യദൂദ്രവ്യാ ശിബികാ ചേയം തദൂദ്രവ്യോ ഭൂതസംഗ്രഹഃ । ഭവതോ മേഽഖിലസ്യാസ്യ മമത്വേനോപബൃ ഹിതഃ
ഈ പല്ലക്ക് ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ജീവികളുടെ കൂട്ടവും അതുപോലെയാണ്. ഇതെല്ലാം നിന്റെതോ എന്റെതോ എന്ന ഭാവം മാത്രം ഇവയെ താങ്ങുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാഭവന്മൈനീ സ വഹഞ്ഛിബികാം ദ്രിജ ! സോഽപി രാജാവതീര്യ്യോര്വ്യം തത്പാദൌ ജഗൃഹേ ത്വരന്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ആ ജ്ഞാനി പല്ലക്ക് വഹിക്കുന്നത് തുടർന്നു. രാജാവോ, വേഗത്തിൽ നിലത്തിറങ്ങി, അവന്റെ കാലുകൾ പിടിച്ചു.
ഭോ ഭോ വിസൃജ്യ ശിബികാം പ്രസാദം കുരു മേ ദ്രിജ! കഥ്യതാം കോ ഭവാനത്ര ജാലമരൂപധരഃ സ്ഥിതഃ
അയ്യോ, ദ്വിജനേ! പല്ലക്ക് വിട്ട് എന്നോട് ദയ കാണിക്കണേ. നീ ആരാണ്, ഈ അത്ഭുതരൂപത്തിൽ ഇവിടെ നിന്നിരിക്കുന്നതാരാണ് എന്ന് പറയൂ.
യോ ഭവാന് യന്നിമിത്തം വാ യദാഗമനകാരണ്മ് । തത്സര്വം കഥ്യതാം വിദൂന് ! മഹ്മ ശുശ്രൂഷവേ ത്വയാ
നീ ആരാണ്, എന്തിനാണ് വന്നത്, വരവിന്റെ കാരണം എന്താണ് — ഇതെല്ലാം പറയണം, ജ്ഞാനിയേ, ഞാൻ ആകാംക്ഷയോടെ കേൾക്കാൻ തയ്യാറാണ്.
ശ്രൂയതാം കോഽഹമിത്യേതദൂക്തും ഭൂപ! ന ശക്യതേ । ഉപഭോഗനിമിത്തഞ്ച സര്വത്ര ഗമനക്രിയാ
രാജാവേ, ഞാൻ ആരാണെന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല. എല്ലായിടത്തും അനുഭവത്തിനായാണ് സഞ്ചാരം നടക്കുന്നത്.
സുഖദുഃ ഖോപഭോഗൌ തു തൌ ദേഹാദ്യു പപാദകൌ । ധര്മാധര്മോദ്ഭവൌ ഭോക്തു ജന്തുര്ദേഹാദിമൃച്ഛതി
സുഖവും ദു:ഖവും ശരീരത്തിലൂടെയും മറ്റും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ധർമ്മം അഥവാ അധർമ്മം മൂലമാണ് ജീവി ശരീരം മുതലായവ നേടുന്നത്.
സര്വസ്യൈവ ഹി ബൂപാല ! ജന്തോഃ സര്വത്ര കാരണമ് । ധര്മാധര്മൌ യതഃ കസ്മാത് കാരണാം പൃച്ഛയതേ ത്വയാ
ഭൂമിയുടെ രക്ഷകനേ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും എല്ലായിടത്തും കാരണമാകുന്നത് ധർമ്മവും അധർമ്മവുമാണ്. അതിനാൽ നീ കാരണമെന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നത് എന്തിന്?
ധര്മാധമാം ന സന്ദേഹഃ സര്വകാര്യ്യേഷു കാരണമ് । ഉപഭോഗനിമിത്തഞ്ച ദേഹാദ്ദ ഹാന്തരാഗമഃ
എല്ലാ കാര്യങ്ങൾക്കും ധർമ്മവും അധർമ്മവും കാരണമാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല. അനുഭവത്തിനായി ശരീരം ലഭിക്കുകയും, പിന്നെ വിട്ടു പോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
യത്ത്വൈതദ ഭവതാ പ്രോക്ത കോഽഹമിത്യേതദാത്മനഃ । വക്തു ന ശക്യതേ ശ്രോതു തന്മമേച്ഛാ പ്രവര്ത്തതേ
നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് — 'ഞാൻ ആരാണ്?' എന്നത് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് പറയാനോ കേൾക്കാനോ കഴിയില്ല. എന്നിരുന്നാലും, അതറിയാനുള്ള ആഗ്രഹം എനിക്ക് ഉണരുന്നു.
യോഽസ്തി സോഽഹമിതി ബ്രഹ്മന്! കഥം വക്തും ന ശക്യതേ । ആത്മന്യേഷ ന ദോഷായ ശബ്ദോഽഹമിതി യോ ദ്രിജ
ബ്രാഹ്മണനേ, ആരെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ, 'ഞാനാണ് അവൻ' എന്ന് പറയാൻ എന്ത് തടസ്സമുണ്ട്? ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് 'ഞാനാണ്' എന്ന് പറയുന്നതിൽ തെറ്റൊന്നുമില്ല, ദ്വിജനേ.
ശബ്ദോഽഹമിതി ദോഷായ ആത്മന്യേഷ തഥൈവ തത് । അനാത്മന്യാത്മവിജ്ഞാനം ശബ്ദോ വാ ഭ്രാന്തിലക്ഷണാഃ
'ഞാനാണ്' എന്ന വാക്ക് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ഉപയോഗിച്ചാൽ തെറ്റാണ്; അതുപോലെ തന്നെ, ആത്മാവല്ലാത്തതിൽ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവോ, അല്ലെങ്കിൽ വാക്ക് തന്നെ, എല്ലാം ഭ്രമത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്.
ജിഹ്വാ ബ്രവീത്യഹമിതി ദന്തോഷ്ഠൌ താലുക നൃപ! ഏതേ നാഹം യതഃ സര്വേ വാങൂനിഷ്പാദനഹേതവഃ
നൃപ, നാവും, പല്ലുകളും, അധരങ്ങളും, താലുവും 'ഞാനാണ്' എന്ന് പറയുന്നു. പക്ഷേ, ഇവയൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ 'ഞാൻ' അല്ല, കാരണം ഇവ എല്ലാം വാക്ക് ഉരുത്തിരിയാനുള്ള ഉപാധികളാണ്.
കിംഹേതുഭിര്വദത്യേഷാ വാഗേവാഹമിതി സ്വയമ് । തഥാപി വാഗ് നാഹമേതദ് വക്തു മിത്ഥം ന യുജ്യതേ
വാക്ക് തന്നെ 'ഞാനാണ്' എന്ന് പറയുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? എങ്കിലും, വാക്ക് ആത്മാവ് അല്ല; അതിനാൽ അങ്ങനെ പറയുന്നത് ശരിയല്ല.
പിണ്ഡഃ പൃഥഗ് യതഃ പുസഃ ശിരഃ പാണ്യാദിലക്ഷണാഃ । തതോഽഹമിതി കുത്രൈതാം സംജ്ഞാം രാജന്! കരോമ്യഹമ്
ശിരസ്സും കൈകളും മുതലായവയുമായി ശരീരം പല ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാജാവേ, അതിൽ ഏതെങ്കിലും ഭാഗത്തേക്ക് 'ഞാൻ' എന്ന പേര് എങ്ങനെ നൽകാം?
യദ്യന്യോഽസ്തി പരഃ കോഽപി മത്തഃ പാര്ഥിവസത്തമ ! തദൈഷോഽഹമയഞ്ചാന്യോ വക്തുമേവമപീഷ്യതേ
എനിക്ക് പുറമെ വേറൊരുവൻ ഉണ്ടെങ്കിൽ, രാജാവേ, അപ്പോൾ 'ഞാനാണ് ഇവൻ, അവൻ മറ്റൊരുവൻ' എന്ന് പറയുന്നത് ശരിയാണ്.
യദാ സമസ്തദേഹേഷു പുമാനേകോ വ്യവസ്ഥിതഃ । തദാ ഹി കോ ഭവാന് കോഽഹമിത്യേതദ് വിഫലം വചഃ
ഒരുเดียวായ മനുഷ്യൻ എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, 'നിങ്ങൾ ആരാണ്?' 'ഞാൻ ആരാണ്?' എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യം അർത്ഥശൂന്യമാണ്.
ത്വം രാജാ ശിബികാ ചേയമിമേ വാഹാഃ പുരഃ സരാഃ । അയഞ്ച ഭവതോ ലോകോ ന സദേതന്നൃപോച്യതേ
നിങ്ങൾ രാജാവാണ്, ഇതാണ് ശിബിക, ഇവരാണ് വാഹകർ, ഇതാണ് മുന്നിലുള്ള വഴി; ഈ ലോകം നിങ്ങളുടെതാണെങ്കിലും, ഇതൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യമല്ല.
വൃക്ഷദൂ ദാരു തതശ്ചൈയം ശിബികാ ത്വദധിഷ്ഠിതാ । കിം വൃക്ഷസംജ്ഞാ വാസ്യാഃ സ്യാദ്ദാരുസംജ്ഞാഥവാ നൃപ
ശിബിക മരത്തിൽ നിന്നുള്ള കട്ടിലിൽ നിന്നാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്, രാജാവേ; അതിനാൽ അതിനെ മരമോ കട്ടിയോ എന്ന് വിളിക്കണോ?
വൃക്ഷാരൂഢോ മഹാരാജോ നായം വദതി തേ ജനഃ । ന ച ദാരുണി സര്വസ്ത്വാം ബ്രവീതി ശിബികാഗതമ്
'മഹാരാജാവ് മരത്തിൽ കയറിയിരിക്കുന്നു' എന്ന് ആരും പറയുന്നില്ല. അതുപോലെ, 'നീ കട്ടിയിൽ ഇരിക്കുന്നു' എന്നും ആരും പറയുന്നില്ല, ശിബികയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ.
ശിബികാ ദാരുസങ്ഗാതോ രചനാസ്ഥിതിസംസ്ഥിതഃ । ആന്വഷ്യതാം നൃപശ്വേഷ്ഠ! തദ്ഭദേ ശിബികാ ത്വയാ
ശിബിക കട്ടികൾ ചേർത്ത് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ള ഘടനയാണ്. രാജാവേ, ഇതെല്ലാം പരിശോധിച്ചാൽ, ശിബിക ഇപ്പോൾ നിങ്ങളോടൊപ്പം മാത്രമാണ്.
ഏവം ഛത്രശലാകാനാം പൃഥഗൂഭാഗോ വിമൃശ്യതാമ് । ക്വ യാതം ഛത്രമിത്യേഷ ന്യായസ്ത്വയി തഥാ മയി
അതുപോലെ തന്നെ, കുടയും അതിന്റെ കമ്പികളും വേർതിരിച്ച് ആലോചിക്കണം. അപ്പോൾ കുട എവിടേക്ക് പോയി? ഇതേ ചിന്തനമാണ് നിങ്ങൾക്കും എനിക്കും ബാധകമായത്.
പുമാന് സ്ത്രീ ഗൌരജോ വാജീ കുഞ്ജരോ വിഹഗസ്തരുഃ । ദേഹേഷു ലോകസംജ്ഞയം വിജ്ഞയാ കര്മ്മഹേതുഷു
പുരുഷൻ, സ്ത്രീ, പശുവിൽ ജനിച്ചവൻ, കുതിര, ആന, പക്ഷി, മരം — ഇവയെല്ലാം ലോകത്തിൽ ശരീരങ്ങളുടെ പേരുകളാണ്, അറിവിനെയും പ്രവർത്തിയുടെ കാരണങ്ങളെയും ആശ്രയിച്ചുള്ളത്.
പുമാന്ന ദേവോ ന നരോ ന പശുര്ന ച പാദപഃ । ശരീരാകൃതിബേദാസ്തു ഭൂപൈതേ കര്മ്മയോനയഃ
പുരുഷൻ ദൈവം അല്ല, മനുഷ്യൻ അല്ല, മൃഗം അല്ല, മരവും അല്ല; ശരീരത്തിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ, രാജാവേ, പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലമായവ മാത്രമാണ്.
വസ്തു രാജേതി യല്ലോകേ യച്ച രാജഭടാത്മകമ് । തഥാന്യജ്വ നൃപേത്ഥം തന്ന സത്സങ്കല്പനാമയമ്
ലോകത്ത് 'രാജാവ്' എന്ന് വിളിക്കുന്നതോ, രാജാവിനെയും അവന്റെ അനുചരന്മാരെയും സംബന്ധിച്ചതോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റെന്തെങ്കിലും, രാജാവേ, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല — മനസ്സിന്റെ ഭാവന മാത്രമാണ്.
യത്തു കാലാന്തരേണാപി നാന്യാം സംജ്ഞാമുപൈതി വൈ । പരിണാമാദിസമ്ഭൂതാം തദൂസ്തു നൃപ! തജ്വ കിമ്
എത്ര കാലം കഴിഞ്ഞാലും മറ്റൊരു പേര് ലഭിക്കാത്തതും, മാറ്റം കൊണ്ടോ മറ്റേതെങ്കിലും വഴി പിറക്കാത്തതും, രാജാവേ, അതിനെ അങ്ങനെ തന്നെ വെയ്ക്കട്ടെ; അതിനാൽ നിങ്ങൾക്ക് എന്താണ്?
ത്വം രാജാ സര്വ്വലോകസ്യ പിതുഃ പുത്രോ രിപോ രിപുഃ । പത്ന്യാഃ പതിഃ പിതാ സൂനോഃ കിം ത്വാ ഭൂപ ! വദാമ്യഹമ്
നീ എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും രാജാവാണ്, അച്ഛന്റെ മകനാണ്, ശത്രുവിന്റെ ശത്രുവാണ്, ഭാര്യയുടെ ഭർത്താവാണ്, മകന്റെ അച്ഛനാണ് — രാജാവേ, ഞാൻ നിന്നെ എന്ത് വിളിക്കണം?
ത്വം കിമേതച്ഛിരഃ കിം നു ഗ്രീവാ തവ തഥോദരമ് । കിമു പാദാദികം ത്വം വാ തവൈതത് കിം മഹീപതേ
നീ ഈ തലമാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ഈ കഴുത്തും വയറും നിന്റെതാണോ? നിന്റെ കാലുകളും മറ്റും നീയാണോ, അതോ ഇവയെല്ലാം നിന്റെതാണോ, രാജാവേ?
സമസ്താവയവേഭ്യസ്ത്വം പൃഥഗ് ഭൂപ ! വ്യവസ്ഥിതഃ । കോഽഹമിത്യത്ര നിപുണോ ഭൂത്വാ ചിന്തയ പാര്ഥിവ
രാജാവേ, നീ ഈ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നെ വേർതിരിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്. 'ഞാൻ ആരാണ്?' എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിപുണനായി ആലോചിക്കണം.
ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ തത്ത്വേ മയാഹമിതി ഭാഷിതുമ് । പഥക് കരണനിഷ്പാദ്യ ശക്യതേ നപതേ! കഥമ്
ഇങ്ങനെ സത്യം മനസ്സിലാക്കിയാൽ, 'ഞാനാണിത്' എന്ന് പറയാൻ, ആദ്യം പറയാനുള്ള മാർഗം ഉണ്ടാക്കാതെ എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നു നോക്കൂ, രാജാവേ.
ശ്രീപരാശര ഉവാച നിശമ്യ തസ്യേതി വചഃ പരമാര്ഥസമന്വിതമ് । പ്രശ്രയാവനതോ ഭൂത്വാ തമാഹ നൃപതിര്ദ്വിജമ് ॥ ൨,൧൪.
ശ്രീ പരാശരൻ പറഞ്ഞു: ഈ പരമാർത്ഥം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ് വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് ആ മഹർഷിയെ അഭിമുഖീകരിച്ചു.