യദാ യശോദാ തൌ ബാലാവേകസ്ഥാനചരാവുഭൌ । ശശാകി നോ വാരരിതു ക്രീड़ന്താവതിചഞ്ചലൌ ।। ൪-൬-
യശോദയ്ക്ക്, ആ രണ്ടു കുട്ടികളും ഒരിടത്ത് ചേർന്ന് കളിക്കുന്നതും, അത്രയും അശാന്തരായി ചാടിക്കളിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, അവരെ പിടിച്ചിരുത്താൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.
യശോദാ യഷ്ടിമാദായ കോപേനാനുഗതാ ച തമ് । കൃഷ്ണാം കമലപത്രാക്ഷം തര്ജ്ജയന്തീ രുഷാ തദാ ।। ൪-൬-
യശോദ, കോപത്തോടെ ഒരു കയറ് എടുത്ത്, താമരപ്പൂക്കളെപ്പോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള കൃഷ്ണനെ ശാസിച്ചു.
യദി ശക്രോഷി ഗച്ഛ ത്വമതിചഞ്ചലചേഷ്ടിത ! ഇത്യുക്ത്വാ ച നിജം കര്മ്മ സാ ചകാര കുടുമ്ബിനീ ।। ൪-൬-
'നിനക്ക് കഴിയുമെങ്കിൽ, നീ ഇങ്ങനെ അശാന്തമായി കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക!' എന്ന് പറഞ്ഞ്, അവൾ വീട്ടുപണികൾക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
വ്യഗ്രായാമഥ തസ്യാം സ കര്ഷമാണ ഉദൂഖലമ് । യമലാര്ജ്ജുനമധ്യേന ജഗാമ കമലേക്ഷണഃ ।। ൪-൬-
അവൾ തിരക്കിലായിരിക്കുമ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ ഉലക്കയുമായി വലിച്ചുകൊണ്ട്, ഇരട്ട അർജ്ജുനവൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ കടന്നു.
കര്ഷതാ വൃക്ഷയോര്മധ്യേ തിര്യ്യഗൂഗതമുദൂഖലമ് । ഭഗ്രാവുത്തുങ്ഗശാഖാഗ്രോ തേന തൌ യമലാര്ജ്ജുനൌ ।। ൪-൬-
അവൻ ഉലക്കയുമായി വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അർജ്ജുനവൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ കയറി, ഉയർന്ന ശാഖകൾ ഒടിഞ്ഞു, ആ രണ്ട് അർജ്ജുനവൃക്ഷങ്ങളും വീണുപോയി.
തതഃ കടകടാശബ്ദം സമാകര്ണ്യ ച കാതരഃ । ആജഗാമ ബ്രജജനോ ദദൃശേ ച മഹാദ്ര മൌ ।। ൪-൬-
അപ്പോൾ ആ വലിയ ശബ്ദം കേട്ട്, ഭയപ്പെട്ട ബ്രജവാസികൾ ഓടിയെത്തി, വലിയ മരങ്ങൾ നിലത്തു വീണിരിക്കുന്നതും കണ്ടു.
ഭഗ്രസ്കന്ധൌ നിപതിതൌ ഭഗ്രശാഖൌ മഹീതലേ । നവോദൂഗതാല്പദന്താംശു-സിതഹാസഞ്ച ബാലകമ് ।। ൪-൬-
അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുടെ രണ്ടു ശാഖകളും നിലത്തുവീണപ്പോൾ, പുതുതായി പിറന്ന ചെറുദന്തുകളും വെളിച്ചമായ പുഞ്ചിരിയും ഉള്ള ബാലൻ അവയുടെ നടുവിലായിരുന്നു.
തയോര്മധ്യഗതം ബദ്ധം ദാമ്രാ ഗാढ़ തഥോദരേ । തതശ്വ ദാമോദരതാം സ യയൌ ദാമബന്ധനാത് ।। ൪-൬-
അവയുടെ ഇടയിൽ കയറ്റിയിരുത്തി, വയറിന്മേൽ കയറ്റിയ കയറുകൊണ്ട് ബന്ധിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട്, അവൻ ദാമോദരൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു.
ഗോപബൃദ്ധാസ്തതഃ സര്വ്വേ നന്ദഗോപപുരോഗമാഃ । മന്ത്രയാമാസുരുദ്രിഗ്രാ മഹോത്പാതാതിഭീരവഃ ।। ൪-൬-
അതിനുശേഷം, നന്ദൻ മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലാ വൃദ്ധനായ ഗോപന്മാരും ഈ ഭയാനകമായ അശുഭസംഭവം കണ്ടു ഭയപ്പെട്ടു കൂടിയാലോചിച്ചു.
സ്ഥാനേനേഹ ന നഃ കാര്യ്യം ഗച്ഛാമോഽന്യന്മഹാവനമ് । ഉത്പാതാ ബഹവോ ഹ്യത്ര ദൃശ്യന്തേ നാശഹേതവഃ ।। ൪-൬-
ഇവിടെ ഇനി നമുക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാനില്ല; നാം മറ്റൊരു വലിയ കാടിലേക്ക് പോകാം. ഇവിടെ അനേകം ദുരന്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു, നാശത്തിന് കാരണമാകുന്നവ.
പൂതനായാ വിനാശശ്വ ശകടസ്യ വിപര്യ്യയഃ । വിനാ വാതാദി-ദോഷേണ ദ്രു മയോഃ പതനം തഥാ ।। ൪-൬-
പൂതനയുടെ മരണം, കാളത്തിന്റെ മറിഞ്ഞുപോകൽ, അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുടെ വീഴ്ച—ഇവയെല്ലാം കാറ്റോ മറ്റേതെങ്കിലും ദോഷം കൊണ്ടല്ലാതെ സംഭവിച്ചു.
ഇതി കൃത്വാ മതിം സര്വ്വേ ഗമനേ തേ വ്രജൌകസഃ । ഊചുഃ സ്വം സ്വം കുലം ശീഘ്രം ഗമ്യതാം മാ വിലമ്ബയതാമ് ।। ൪-൬-
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം, വ്രജവാസികൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: 'വേഗത്തിൽ പോകൂ, വൈകരുത്.'
തതഃ ക്ഷണേനഃ പ്രയയു ശകടൈര്ഗോധനൈസ്തഥാ । യൂഥശോ വതൂസബാലാംശ്വ കാലയന്തോ വ്രജൌകസഃ ।। ൪-൬-
അപ്പോൾ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്, വ്രജവാസികൾ തങ്ങളുടെ കാളകളും കുതിരകളും കൂട്ടമായി കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, കാളക്കുട്ടികളും കുട്ടികളെയും കൂട്ടത്തിൽ കൂട്ടി യാത്രയായി.
ദ്രവ്യാവയവനിദ്ധൂതം ക്ഷണാമാത്രേണ തത് തഥാ । കാക-കാകീ-സമാകീര്ണാം വ്രജസ്ഥാനമഭൂദൂ ദ്രിജ ।। ൪-൬-
ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടുതന്നെ അവിടത്തെ വസ്തുക്കളും ആളുകളും ഒഴിഞ്ഞു പോയി; ആ സ്ഥലം കാക്കകളും കാക്കക്കണികളും നിറഞ്ഞു.
വൃന്ദാവനം ഭഗവതാ കൃഷ്ണോനാക്ലിഷ്ടകര്മ്മണാ । ശുഭേന മനസാ ധ്യാതം ഗബാം വൃദ്ധിമഭീപ്സതാ ।। ൪-൬-
കൃഷ്ണൻ, കഷ്ടം ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, പശുക്കളുടെ വളർച്ച ആഗ്രഹിച്ച് ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ വൃന്ദാവനത്തെ ചിന്തിച്ചു.
തതസ്തത്രാതിരൂക്ഷേഽപി ഘര്മ്മകാലേ ദ്രിജോത്തമ! പ്രാവൃടൂകാല ഇവോദ്ഭൂതം നവം ശസ്യം സമന്തതഃ ।। ൪-൬-
അതിനുശേഷം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, അത്യന്തം കടുത്ത വേനലിൽ പോലും, മഴക്കാലംപോലെ പുതിയ വിളകൾ എല്ലായിടത്തും വളർന്നു.
സ സമാവാസിതഃ സര്വ്വോ വ്രജോ വൃന്ദാവനേ തതഃ । ഖകടോവാചടപര്യ്യന്തശ്വന്ദ്രാര്ദ്ധാകാരസംസ്ഥിതിഃ ।। ൪-൬-
അങ്ങനെ, വ്രജവാസികൾ എല്ലാവരും വൃന്ദാവനത്തിൽ താമസമാക്കി; അവരുടെ കാളകളും കുതിരകളും അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിൽ നിരത്തി.
വത്സപാലൌ ച സംവൃത്തൌ രാമ-ദാമോദരൌ തതഃ ഏകസ്ഥാനസ്ഥിതൌ ഗോഷ്ഠേ ചേരതുര്ബാലലീലയാ ।। ൪-൬-
അപ്പോൾ രാമനും ദാമോദരനും കാളക്കുട്ടികളെ മേയിക്കുന്ന കുട്ടികളായി മാറി, ഒരുമിച്ച് ഗോശാലയിൽ ബാലലീലകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു സഞ്ചരിച്ചു.
ബര്ഹിപത്രകൃതാപീड़ൌ വന്യപുഷ്പാവതംസകൌ । ഗോപവേണുകൃതാതോദ്യ-പത്രവാദ്യകൃതസ്വനൌ ।। ൪-൬-
മയിൽപീലി കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച കിരീടവും കാട്ടുപൂക്കളാൽ അണിഞ്ഞ മാലയും ധരിച്ച്, കുരുവിണയും ഇലകളാൽ നിർമ്മിച്ച വാദ്യങ്ങളും വായിച്ചു, മനോഹരമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു.
കാകപക്ഷധരൌ ബാലൌ കുമാരാവിവ പാവകീ । ഹസന്തൌ ച രമന്തൌ ച ചേരതുസ്തൈ മഹാബലൌ ।। ൪-൬-
കാക്കയുടെ ചിറകുപോലെയുള്ള മുടിയുമായി, അഗ്നിയുടെ ബാലന്മാരെപ്പോലെ ഇരുവരും, ചിരിച്ചും കളിച്ചും, വലിയ ശക്തിയോടെ സഞ്ചരിച്ചു.
കാലേന ഗച്ഛതാ തൌ തു സപ്തവര്ഷൌ മഹാവ്രജേ । സര്വ്വസ്യ ജഗതഃ പാലൌ വത്സപാലൌ ബഭൂവതുഃ ।। ൪-൬-
കാലം കടന്നപ്പോൾ, മഹാവ്രജയിൽ ആ ഇരുവരും ഏഴ് വയസ്സാകുമ്പോൾ, ലോകം മുഴുവൻ രക്ഷിക്കുന്ന കാളക്കുട്ടി മേയ്പ്പുകാരായി മാറി.
പ്രാവൃടൂകാലസ്തതോഽതീവ മേഘൌഘസ്ഥഗിതാമ്ബരഃ । ബഭൂവ വാരിധാരാഭിരൈക്യം കുര്വ്വന് ദിശാമിവ ।। ൪-൬-
അതിനുശേഷം, മഴക്കാലം വന്നു; ആകാശം കറുത്ത മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടു, ജലധാരകൾ എല്ലായിടത്തും ചേർന്ന് ഒഴുകി.
പ്രരൂढ़നവശസ്യാഞയാ ശക്രഗോപാചിതാ മഹീ । തദാ മാരകതീവാസീത് പദ്മരാഗവിഭൂഷിതാ ।। ൪-൬-
പുതിയ വിളകൾ പടർന്ന് വളർന്ന ഭൂമി, ഇന്ദ്രന്റെ കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, പച്ചക്കല്ലുപോലെയും, പട്മരാഗംപോലെയും ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ജഗ്മുരുന്മാര്ഗവാഹാനി നിമ്രഗാമ്ഭാംസി സര്വ്വതഃ । മനാംസി ദുവ്വിനീതാനാം പ്രാപ്യ ലക്ഷ്മീം നവാമിവ ।। ൪-൬-
വഴിതിരിച്ചൊഴുകുന്ന നദികൾ, ആഴമുള്ള വെള്ളം നിറഞ്ഞ്, ദുഷ്പ്രവർത്തികളായവരുടെ മനസ്സുകൾ സമ്പത്ത് കിട്ടിയപ്പോൾ പുതിയ ഭംഗി ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, പുതുമയോടെ തിളങ്ങി.
ന രേജേഽന്തരിതശ്വന്ദ്രോ നിര്മ്മലോ മലിനൈര്ഘനൈഃ । സദ്രാക്യവാദോ മൂര്ഖാണാം പ്രഗലൂഭാഭിരിവോക്തിഭിഃ ।। ൪-൬-
വീണു കറുത്ത മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ, അശ്വങ്ങൾ തടസ്സമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രൻ തിളങ്ങിയില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ധൈര്യത്തിൽ അതിക്രമം കാണിക്കുന്ന മണ്ടന്മാരുടെ വാക്കുകൾ, വാദത്തിൽ നിപുണരായവരുടെ മുന്നിൽ തിളങ്ങുന്നില്ല.
നിഗു ണോനാപി ചാപേന ശക്രസ്യ ഗഗനേ പദമ് । അവാപ്യതാവിവേകസ്യ നൃപസ്യേവ പരിഗ്രഹേ ।। ൪-൬-
ശക്തമായ വില്ല് കൊണ്ടുപോലും, ആകാശത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ വഴി എത്താൻ കഴിയില്ല; വിവേകം ഇല്ലാത്ത രാജാവിന് സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
മേഘപൃഷ്ഠേ ബലാകാനാം രരാജ വിമലാ തതിഃ । ദുര്വൃത്തേ വൃത്ത്ചേഷ്ടേവ കുലീനസ്യാതിശോഭനാ ।। ൪-൬-
മേഘങ്ങളുടെ മേൽവശത്ത്, ശുദ്ധമായ വടവരമ്പ് പോലെ, ബാലാകകളുടെ നിര തിളങ്ങി; ദുഷ്ടരുടെ ഇടയിൽ, ഉന്നതവംശജനുടെ നല്ല പെരുമാറ്റം എങ്ങനെ തിളങ്ങുന്നുവോ അതുപോലെ.
ന ബബന്ധാമ്ബരേ സ്ഥൈര്യ്യ വിദ്യു ദത്യന്തചഞ്ചലാ । മൈത്രീവ പ്രവരേ പുംസി ദുര്ജ്ജനേന പ്രയോജിതാ ।। ൪-൬-
വൈദ്യുതി അതിയായി ചഞ്ചലമായതിനാൽ, ആകാശത്ത് സ്ഥിരത ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ദുഷ്ടൻ ഉന്നതപുരുഷനോട് കാണിക്കുന്ന സൗഹൃദം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല.
മാര്ഗാ ബഭൂവുരസ്പഷ്ടാ നവശസ്യചയാവൃതാഃ । അര്ഥാന്തരമനുപ്രാപ്താഃ പ്രജड़ാനാമിവോക്തയഃ ।। ൪-൬-
പുതിയ ധാന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ വഴി മറച്ചതുകൊണ്ട്, വഴികൾ വ്യക്തമല്ലാതായി; അതുപോലെ, അർത്ഥം മാറിയ ആളുകളുടെ വാക്കുകളും അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
ക്വചിദൂ ഗോപൈഃ സമം രമ്യം ഗേയനൃത്യരതാവുഭൌ । ചേരതുഃ ക്കചിദത്യര്ഥം ശീതവൃക്ഷതലാശ്രയൌ ।। ൪-൬-
ഒരിടത്ത്, ഗോപ്പന്മാരോടൊപ്പം ഇരുവരും ആനന്ദത്തോടെ പാട്ടും നൃത്തവും ആസ്വദിച്ചു; മറ്റൊരിടത്ത്, അതിയായി തണുത്ത വൃക്ഷത്തണലിൽ അഭയം തേടി നടന്നു.