രാജോവാച ഭഗവന്യത്ത്വയാ പ്രോക്തം പരമാര്ഥമയം വചഃ । ശ്രുതേ തസ്മിന്ഭ്രമന്തീവ മനസോ മമ വൃത്തയഃ ॥ ൨,൧൪.
രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഈ പരമാർത്ഥം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ അലയുന്നു പോലെ തോന്നുന്നു.
ഏതദ്വിവേകവിജ്ഞാനം യദശേഷേഷു ജന്തുഷു । ഭവതാ ദര്ശിതം വിപ്ര തത്പരം പ്രകൃതേര്മഹത് ॥ ൨,൧൪.
മഹർഷേ, എല്ലാ ജീവികളിലും നിങ്ങൾ കാണിച്ച ഈ വിവേകവും ജ്ഞാനവും പ്രകൃതിയുടെ പരമതത്ത്വമാണ്.
നാഹം വഹാമി ശിബികാം ശിബികാ ന മയി സ്ഥിതാ । ശരീരമന്യദസ്മത്തോ യേനേയം ശിബികാ ധൃതാ ॥ ൨,൧൪.
ഞാൻ ശിബിക ചുമക്കുന്നില്ല; ശിബിക എന്റെ മേൽ നിലക്കുന്നുമില്ല. ഈ ശരീരം എന്നിൽ നിന്ന് വേറെയാണ്, അതിനാൽ ഈ ശിബിക ചുമക്കപ്പെടുന്നു.
ഗുണപ്രവൃത്ത്യാ ഭൂതാനാം പ്രവൃത്തിഃ കര്മചോദിതാ । പ്രവര്തന്തേ ഗുണാ ഹ്യേതേ കിം മമേതി ത്വയോദിതമ് ॥ ൨,൧൪.
ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തികൾ ഗുണങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്താൽ, കർമം പ്രേരിപ്പിച്ചതുകൊണ്ടാണ് നടക്കുന്നത്. ഈ ഗുണങ്ങൾ തന്നെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; അതിന് എനിക്ക് എന്ത് ബന്ധം, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ.
ഏതസ്മിന്പരമാര്ഥജ്ഞ മമ ശ്രോത്രപഥം ഗതേ । മനോ വിഹ്വലതാമേതി പരമാര്ഥാര്ഥിതാം ഗതമ് ॥ ൨,൧൪.
ഈ പരമാർത്ഥജ്ഞാനം എന്റെ ചെവിയിൽ എത്തുമ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സ് അശാന്തമാകുന്നു, പരമാർത്ഥം തേടി.
പൂര്വമേവ മഹാഭാഗം കപിലര്ഷിമഹം ദ്വിജ । പ്രഷ്ടുമഭ്യുദ്യതോ ഗത്വാ ശ്രേയഃ കിം ത്വത്ര ശംസ മേ ॥ ൨,൧൪.
മഹാഭാഗവതനായ കപിലമഹർഷിയെ ഞാൻ മുമ്പ് ചോദിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു, ദ്വിജനേ. ഇവിടെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായതെന്തെന്നു പറയൂ.
തദന്തരേ ച ഭവതാ യദേതദ്വാക്യമീരിതമ് । തേനൈവ പരമാര്ഥാര്ഥം ത്വയി ചേതഃ പ്രധാവതി ॥ ൨,൧൪.
ഇതിനിടയിൽ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കൊണ്ടും എന്റെ മനസ്സ് മുൻപുപോലെ തന്നെ പരമാർത്ഥത്തിലേക്ക് ഓടുന്നു.
കപിലര്ഷിര്ഭഗവതഃ സര്വഭൂതസ്യ വൈ ദ്വിജ । വിഷ്ണോരംശോ ജഗന്മോഹനാശായോര്വീമുപാഗതഃ ॥ ൨,൧൪.
കപിലമഹർഷി, ദ്വിജനേ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഭഗവാനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാഗമാണ്, ലോകത്തെ മോഹിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ കാരണം, ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചവൻ.
സ ഏവ ഭഗവാന്നൂനമസ്മാകം ഹിതകാമ്യയാ । പ്രത്യക്ഷതാമത്ര ഗതോ യഥൈതദ്ഭാവതോച്യതേ ॥ ൨,൧൪.
അവനാണ് നമുക്ക് ഹിതം വേണ്ടിയുള്ള ഈ പ്രത്യക്ഷതയിൽ വന്നിരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ, ഇതുപോലെ പറയപ്പെടുന്നതുപോലെയാണ്.
തന്മഹ്യം പ്രണതായ ത്വം യച്ഛ്രേയഃ പരമം ദ്വിജഃ । തദ്വദാഖില വിജ്ഞാനജലവീച്യുദധിര്ഭവാന് ॥ ൨,൧൪.
അതിനാൽ, ഞാൻ വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ച് നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു, ദ്വിജനേ, പരമമായ ശ്രേയസ് എനിക്ക് ദയവായി പറയൂ. നീ മുഴുവൻ ജ്ഞാനത്തിന്റെ തിരമാലകളുള്ള സമുദ്രമാണ്.
ബ്രാഹ്മണ ഉവാച ഭൂപ പൃച്ഛസി കിം ശ്രേയഃ പരമാര്ഥം നു പൃച്ഛസി । ശ്രേയാംസ്യപരമാര്ഥാനി അശേഷാണി ച ഭൂപതേ ॥ ൨,൧൪.
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നീ ചോദിക്കുന്നത് പരമമായ ശ്രേയസാണോ, അതോ പരമാർത്ഥമാണോ? പരമാർത്ഥമല്ലാത്ത മറ്റു എല്ലാ ശ്രേയസുകളും ഉണ്ടല്ലോ, രാജാവേ.
ദേവതാരാധനം കൃത്വാ ധനസമ്പദമിച്ഛതി । പുത്രാനിച്ഛതി രാജ്യം ച ശ്രേയസ്തസ്യൈവ തന്നൃപ ॥ ൨,൧൪.
ദേവതകളെ ആരാധിച്ച് ഒരാൾ ധനസമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നു; മക്കളെയും രാജ്യത്തെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതാണ് അവന്റെ ശ്രേയസ്, രാജാവേ.
കര്മ യജ്ഞാത്മകം ശ്രേയഃ ഫലം തത്പ്രാപ്തിലക്ഷണമ് । ശ്രേയഃ പ്രധാനം ച ഫലേ തദേവാനഭിസംഹിതേ ॥ ൨,൧൪.
യജ്ഞസ്വരൂപമായ കർമ്മം ശ്രേയസാണ്; അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നതിൽ ആണ് അതിന്റെ ലക്ഷണം. ഫലത്തിൽ തന്നെയാണ് പ്രധാനമായ ശ്രേയസ്, അതു നേരിട്ട് ഉദ്ദേശിച്ചില്ലെങ്കിലും.
ആത്മാ ധ്യേയഃ സദാ ഭൂപ യോഗയുക്തൈസ്തഥാ പരമ് । ശ്രേയസ്തസ്യൈവ സംയോഗഃ ശ്രേയോ യഃ പരമാത്മനഃ ॥ ൨,൧൪.
രാജാവേ, യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ എപ്പോഴും ആത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കണം; അതുപോലെ പരമാത്മാവിനെയും. അവന്റെ ഐക്യമാണ് പരമമായ ശ്രേയസ്, അതാണ് പരമാത്മാവിന്റെ ശ്രേയസ്.
ശ്രേയാംസ്യേവമനേകാനി ശതശോയ സഹസ്രസഃ । സന്ത്യത്ര പരമാര്ഥസ്തു ന ത്വേതേ ശ്രൂയതാം ച മേ ॥ ൨,൧൪.
ഇവിടെ അനവധി കാര്യങ്ങൾ ഉണ്ട്, അവയെല്ലാം നല്ലതായിരിക്കും എന്നുപോലും തോന്നാം. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥത്തിൽ, ഇതൊന്നും പരമാർത്ഥമല്ല. അതെന്താണെന്ന് എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ.
ധര്മായ ത്യജ്യതേ കിന്തു പരമാര്ഥോ ധനം യദി । വ്യയശ്ച ക്രിയതേ കസ്മാത്കാമപ്രാപ്ത്യുപലക്ഷണഃ ॥ ൨,൧൪.
ധർമ്മത്തിനായി ധനം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അതു പരമാർത്ഥമല്ല; ധനം ചെലവഴിച്ചാൽ അതു വെറും ആഗ്രഹം നേടാനാണ്.
പുത്രശ്ചേത്പരമാര്ഥഃ സ്യാത്സോഽപ്യന്യസ്യ നരേശ്വര । പരമാര്ഥഭൂതഃ സോന്യസ്യ പരമാര്ഥോ ഹി തത്പിതാ ॥ ൨,൧൪.
ഒരു മകൻ തന്നെ പരമാർത്ഥമാണെന്ന് കരുതിയാൽ, രാജാവേ, ആ മകനും മറ്റൊരാളുടേതായിരിക്കും; കാരണം മകന്റെ പരമാർത്ഥം അച്ഛനാണ്, അച്ഛന്റെത് മകനാണ്.
ഏവം ന പരമാര്ഥോസ്തി ജഗത്യസ്മിഞ്ചരാചരേ । പരമാര്ഥോ ഹി കാര്യാണി കാരണാനാമശേഷതഃ ॥ ൨,൧൪.
ഇങ്ങനെ, ഈ ചലനശീലമുള്ളതും അചലമായതുമായ ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരമാർത്ഥമൊന്നുമില്ല; കാരണം, പരമാർത്ഥം എന്നു പറയുന്നത് എല്ലാം കാരണങ്ങളുടെ ഫലമാണ്.
രാജ്യാദിപ്രാപ്തിരത്രോക്താ പരമാര്ഥതയാ യദി । പരമാര്ഥാ ഭവന്ത്യത്ര ന ഭവന്തി ച വൈ തതഃ ॥ ൨,൧൪.
രാജ്യം മുതലായവ നേടുന്നത് ഇവിടെ പരമാർത്ഥം എന്നു പറഞ്ഞാൽ, അവയെല്ലാം പരമാർത്ഥം ആകുന്നു; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം, അവ യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ല.
ഋഗ്യജുഃസാമനിഷ്പാദ്യം യജ്ഞകര്മ മതം തവ । പരമാര്ഥഭൂതം തത്രാപി ശ്രൂയതാം ഗദതോ മമ ॥ ൨,൧൪.
താങ്കൾ ഋക്, യജുർ, സാമVEDങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം തന്നെയാണ് പരമാർത്ഥം എന്നു കരുതുന്നു. എന്നാൽ അതിൽ യാഥാർത്ഥ്യം എന്താണെന്ന് എന്റെ വാക്കുകളിൽ കേൾക്കൂ.
യത്തു നിഷ്പാദ്യതേ കാര്യം മൃദാ കാരണഭൂതയാ । തത്കാരണാനുഗമനാജ്ജ്ഞായതേ നൃപ മൃണ്മയമ് ॥ ൨,൧൪.
മണ്ണ് ഉപയോഗിച്ച് എന്തെങ്കിലും നിർമ്മിച്ചാൽ, രാജാവേ, അതിന്റെ കാരണമായ മണ്ണിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അതു മൺപാത്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
ഏവം വിനാശിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സമിദാജ്യകുശാദിഭിഃ । നിഷ്പാദ്യതേ ക്രിയാ യാ തു സാ ഭവിത്രീ വിനാശിനീ ॥ ൨,൧൪.
അതുപോലെ, ദാരു, നെയ്യ്, ദർഭ തുടങ്ങിയ നശിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യുന്ന യജ്ഞവും നശിക്കേണ്ടതുതന്നെയാണ്.
അനാശോ പരമാര്ഥശ്ച പ്രാജ്ഞൌരഭ്യുപഗമ്യതേ । തത്തു നാശി ന സന്ദേഹോ നാശിദ്രവ്യോപപാദിതമ് ॥ ൨,൧൪.
നശിക്കാത്തതേയാണ് ജ്ഞാനികൾ പരമാർത്ഥം എന്നു അംഗീകരിക്കുന്നത്; എന്നാൽ നശിക്കുന്ന വസ്തുക്കളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്നതൊന്നും പരമാർത്ഥമല്ലെന്ന് സംശയമില്ല.
തദേവാഫലദം കര്മ പരമാര്ഥോ മതസ്തവ । മുക്തിസാധനഭൂതത്വാത്പരമാര്ഥോ ന സാധനമ് ॥ ൨,൧൪.
ഫലം നൽകുന്ന കർമ്മം തന്നെയാണ് താങ്കൾ പരമാർത്ഥം എന്നു കരുതുന്നത്, കാരണം അതു മോക്ഷത്തിനുള്ള മാർഗമാണ്. എന്നാൽ പരമാർത്ഥം സ്വയം മാർഗമല്ല.
ധ്യാനം ചൈവാത്മനോ ഭൂപു പരമാര്ഥാര്ഥശബ്ദിതമ് । ഭേദകാരി പരേഭ്യസ്തു പരമാര്ഥോ ന ഭേദവാന് ॥ ൨,൧൪.
സ്വയം ധ്യാനം ചെയ്യുന്നതാണ്, രാജാവേ, പരമാർത്ഥം എന്നുപറയുന്നത്. എന്നാൽ ഭേദം കാണുന്നവർക്കു പരമാർത്ഥം വിഭജിക്കപ്പെട്ടതല്ല.
പരമാത്മാത്മനോര്യോഗഃ പരമാര്ഥ ഇതീഷ്യതേ । മിഥ്യൈതദന്യദ്രവ്യം ഹി നൈതി തദ്ദ്രവ്യതാം യതഃ ॥ ൨,൧൪.
പരമാത്മാവിനും വ്യക്തിയ്ക്കും ഉള്ള ഐക്യം തന്നെയാണ് പരമാർത്ഥം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ മറ്റെന്തെങ്കിലും വസ്തു വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ അതു യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, കാരണം അതു അതിന്റെ സ്വഭാവം നേടുന്നില്ല.
തസ്മാച്ഛ്രേയാംസ്യശേഷാണി നൃവൈതാനി ന സംശയഃ । പരമാര്ഥസ്തു ഭൂപാല സംക്ഷേപാച്ഛ്രൂയതാം മമ ॥ ൨,൧൪.
അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ, ഇവയൊക്കെയും നല്ലവയാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല. എന്നാൽ പരമാർത്ഥം എന്താണെന്ന് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ.
ഏകോ വ്യാപീ സമഃ ശുദ്ധോ നിര്ഗുണഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ । ജന്മവൃദ്ധ്യാദിരഹിത ആത്മാ സര്വഗതോവ്യയഃ ॥ ൨,൧൪.
ഒറ്റ ആത്മാവാണ് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, സമമായതും, ശുദ്ധമായതും, ഗുണരഹിതമായതും, പ്രകൃതിക്ക് അതീതമായതും, ജനനവൃദ്ധി മുതലായവ ഇല്ലാത്തതും, എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, നശിക്കാത്തതുമാണ്.
പരജ്ഞാനമയോ സദ്ഭിര്നാമജാത്യാദിഭിര്വിഭുഃ । ന യോഗവാന്ന യുക്തോഭൂന്നൈവ പാര്ഥിവ യോക്ഷ്യതേ ॥ ൨,൧൪.
പരജ്ഞാനത്തിൽ നിറഞ്ഞവൻ, ജ്ഞാനികൾ പല പേരിലും വർഗ്ഗങ്ങളിലും വിളിക്കുന്നവൻ, യോജനം ഇല്ലാത്തവൻ, യോജിക്കപ്പെടാത്തവൻ, രാജാവേ, ഒരിക്കലും യോജിക്കപ്പെടുകയുമില്ല.
തസ്യാത്മപരദേഹേഷു സതോപ്യേകമയം ഹി യത് । വിജ്ഞാനം പരമാര്ഥോഽസൌ ദ്വൈതിനോഽതഥ്യര്ശിനഃ ॥ ൨,൧൪.
സ്വന്തം ശരീരത്തിലും മറ്റുള്ളവരുടെ ശരീരത്തിലും നിലകൊള്ളുമ്പോഴും, അതിന്റെ സാരമായ ഏകത്വം ഉള്ള ജ്ഞാനമാണ് പരമാർത്ഥം; ഭേദം കാണുന്നവർക്കു അതു യഥാർത്ഥമല്ല.