തതഃ പ്രബുദ്ധോ ഭഗവാന് യഥാ പൂര്വം തഥാ പുനഃ । സൃഷ്ടിം കരോത്യവ്യയാത്മാ കല്പേകല്പേ രജോഗുണഃ ॥ ൩,൨.
അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ഉണരുമ്പോൾ, മുമ്പുപോലെ തന്നെ, അവിനാശിയായവൻ, രാജോഗുണം കൊണ്ടു, ഓരോ കല്പത്തിലും സൃഷ്ടി നടത്തുന്നു.
മനവോ ഭൂഭുജഃസേംദ്രാ ദേവാഃസപ്തര്ഷയസ്തഥാ । സാത്ത്വികോംശഃ സ്ഥിതികരോ ജഗതോ ദ്വിജസത്തമ ॥ ൩,൨.
മനുക്കൾ, ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നവർ, ഇന്ദ്രന്മാർ, ദേവന്മാർ, ആഴ്ചാര്യന്മാർ—ഇവരാണ്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ലോകത്തെ നിലനിർത്തുന്ന സാത്വികഭാഗങ്ങൾ.
ചദുര്യുഗോപ്യസൌ വിഷ്ണുഃ സ്ഥിതിവ്യാപാരലക്ഷമഃ । യുഗവ്യവസ്ഥാം കുരുതേ തഥാ മൈത്രേയ തച്ഛൃണു ॥ ൩,൨.
ലോകസംരക്ഷണത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അതേ വിഷ്ണു, നാലു യുഗങ്ങളുടെ ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതു കേൾക്കു, മൈത്രേയാ.
കൃതേ യുഗേ പരം ജ്ഞാനം കപിലാദിസ്വരൂപധൃക് । ദദാതി സര്വഭൂതാത്മാ സര്വഭൂതഹിതേ രതഃ ॥ ൩,൨.
കൃതയുഗത്തിൽ, കപിലൻ മുതലായ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച്, സകലഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവായവൻ, എല്ലാം ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിൽ താൽപര്യമുള്ളവൻ, പരമജ്ഞാനം നൽകുന്നു.
ചക്രവര്തിസ്വരൂപേണ ത്രേതായാമപി സ പ്രഭൂഃ । ദുഷ്ടാനാം നിഗ്രഹ കുര്വന്പരിപാതി ജഗത്ത്രയമ് ॥ ൩,൨.
തൃതായുഗത്തിലും ആ മഹാപ്രഭു ചക്രവർത്തിയായി ദുഷ്ടരെ ശാസിച്ചു മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും രക്ഷിക്കുന്നു.
വേദമേകം ചതുര്ഭേദം കൃത്വാ ശാഖാശതൈര്വിഭുഃ । കരോതി ബഹുലം ഭൂയോ വേദവ്യാസസ്വരൂപധൃക് ॥ ൩,൨.
വലിയ ശക്തിയുള്ളവൻ വ്യാസസ്വരൂപം ധരിച്ച് ഏകമായ വേദം നാലായി വിഭജിച്ച് നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളാക്കി വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.
വേദാംസ്തു ദ്വാപരേ വ്യസ്യ കലേരന്തേ പുനര്ഹരിഃ । കല്കിസ്വരൂപീ ദുര്വൃത്തന്മാര്ഗേ സ്ഥാപയതി പ്രഭുഃ ॥ ൩,൨.
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വേദങ്ങൾ വിഭജിച്ച ശേഷം, കലിയുഗത്തിന്റെ അവസാനം ഹരിഃ കല്കിയായി ദുഷ്പ്രവർത്തകരെ ശരിയായ വഴിയിൽ നയിക്കുന്നു.
ഏവമേതജ്ജഗത്സര്വം ശശ്വത്പാതി കരോതി ച । ഹന്തി ചാന്തേഷ്വനന്താത്മാ നാസ്ത്യസ്മവ്ദ്യതിരേകി യത് ॥ ൩,൨.
ഇങ്ങനെ അനന്താത്മാവ് ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവനെക്കാൾ വലിയവൻ ആരുമില്ല.
ഭൂതം ഭവ്യം ഭവിഷ്യം ച സര്വഭൂതാന്മഹാത്മനഃ । തദത്രാന്യത്ര വാ വിപ്ര സദ്ഭാവഃ കഥിതസ്തവ ॥ ൩,൨.
മഹാത്മാവിന്റെ എല്ലാ സത്തകളും—ഭൂതകാലം, വർത്തമാനം, ഭാവി—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെയും മറ്റിടങ്ങളിലും ഞാൻ നിന്നോട് വിവരിച്ചു.
മന്വന്തരാണ്യശേഷാണി കഥിതാനി മയാ തവാ । മന്വന്തരാധിപാംശ്ചൈവ കിമന്യത്കഥയാമി തേ ॥ ൩,൨.
മന്വന്തരങ്ങളും അവയുടെ ഭരണാധികാരികളും ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി എന്താണ് ഞാൻ പറയേണ്ടത്?
മൈത്രേയ ഉവാച। ജ്ഞാതമേതന്മയാ ത്വത്തോ യഥാ സര്വമിദം ജഗത് । വിഷ്ണുര്വിഷ്ണൌ വിഷ്ണുതശ്ച ന പരം വിദ്യതേ തതഃ
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകം മുഴുവൻ വിഷ്ണുവിൽ നിന്നാണ്, വിഷ്ണുവിലാണ്, വിഷ്ണുവാണ് എല്ലാം എന്നത് ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാക്കി; അതിനപ്പുറം ഒന്നുമില്ല.
ഏതത്തു ശ്രോതുമിച്ഛാമി വ്യസ്താ വേദാ മഹാത്മനാ । വേദവ്യാസസ്വരൂപേണ യഥാ തേന യുഗേയുഗേ
മഹാത്മാവ് വ്യാസസ്വരൂപം ധരിച്ച് ഓരോ യുഗത്തിലും എങ്ങനെ വേദങ്ങൾ വിഭജിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
യസ്മിന്യസ്മിന്യുഗേ വ്യാസോ യോ യ ആസീന്മഹാമുനേ । തംതമാചക്ഷ്വ ഭഗവഞ്ഛാഖാഭേദാംശ്ച മേ വദ
പ്രതിയുഗത്തിലും ആരാണ് വ്യാസൻ, മഹാമുനി? അവരെയും ശാഖകളുടെ വിഭജനവും ദയവായി എന്നോട് വിശദീകരിക്കൂ.
ശ്രീപരാശര ഉവാച । വേദദ്രു മസ്യ മൈത്രേയ ശാഖാഭേദാസ്സഹസ്രശഃ । ന ശക്തോ വിസ്തരാദ്വക്തും സംക്ഷേപേണ ശൃണുഷ്വ തമ്
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: മൈത്രേയ, വേദത്തിന്റെ ശാഖകളും വിഭജനങ്ങളും അനവധി ആണ്; ഞാൻ അതിന്റെ മുഴുവൻ വിശദാംശങ്ങൾ പറയാൻ കഴിയില്ല, അതിനാൽ സംക്ഷിപ്തമായി കേൾക്കൂ.
ദ്വാപരേദ്വാപരേ വിഷ്ണുര്വ്യാസരൂപീ മഹാമുനേ । വേദമേകം സുബഹുധാ കുരുതേ ജഗതോ ഹിതഃ
പ്രതിദ്വാപരയുഗത്തിലും, മഹാമുനി, ലോകത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി വിഷ്ണു വ്യാസസ്വരൂപം ധരിച്ചു ഏകവേദം പലവിധമായി വിഭജിക്കുന്നു.
വീര്യം തേജോ ബലം ചാല്പം മനുഷ്യാണാമവേക്ഷ്യ ച । ഹിതായ സര്വഭൂതാനാം വേദഭേദാന്കരോതി സഃ
മനുഷ്യരുടെ ബലം, തേജസ്, ശക്തി എന്നിവ കുറയുന്നതു കണ്ടു, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഭാവിക്ക് വേണ്ടി വേദങ്ങൾ വിഭജിക്കുന്നു.
യയാസൌ കുരുതേ തന്വാ വേദമേകം പൃഥക്പ്രഭുഃ । വേദവ്യാസാഭിധാനാ തു സാ ച മൂര്തിര്മധുദ്വിഷഃ
ഏത് ശരീരത്തിലൂടെയായാലും ഏകവേദം വിഭജിക്കുന്ന ആ രൂപം മധുവിന്റെ ശത്രുവിന്റെ വ്യാസസ്വരൂപം എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്.
യസ്മിന്മന്വംതരേ വ്യാസാ യേയേ സ്യുസ്താന്നിബോധ മേ । യഥാ ച ഭേദശ്ശാഖാനാം വ്യാസേന ക്രിയതേ മുനേ
ഏത് മന്വന്തരത്തിൽ ആരൊക്കെയാണ് വ്യാസന്മാർ എന്നതും, വ്യാസൻ എങ്ങനെ ശാഖകൾ വിഭജിക്കുന്നു എന്നതും എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കൂ, മുനിവര.
അഷ്ടവിംശതികൃത്വോ വൈ വേദോ വ്യസ്തോ സഹര്ഷിഭിഃ । വൈവസ്വതേംതരേ തസ്മിന്ദ്വാപരേഷു പുനഃപുനഃ
വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിലെ ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ, വേദം എട്ടിരുപത്തൊന്ന് തവണ മഹർഷിമാർ വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്.
വേദവ്യാസാ വ്യതീതാ യേ ഹ്യഷ്ടാവിംശതി സത്തമ । ചതുര്ധാ യൈഃ കൃതോ വേദോ ദ്വാപരേഷു പുനഃപുനഃ
മഹാനുഭാവാ, ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ ഓരോ തവണയും വേദം നാലായി വിഭജിച്ച എട്ടിരുപത്തൊന്നു വ്യാസന്മാരാണ് ഇതാ.
ദ്വാപരേ പ്രഥമേ വ്യസ്തസ്സ്വയം വേദഃ സ്വയംഭുവാ । ദ്വിതീയേ ദ്വാപരേ ചൈവ വേദവ്യാസഃ പ്രജാപതിഃ
ആദ്യ ദ്വാപരയുഗത്തിൽ സ്വയംഭുവൻ വേദം വിഭജിച്ചു; രണ്ടാം ദ്വാപരയുഗത്തിൽ പ്രജാപതി വ്യാസനായിരുന്നു.
തൃതീയേ ചോശനാ വ്യാസശ്ചതുര്ഥേ ച ബൃഹസ്പതിഃ । സവിതാ പംചമേ വ്യാസഃ ഷഷ്ഠേ മൃത്യുസ്സമൃതഃ പ്രഭുഃ
മൂന്നാമത്തേതിൽ ഉശനസ് വ്യാസനായിരുന്നു; നാലാമത്തേതിൽ ബൃഹസ്പതി; അഞ്ചാമത്തേതിൽ സവിതാ വ്യാസനായിരുന്നു, ആറാമത്തേതിൽ മരണൻ, പ്രഭു, വ്യാസനായി.
സപ്തമേ ച തഥൈവേംദ്രോ വസിഷ്ഠശ്ചാഷ്ടമേ സ്മൃതഃ । സാരസ്വതശ്ച നവമേ ത്രിധാമാ ദശമേ സ്മൃതഃ
ഏഴാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ഇന്ദ്രനെയും, എട്ടാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് വസിഷ്ഠനെയും ഓര്മ്മിക്കുന്നു. ഒമ്പതാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് സാരസ്വതനും പത്താമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ത്രിധാമാനെയും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
ഏകാദശോ തു ത്രിശിഖോ ഭരദ്വാജസ്തതഃ പരഃ । ത്രയോദശോ ചാംതരിക്ഷോ വര്ണീ ചാപി ചതുര്ദശോ
പതിനൊന്നാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ത്രിശിഖനാണ്, അതിന് ശേഷം ഭരദ്വാജന്. പതിമൂന്നാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് അന്തരിക്ഷനും, പതിനാലാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് വര്ണിയുമാണ്.
ത്രയ്യാരുണഃ പംചദശോ ഷോഡശോ തു ധനംജയഃ । ക്രതുംജയഃ സപ്തദശോ തദൂര്ധ്വം ച ജയസ്സ്മൃതഃ
പതിനഞ്ചാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ത്രയ്യാരുണനാണ്, പതിനാറാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ധനഞ്ജയനും, പതിനേഴാമത്തെ കാലഘട്ടത്തില് ക്രതുഞ്ജയനും, അതിന് ശേഷം ജയനെയും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
തതോ വ്യാസോ ഭരദ്വാജോ ഭരദ്വാജാച്ച ഗൌതമഃ । ഗൌതമാദുത്തരോ വ്യാസോ ഹര്യ്യാത്മാ യോഭിധീയതേ
അതിനുശേഷം ഭരദ്വാജന്റെ മകനായ വ്യാസനും, ഭരദ്വാജനില് നിന്ന് ഗൗതമനും, ഗൗതമനില് നിന്ന് ഹര്യാത്മാവെന്ന പേരിലുള്ള അടുത്ത വ്യാസനും ജനിച്ചു.
അഥ ഹര്യ്യാത്മനഓംതേ ച സ്മൃതോ വാജശ്രവാ മുനിഃ । സോമശുഷ്കായണസ്തസ്മാത്തൃണബിംദുരിതി സ്മൃതഃ
ഹര്യാത്മാവിന് ശേഷം വാജശ്രവാമുനിയെയും, അവനില് നിന്ന് സോമശുഷ്കായണനെയും, അവനില് നിന്ന് തൃണബിന്ദുവിനെയും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
ഋക്ഷോഭൂദ്ഭാര്ഗവസ്തസ്മാദ്വാല്മീകിര്യോഭിധീയതേ । തസ്മാദസ്മത്പിതാ ശക്തിര്വ്യാസസ്തസ്മാദഹം മുനേ
തൃണബിന്ദുവില് നിന്ന് ഋക്ഷനും, അവനില് നിന്ന് ഭൂഭാര്ഗവനും, അവനില് നിന്ന് വാല്മീകിയും, അവനില് നിന്ന് എന്റെ അച്ഛനായ ശക്തിയും, ശക്തിയില് നിന്ന് വ്യാസനും, വ്യാസനില് നിന്ന് ഞാനാണ്, മഹർഷേ.
ജാതുകര്ണോഭവന്മത്തഃ കൃഷ്ണദ്വൈപായനസ്തതഃ । അഷ്ടാവിംശതിരിത്യേതേ വേദവ്യാസാഃ പുരാതനാഃ
എന്നില് നിന്ന് ജാതുകര്ണനും, അവനുശേഷം കൃഷ്ണദ്വൈപായനനും ജനിച്ചു. ഇങ്ങനെ എട്ട് ഇരുപത്തിയെട്ട് പുരാതന വേദവ്യാസന്മാരാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഏകോ വേദശ്ചതുര്ദ്ധാ തു തൈഃ കൃതോ ദ്വാപരാദിഷു
ഒരേയൊരു വേദം ഇവര് നാലായി വിഭജിച്ചത് ദ്വാപരയുഗത്തിലെയും മറ്റു കാലങ്ങളിലും ആയിരുന്നു.