംസി സര്വ്വതഃ । മനാംസി ദുവ്വിനീതാനാം പ്രാപ്യ ലക്ഷ്മീം നവാമിവ ।। ൪-൬-
വഴിതിരിച്ചൊഴുകുന്ന നദികൾ, ആഴമുള്ള വെള്ളം നിറഞ്ഞ്, ദുഷ്പ്രവർത്തികളായവരുടെ മനസ്സുകൾ സമ്പത്ത് കിട്ടിയപ്പോൾ പുതിയ ഭംഗി ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, പുതുമയോടെ തിളങ്ങി.
ന രേജേഽന്തരിതശ്വന്ദ്രോ നിര്മ്മലോ മലിനൈര്ഘനൈഃ । സദ്രാക്യവാദോ മൂര്ഖാണാം പ്രഗലൂഭാഭിരിവോക്തിഭിഃ ।। ൪-൬-
വീണു കറുത്ത മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ, അശ്വങ്ങൾ തടസ്സമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രൻ തിളങ്ങിയില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ധൈര്യത്തിൽ അതിക്രമം കാണിക്കുന്ന മണ്ടന്മാരുടെ വാക്കുകൾ, വാദത്തിൽ നിപുണരായവരുടെ മുന്നിൽ തിളങ്ങുന്നില്ല.
നിഗു ണോനാപി ചാപേന ശക്രസ്യ ഗഗനേ പദമ് । അവാപ്യതാവിവേകസ്യ നൃപസ്യേവ പരിഗ്രഹേ ।। ൪-൬-
ശക്തമായ വില്ല് കൊണ്ടുപോലും, ആകാശത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ വഴി എത്താൻ കഴിയില്ല; വിവേകം ഇല്ലാത്ത രാജാവിന് സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
മേഘപൃഷ്ഠേ ബലാകാനാം രരാജ വിമലാ തതിഃ । ദുര്വൃത്തേ വൃത്ത്ചേഷ്ടേവ കുലീനസ്യാതിശോഭനാ ।। ൪-൬-
മേഘങ്ങളുടെ മേൽവശത്ത്, ശുദ്ധമായ വടവരമ്പ് പോലെ, ബാലാകകളുടെ നിര തിളങ്ങി; ദുഷ്ടരുടെ ഇടയിൽ, ഉന്നതവംശജനുടെ നല്ല പെരുമാറ്റം എങ്ങനെ തിളങ്ങുന്നുവോ അതുപോലെ.
ന ബബന്ധാമ്ബരേ സ്ഥൈര്യ്യ വിദ്യു ദത്യന്തചഞ്ചലാ । മൈത്രീവ പ്രവരേ പുംസി ദുര്ജ്ജനേന പ്രയോജിതാ ।। ൪-൬-
വൈദ്യുതി അതിയായി ചഞ്ചലമായതിനാൽ, ആകാശത്ത് സ്ഥിരത ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ദുഷ്ടൻ ഉന്നതപുരുഷനോട് കാണിക്കുന്ന സൗഹൃദം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല.
മാര്ഗാ ബഭൂവുരസ്പഷ്ടാ നവശസ്യചയാവൃതാഃ । അര്ഥാന്തരമനുപ്രാപ്താഃ പ്രജड़ാനാമിവോക്തയഃ ।। ൪-൬-
പുതിയ ധാന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ വഴി മറച്ചതുകൊണ്ട്, വഴികൾ വ്യക്തമല്ലാതായി; അതുപോലെ, അർത്ഥം മാറിയ ആളുകളുടെ വാക്കുകളും അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
ക്വചിദൂ ഗോപൈഃ സമം രമ്യം ഗേയനൃത്യരതാവുഭൌ । ചേരതുഃ ക്കചിദത്യര്ഥം ശീതവൃക്ഷതലാശ്രയൌ ।। ൪-൬-
ഒരിടത്ത്, ഗോപ്പന്മാരോടൊപ്പം ഇരുവരും ആനന്ദത്തോടെ പാട്ടും നൃത്തവും ആസ്വദിച്ചു; മറ്റൊരിടത്ത്, അതിയായി തണുത്ത വൃക്ഷത്തണലിൽ അഭയം തേടി നടന്നു.
ക്വചിത് കദമ്ബസ്രക്-ചിത്രൌ മയൂരസ്ത്രഗ്ധരൌ ക്വചിത് । വിചിത്രൌ ക്വചിദാസ്യേതാം വിവിധൈര്ഗിരിധാതുഭിഃ ।। ൪-൬-
ഒരിക്കൽ കടമ്പപ്പൂമാലകൾ അണിഞ്ഞ്, മറ്റൊരിക്കൽ മയില്പീലി ധരിച്ചു, വേറൊരു സമയത്ത് മലകളിൽ നിന്നുള്ള നിറങ്ങൾ പുരട്ടി, പലവിധ ഭാവങ്ങളിൽ ഇരുവരും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
പര്ണശയ്യാസു സംസുപ്തൌ ക്വചിന്നദ്രാന്തരൈഷിണൌ । ക്വചിദ് ഗര്ജ്ജതി ജീമൂതേ ഹാഹാകാരഖാദൃതൌ ।। ൪-൬-
ചിലപ്പോഴൊക്കെ ഇലക്കിടക്കയിൽ ഉറങ്ങി, ചിലപ്പോൾ മരങ്ങൾക്കിടയിൽ സഞ്ചരിച്ചു; മേഘങ്ങൾ ഗർജ്ജിച്ചപ്പോൾ ഭയന്ന് നിലവിളിച്ചു.
ഗായതാമന്യഗോപാനാം പ്രശംസാപരമൌ ക്വചിത് । മയൂരകേകാനുഗതൌ ഗോപവേഷുപ്രവാദകൌ ।। ൪-൬-
ചിലപ്പോഴൊക്കെ മറ്റു ഗോപ്പന്മാരുടെ പാട്ട് പ്രശംസിച്ചു; ചിലപ്പോൾ മയിലിന്റെ കൂക്കയും, ഗോപ്പികകളുടെ സംസാരവും അനുകരിച്ചു.
ഗാഃ പാലയന്തൌ ച പുനഃ സഹിതൌ ബല-കേശവൌ । ഭ്രമമാണൌ വനേ തസ്മിന് രമ്യം താലവനം ഗതൌ ।। ൫-൮-
പിന്നെയും, ബാലനും കേശവനും ചേർന്ന് പശുക്കൾ കാത്തു, ആ വനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് മനോഹരമായ താളവനത്തിലേക്ക് എത്തി.
തത്തു താലവനം ദിവ്യം ധേനുകോ നാമ ദാനവഃ । മൃഗമാംസകൃതാഹാരഃ സദാധ്യാസ്തേ ഖരാകൃതിഃ ।। ൫-൮-
ആ താളവനത്തിൽ, ധേനുക എന്ന പേരുള്ള ദാനവൻ, എപ്പോഴും മൃഗമാംസം ഭക്ഷിച്ച്, കഴുതയുടെ രൂപത്തിൽ അവിടെ പാർത്തു.
തത്തു താലവന പക്ക-ഫലസമ്പത്സമന്വിതമ് । ദൃഷ്ട്വാ സ്പൃഹാന്വിതാ ഗോപാഃ ഫലാദാനേഽബ്രു വന്, വചഃ ।। ൫-൮-
പഴുത്ത ഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ താളവനം കണ്ടപ്പോൾ, ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞ ഗോപ്പന്മാർ ഫലം കിട്ടണമെന്നാശയത്തോടെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചു.
ഹേ രാമ! ഹേ കൃഷ്ണ! സദാ ധേനുകേനൈഷ രക്ഷ്യതേ । ഭൂപ്രദേശോ യതസ്തസ്മാത് പക്കാനീമാനി സന്തി വൈ ।। ൫-൮-
ഹേ രാമാ! ഹേ കൃഷ്ണാ! ഈ സ്ഥലം എപ്പോഴും ധേനുകൻ കാത്തിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ പഴുത്ത ഫലങ്ങൾ ഇവിടെ ഉള്ളത്.
ഫലാനി പശ്യ താലാനാം ഗന്ധാമോദിതദീംശി ച । വയമത്തുമഭീപ്സാമഃ പാത്യന്താം യദി രോചസേ ।। ൫-൮-
താളവൃക്ഷങ്ങളുടെ പഴങ്ങൾ കാണൂ, അതിന്റെ സുഗന്ധം ദൂരത്തേക്കു പരക്കുന്നു; നാം അത് കഴിക്കണമെന്നുണ്ട്, നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ താഴെ ഇടാമോ?
ഇതി ഗോപകുമാരാണാം ശ്രുത്വാ സങ്കര്ഷണോ വചഃ । കൃഷ്ണശ്വ പാതയാമാസ ഭുവി താലഫലാനി വൈ ।। ൫-൮-
ഗോപ്പകുമാരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, സങ്കർഷണനും കൃഷ്ണനും ചേർന്ന് താളപ്പഴങ്ങൾ നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി.
ഫലാനാം പതതാം ശബ്ദമാകര്ണ്യ സ ദുരാസദഃ । ആജഗാമ സുദുഷ്ടാത്മാ കോപാദൂ ദൈതേയഗര്ദ്ദഭഃ ।। ൫-൮-
പഴങ്ങൾ വീഴുന്ന ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ, സമീപിക്കാനാവാത്ത ദുഷ്ടനായ ആ ദാനവൻ, കഴുതയുടെ രൂപത്തിൽ, കോപത്തോടെ അവിടെ എത്തി.