ശിശ്നഃ സംവത്സരസ്തസ്യ മിത്രോഽപാനം സമാശ്രിതഃ
അതിന്റേത് ശിശ്നം സംവത്സരമാണ്; മിത്രൻ അപ്പാനത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
പുച്ഛേഗ്നിശ്ച മഹേന്ദ്ര ശ്ച കശ്യപോഥ തതോ ധ്രുവഃ । താരകാ ശിശുമാരസ്യ നാസ്തമേതി ചതുഷ്ടയമ്
വാലിൽ അഗ്നിയും മഹേന്ദ്രനും, പിന്നെ കശ്യപനും, അതിനുശേഷം ധ്രുവനും; ശിശുമാരത്തിലെ നാല് താരങ്ങൾ ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കാറില്ല.
ഇത്യേഷ സന്നിവേശോഽയം പൃഥിവ്യാ ജ്യോതിഷാം തഥാ । ദ്വീപാനാമുദധീനാം ച പര്വതാനാം ച കീര്തിതഃ
ഇങ്ങനെ ഭൂമിയുടെ, പ്രകാശങ്ങളുടെ, ദ്വീപുകളുടെ, സമുദ്രങ്ങളുടെ, പർവതങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം വിവരണം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
വര്ഷാണാം ച നദീനാം ച യേ ച തേഷു വസന്തി വൈ । തേഷാം സ്വരൂപമാഖ്യാതം സംക്ഷേപഃ ശ്രൂയതാം പുനഃ
പ്രദേശങ്ങൾക്കും നദികൾക്കും അവയിൽ വസിക്കുന്നവർക്കും ഉള്ള സ്വരൂപം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി അതിന്റെ സംക്ഷിപ്തം വീണ്ടും കേൾക്കുക.
യദമ്ബു വൈഷ്ണവഃ കായസ്തതോ വിപ്ര വസുന്ധരാ । പദ്മാകാരാ സമുദ്ഭൂതാ പര്വതാബ്ധ്യാദിസംയുതാ
ബ്രാഹ്മണനേ, വിഷ്ണുവിന്റെ ദൈവിക ശരീരത്തിൽ നിന്നാണ് പദ്മരൂപമായ ഭൂമി പർവതങ്ങളോടും സമുദ്രങ്ങളോടും കൂടി ഉദിച്ചത്.
ജ്യോതീംഷി വിഷ്ണുര്ഭുവനാനി വിഷ്ണുര്വനാനി വിഷ്ണുര്ഗിരയോ ദിശശ്ച । നദ്യഃ സമുദ്രാ ശ്ച സ ഏവ സര്വം യദസ്തി യന്നാസ്തി ച വിപ്രവര്യ
പ്രകാശങ്ങൾ വിഷ്ണുവാണ്, ലോകങ്ങൾ വിഷ്ണുവാണ്, കാടുകളും പർവതങ്ങളും ദിശകളും വിഷ്ണുവാണ്; നദികളും സമുദ്രങ്ങളും അവനാണ്—ഏതൊക്കെയോ ഉണ്ട് അതോ ഇല്ല, മഹാബ്രാഹ്മണനേ, അതെല്ലാം അവനാണ്.
ജ്ഞാനസ്വരൂപോ ഭഗവാന്യതോസാവശ്ഷോമൂര്ത്തിര്ന തു വസ്തുഭൂതഃ । തതോ ഹി ശൈലാബ്ധിധരാദിഭേദാഞ്ജാനീഹി വിജ്ഞാനവിജൃമ്ഭിതാനി
ഭഗവാൻ ജ്ഞാനസ്വരൂപനാണ്; അതിനാൽ അവൻ ഭൗതികരൂപമല്ല, വസ്തുവുമല്ല; അതുകൊണ്ട് പർവതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ എല്ലാം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണെന്ന് അറിയുക.
യദാ തു ശുദ്ധം നിജരൂപി സര്വം കര്മക്ഷയേ ജ്ഞാനമപാസ്തദോഷമ് । തദാ ഹി സംകല്പതരോഃ ഫലാനി ഭവന്തി നോ വസ്തുഷു വസ്തുഭേദാഃ
എന്നാൽ, എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും തീർന്നപ്പോൾ ജ്ഞാനം ശുദ്ധമായി, സ്വരൂപത്തിൽ ദോഷരഹിതമായി മാറുമ്പോൾ, ആശംസിച്ചാൽ ഫലം ലഭിക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ പോലെ, വസ്തുക്കളിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല.
വസ്ത്വസ്തി കിം കുത്രചിദാദിമധ്യപര്യന്തഹീനം സതതൈകരൂപമ് । യച്ചാന്യഥാത്വം ദ്വിജ യാതി ഭൂയോ ന തത്തഥാ തത്ര കുതോ ഹി തത്ത്വമ്
ആദിയും നടുവും അവസാനം ഇല്ലാതെ എല്ലായിടത്തും ഒരേപോലെ നിലനിൽക്കുന്ന യാതൊരു വസ്തുവുമുണ്ടോ? എന്തെങ്കിലും മറ്റൊന്നായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കില്ലെങ്കിൽ, അതിൽ സത്യം എവിടെയാണ്?
മഹീ ഘടത്വം ഘടതഃ കപാലികാ കപാലികാചൂര്ണരജസ്തതോഽണുഃ । ജനൈഃ സ്വകര്മസ്തിമിതാത്മനിശ്ചയൈരാലക്ഷ്യതേ ബ്രൂഹി കിമത്ര വസ്തു
മണ്ണ് കുഴിയാകുന്നു, കുഴി കഷ്ണങ്ങളാകുന്നു, കഷ്ണങ്ങൾ പൊടിയായി മാറുന്നു, ആ പൊടിയിൽ നിന്ന് അനുക്കൾ ഉണ്ടാകുന്നു. മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം പരിചയസാധ്യതയിലും പ്രവൃത്തികളിലും ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണുന്നത്. ഇതിൽ യഥാർത്ഥ വസ്തു ഏതാണ് എന്ന് പറയൂ.
തസ്മാന്ന വിജ്ഞാനമൃതേസ്തി കിംചിത്ക്വചിത്കദാചിദ്ദ്വിജ വസ്തുജാതമ് ।। വിജ്ഞാനമേകം നിജകര്മഭേദവിഭിന്നചിത്തേര്ബഹുധാഭ്യുപേതമ്
അതുകൊണ്ട്, ദ്വിജൻ, യാതൊരു സമയത്തും എവിടെയും ബോധം ഒഴികെ യഥാർത്ഥ വസ്തുവെന്നു പറയാൻ ഒന്നുമില്ല. ബോധം തന്നെയാണ് ഓരോരുത്തരുടെയും പ്രവൃത്തികളും ചിന്തകളും വ്യത്യാസപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് പലതായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിമലം വിശോ കമശ്ഷോലോഭാദിനിരസ്തസങ്ഗമ് । ഏകം സദൈകം പരമഃ പരേശഃ സ വാസുദേവോ ന യതോന്യദസ്തി
ശുദ്ധവും മലിനമില്ലാത്തതും ആഗ്രഹം, ക്രോധം, ലാലസം തുടങ്ങിയ ബന്ധങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതുമായ ജ്ഞാനം മാത്രമാണ് സദാ ഏകതയും പരമവും. അതാണ് വാസുദേവൻ, പരമേശ്വരൻ. അതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
സദ്ഭാവ ഏവം ഭവതോ മയോക്തോ ജ്ഞാനം യഥാ സത്യമസത്യമന്യത് । ഏതത്തു യത്സംവ്യവഹാരഭൂതം തത്രാപി ചോക്തം ഭുവനാശ്രിതം തേ
ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം എന്താണെന്നും, ജ്ഞാനമാണ് യഥാർത്ഥം, മറ്റെല്ലാം അസത്യമാണ് എന്നുമാണ് വിശദീകരിച്ചത്. ലോകവ്യവഹാരത്തിന് അടിസ്ഥാനമായതും ലോകം ആശ്രയിച്ചാണെന്ന് ഞാൻ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
യജ്ഞഃ പശുര്വഹ്നിരശ്ഷോഋത്വിക്സോമഃ സുരാഃ സ്വര്ഗമയശ്ച കാമഃ । ഇത്യാദികര്മാശ്രിതമാര്ഗദൃഷ്ടം ഭൂരാദിഭോഗാശ്ച ഫലാനി തേഷാമ്
യജ്ഞം, യജ്ഞപശു, അഗ്നി, ഹോമദ്രവ്യം, ഋത്വിക്, സോമം, ദേവതകൾ, സ്വർഗ്ഗം, ആഗ്രഹം എന്നിവയും, യജ്ഞാദികളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങളായ ഭൂമി മുതലായ അനുഭവങ്ങളും ഇവയുടെ ഫലങ്ങളാണ്.
യച്ചൈതദ്ഭുവനഗതം മയാ തവോക്തം സര്വത്ര വ്രജതി ഹി തത്ര കര്മവശ്യഃ । ജ്ഞാത്വൈവം ധ്രുവമചലം സദൈകരൂപം തത്കുര്യാദ്വിശതി ഹി യേന വാസുദേവമ്
ലോകത്തിൽ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞതെല്ലാം പ്രവൃത്തിയുടെ ബലത്തിൽ എല്ലായിടത്തും നടക്കുന്നു. ഇതു മനസ്സിലാക്കി, സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ആ പ്രവൃത്തി ചെയ്യണം, അതിലൂടെയാണ് വാസുദേവനിലേക്കെത്തുന്നത്.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച । ഭഗവന് ! സമ്യഗാഖ്യാതം യത് പൃഷ്ടോഽസി മയാഖലമ് । ഭൂസമുദ്രാദിസരിതാം സംസ്ഥാനം ഗ്രഹസംസ്ഥിതിമ്
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാനേ, ഭൂമി, സമുദ്രങ്ങൾ, നദികൾ, ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥാനം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ചോദിച്ചതിനനുസരിച്ച് നീ വളരെ വ്യക്തമായി വിശദീകരിച്ചു.
വിഷ്ണവാധാരം തഥാ ചൈതത് ത്രൈലോക്യം സമവസ്ഥിതമ് । പരമാര്ഥസ്തു തേനോക്തോ യഥാജ്ഞാനം പ്രധാനതഃ
വിഷ്ണുവാണ് ഈ ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ആധാരം എന്നതും നീ വിശദീകരിച്ചു. പരമാർത്ഥവും പ്രധാനതത്വത്തെക്കുറിച്ചും ജ്ഞാനപ്രകാരം നീ പറഞ്ഞുതന്നു.
യത്ത്വോതദ്ഭഗവാനാഹ ഭരതസ്യ മഹീപതേഃ । കഥയിഷ്യാമി ചരിതം തന്മാഖ്യാതുമര്ഹസി
ഭഗവാൻ ഭാരതൻ എന്ന രാജാവിനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി അവന്റെ കഥ എനിക്കു പറയണം.
ഭരതഃ സ മഹീപാലഃ ശാലഗ്രാമേഽവസത് കില യോഗയുക്തഃ സമാധായ വാസുദേവേ സദാ മനഃ
ഭാരതൻ എന്ന മഹാരാജാവ് ഒരിക്കൽ ശാലഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. അവൻ എപ്പോഴും യോഗത്തിൽ ലീനനായി, മനസ്സ് വാസുദേവനിൽ സ്ഥിരമായി ആകുന്നു.
പുണ്യദേശപ്രഭാവേണ ധ്യായതശ്വ സദാ ഹരിമ് । കഥന്തു നാഭവന്മുക്തിര്യദഭൂത് സ ദ്രിജഃ പുനഃ
ആ പുണ്യഭൂമിയുടെ മഹത്വത്തിൽ അവൻ എപ്പോഴും ഹരിയെ ധ്യാനിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, ദ്വിജൻ, അവൻ മോക്ഷം ലഭിക്കാതെ വീണ്ടും ജനിച്ചത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്ന് പറയൂ.
വിപ്രത്വേ ച കൃതം തേന യദ്ഭൂയഃസുമഹാത്മനാ । ഭരതേന മുനിശ്വേഷ്ഠ! തത് സര്വ്വം വക്തുമര്ഹസി
ബ്രാഹ്മണനായി വീണ്ടും ജനിച്ചപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവ് ഭാരതൻ എന്താണ് ചെയ്തതെന്ന്, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ദയവായി എല്ലാം എനിക്കു പറയണം.
പരാശാര അവാച । ശാലഗ്രാമേ മഹാഭാഗോ ഭഗവന്നയസ്തമാനസഃ । സ ഉവാസ ചിരം കാലം മൈത്രേയ! പൃഥിവീപതിഃ
പരാശരൻ പറഞ്ഞു: ശാലഗ്രാമത്തിൽ ഭഗവാനിൽ മനസ്സു നല്കിയ ആ മഹാഭാഗ്യശാലിയായ രാജാവ്, മൈത്രേയ, വളരെ കാലം അവിടെ വസിച്ചു.
അഹിംസാദിഷ്വശേഷേഷു ഗുണേഷു ഗുണിനാം വരഃ । അവാപ പരമാം കാഷ്ഠാം മനസശ്ചാപി സംയമേ
അഹിംസാദി ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ മനസ്സിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തി.
യജ്ഞേശാച്യുത ഗോവിന്ദ മാധവാനന്ത കേശവ ! കൃഷ്ണാ വിഷ്ണോ ഹ്ടഷീകേശേത്യാഹ രാജാ സ കേവലമ്
യജ്ഞേശ, അച്യുത, ഗോവിന്ദ, മാധവ, അനന്ത, കേശവ, കൃഷ്ണ, വിഷ്ണു, ഹൃഷീകേശ എന്നീ നാമങ്ങൾ മാത്രമാണ് രാജാവ് ഉച്ചരിച്ചത്.
നാന്യജ്ജാഗാദ മൈത്രേയ! കിഞ്ചിത് സ്വപ്നാന്തരേഽപി ച । ഏതതൂപരം തദര്ഥഞ്ച വിനാ നാന്യദചിന്തയത്
മൈത്രേയ, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും മറ്റൊന്നും അവൻ സംസാരിച്ചില്ല. ഇതിലുപരി മറ്റൊന്നും അവൻ ചിന്തിച്ചില്ല.
സമിത്-പുഷ്പ-കുശാദാനം ചക്ര ദേവക്രിയാകൃതേ । നാന്യാനി ചക്ര കര്മ്മാണി നിഃ സങ്ഗോ യോഗതാപസഃ
ദൈവോപചാരങ്ങൾക്കായി ഇന്ധനം, പുഷ്പം, ദർഭ എന്നിവ സമർപ്പിച്ചു. യോഗത്തിൽ ലീനനായി, അസക്തനായി, മറ്റേതെങ്കിലും പ്രവൃത്തി ചെയ്തില്ല.
ജഗാമ സോഽബിഷേകാര്ഥമേകദാ തു മഹാനദീമ് । സസ്നൌ തത്ര തദാ ചക്ര സ്നാനസ്യനന്തരക്രിയാഃ
ഒരു ദിവസം അഭിഷേകത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഒരുക്കത്തിനായി രാജാവ് ഒരു വലിയ നദിയിലേക്ക് പോയി. അവിടെ അദ്ദേഹം കുളിച്ച്, കുളിക്കലിന് ശേഷം ചെയ്യേണ്ട ചടങ്ങുകളും നടത്തി.
അഥാതജഗാമ തത്തീര്ഥം ജലം പാത് പിപാസിതാ । ആസന്നപ്രസവാ ബ്രഹ്മന്നേകൈവ ഹരിണീ വനാത്
അപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണനേ, അതേ തീരത്ത്, കാട്ടിൽ നിന്ന് ഒരേകാന്തമായി വന്ന ഒരു ഗർഭിണിയായ മാൻ, വെള്ളം കുടിക്കാൻ, ദാഹിച്ചവളായി എത്തി.
തതഃ സമഭവത്തത്ര പീതപ്രായ ജലേ തയാ । സിംഹസ്യ നാദഃ സുമഹാന് സര്വ്വപ്രാണിഭയങ്കരഃ
അവൾ വെള്ളം കുടിക്കാൻ പോകുമ്പോൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായി, ഒരു സിംഹം വലിയ ശബ്ദത്തിൽ അരിപ്പിച്ചു. ആ ഗർജ്ജനം എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും ഭയമുണ്ടാക്കി.
തതഃ സാ സഹസാ ത്രാസാദാപ്ലുതാ നിമ്നഗാതടമ് । അത്യുജ്വാരോഹണേനാസ്യാ നദ്യാം ഗര്ഭഃ പപാത സഃ
അത് കേട്ട മാൻ ഭയത്താൽ പെട്ടെന്ന് നദീതീരത്തേക്ക് ചാടി. അത്രയും ഉത്സാഹത്തോടെ ചാടിയതുകൊണ്ട്, അവളുടെ കുഞ്ഞ് ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് നദിയിലേക്ക് വീണു.