തഥാ കേതുരഥസ്യാശ്വാ അപ്യഷ്ടൌ വാതരംഹസഃ । പലാലധൂമവര്ണാഭാ ലാക്ഷാരസനിഭാരുണാഃ
അതുപോലെതന്നെ, കേതുവിന്റെ രഥത്തിന് എട്ട് കുതിരകളുണ്ട്. അവ വാതത്തെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവയും, പയറ്റിന്റെ പുകപ്പോലെയുള്ള നിറമുള്ളവയും, ലക്ഷാരസത്തിന്റെ ചുവപ്പുപോലെയുള്ളവയും ആണു.
ഏതേ മയാ ഗ്രഹാണാം വൈ തവാഖ്യാതാ രഥാ നവ । സര്വേ ധ്രുവേ മഹാഭാഗ പ്രബദ്ധാ വായുരശ്മിഭിഃ
ഇങ്ങനെ, ഭാഗ്യശാലിയായവനേ, ഞാൻ നിനക്കു ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഒമ്പത് രഥങ്ങളെ വിവരിച്ചു. അവയെല്ലാം ധ്രുവനിൽ വായുവിന്റെ കയറുകൾകൊണ്ട് ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗ്രഹര്ക്ഷതാരാധിഷ്ണ്യാനി ധ്രുവേ ബദ്ധാന്യശ്ഷോതഃ । ഭ്രമന്ത്യുചിതചാരേണ മൈത്രേയാനിലരശ്മിഭിഃ
മൈത്രേയ, ഗ്രഹങ്ങൾക്കും നക്ഷത്രങ്ങൾക്കും താരകൾക്കും ഉള്ള സ്ഥിതികൾ എല്ലാം ധ്രുവനിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു. വായുവിന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ടു അവ അവയുടെ യോജിച്ച വഴികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
യാവാന്ത്യശ്ചൈവ താരാസ്താ താവന്തോ വാതരശ്മയഃ । സര്വേ ധ്രുവേ നിബദ്ധാസ്തേ ഭ്രമന്തോ ഭ്രാമയന്തി തമ്
എത്ര താരകളുണ്ടോ, അത്രയും വായുവിന്റെ കിരണങ്ങളുമുണ്ട്. അവയെല്ലാം ധ്രുവനിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; അവ ചുറ്റുമ്പോൾ ധ്രുവനെയും ചുറ്റിക്കുന്നു.
തൈലപീഡാ യഥാ ചക്രം ഭ്രമന്തോ ഭ്രാമയന്തി വൈ । തഥാ ഭ്രമന്തി ജ്യോതീംഷി വാതവിദ്ധാനി സര്വശഃ
എങ്ങനെയോ എണ്ണത്തുള്ള തുള്ളികൾ ചക്രം ചുറ്റുമ്പോൾ അതിനെ ചലിപ്പിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ എല്ലാ പ്രകാശങ്ങൾക്കും വായു ചലനം നൽകുന്നു.
അലാതചക്രവദ്യാന്തി വാതചക്രേരിതാനി തു । യസ്മാജ്യോതീംഷി വഹതി പ്രവഹസ്തേന സ സ്മൃതഃ
അലാതചക്രം പോലെ, വായു ചക്രം ചലിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് പ്രകാശങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു. വായു ഈ പ്രകാശങ്ങളെ വഹിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ പ്രവഹം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ശിശുമാരസ്തു യഃ പ്രോക്തഃ സ ധ്രുവോ യത്ര തിഷ്ഠതി । സന്നിവേശം ച തസ്യാപി ശൃണുഷ്വ മുനിസത്തമ
ശിശുമാരമെന്നു പറയപ്പെടുന്നത് ധ്രുവൻ നിലകൊള്ളുന്ന സ്ഥലമാണ്. മഹാനായ മുനിയേ, അതിന്റെ ക്രമീകരണം കൂടി നീ കേൾക്കുക.
യദഹ്നാ കുരുതേ പാപം തം ദൃഷ്ട്വാ നിശി മുച്യതേ । യാവന്ത്യശ്ചൈവ താരാസ്താഃ ശിശുമാരാശ്രിതാ ദിവി । താവന്ത്യേവ തു വര്ഷാണി ജീവത്യഭ്യധികാനി ച
ദിവസത്തിൽ ചെയ്യുന്ന പാപം രാത്രി അതിനെ കണ്ടാൽ മുക്തി ലഭിക്കും. ആകാശത്തിലെ ശിശുമാരത്തിൽ എത്ര താരകളുണ്ടോ, അത്രയും വർഷങ്ങൾക്കും അതിലധികം കാലത്തേക്കും ജീവൻ ലഭിക്കും.
ഉത്താനപാദസ്തസ്യാധോ വിജ്ഞേയോ ഹ്യുത്തരോ ഹനുഃ । യജ്ഞോഽധരശ്ച വിജ്ഞേയോ ധര്മോ മൂര്ദ്ധാനമാശ്രിതഃ
അതിനടിയിൽ ഉത്താനപാദൻ താഴത്തെ താടിയായി അറിയപ്പെടുന്നു; യജ്ഞൻ താഴത്തെ ഭാഗവും, ധർമ്മൻ തലയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ഹൃദി നാരായണശ്ചാസ്തേ അശ്വിനൌ പൂര്വപാദയോഃ । വരുണശ്ചാര്യമാ ചൈവ പശ്ചിമേ തസ്യ സക്ഥിനീ
ഹൃദയത്തിൽ നാരായണൻ വസിക്കുന്നു; അശ്വിനികൾ മുൻകാലുകളിൽ; വരുണനും ആര്യമാനും പിന്നിലെ തണ്ടുകളിൽ.
ശിശ്നഃ സംവത്സരസ്തസ്യ മിത്രോഽപാനം സമാശ്രിതഃ
അതിന്റേത് ശിശ്നം സംവത്സരമാണ്; മിത്രൻ അപ്പാനത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
പുച്ഛേഗ്നിശ്ച മഹേന്ദ്ര ശ്ച കശ്യപോഥ തതോ ധ്രുവഃ । താരകാ ശിശുമാരസ്യ നാസ്തമേതി ചതുഷ്ടയമ്
വാലിൽ അഗ്നിയും മഹേന്ദ്രനും, പിന്നെ കശ്യപനും, അതിനുശേഷം ധ്രുവനും; ശിശുമാരത്തിലെ നാല് താരങ്ങൾ ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കാറില്ല.
ഇത്യേഷ സന്നിവേശോഽയം പൃഥിവ്യാ ജ്യോതിഷാം തഥാ । ദ്വീപാനാമുദധീനാം ച പര്വതാനാം ച കീര്തിതഃ
ഇങ്ങനെ ഭൂമിയുടെ, പ്രകാശങ്ങളുടെ, ദ്വീപുകളുടെ, സമുദ്രങ്ങളുടെ, പർവതങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം വിവരണം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
വര്ഷാണാം ച നദീനാം ച യേ ച തേഷു വസന്തി വൈ । തേഷാം സ്വരൂപമാഖ്യാതം സംക്ഷേപഃ ശ്രൂയതാം പുനഃ
പ്രദേശങ്ങൾക്കും നദികൾക്കും അവയിൽ വസിക്കുന്നവർക്കും ഉള്ള സ്വരൂപം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി അതിന്റെ സംക്ഷിപ്തം വീണ്ടും കേൾക്കുക.
യദമ്ബു വൈഷ്ണവഃ കായസ്തതോ വിപ്ര വസുന്ധരാ । പദ്മാകാരാ സമുദ്ഭൂതാ പര്വതാബ്ധ്യാദിസംയുതാ
ബ്രാഹ്മണനേ, വിഷ്ണുവിന്റെ ദൈവിക ശരീരത്തിൽ നിന്നാണ് പദ്മരൂപമായ ഭൂമി പർവതങ്ങളോടും സമുദ്രങ്ങളോടും കൂടി ഉദിച്ചത്.
ജ്യോതീംഷി വിഷ്ണുര്ഭുവനാനി വിഷ്ണുര്വനാനി വിഷ്ണുര്ഗിരയോ ദിശശ്ച । നദ്യഃ സമുദ്രാ ശ്ച സ ഏവ സര്വം യദസ്തി യന്നാസ്തി ച വിപ്രവര്യ
പ്രകാശങ്ങൾ വിഷ്ണുവാണ്, ലോകങ്ങൾ വിഷ്ണുവാണ്, കാടുകളും പർവതങ്ങളും ദിശകളും വിഷ്ണുവാണ്; നദികളും സമുദ്രങ്ങളും അവനാണ്—ഏതൊക്കെയോ ഉണ്ട് അതോ ഇല്ല, മഹാബ്രാഹ്മണനേ, അതെല്ലാം അവനാണ്.
ജ്ഞാനസ്വരൂപോ ഭഗവാന്യതോസാവശ്ഷോമൂര്ത്തിര്ന തു വസ്തുഭൂതഃ । തതോ ഹി ശൈലാബ്ധിധരാദിഭേദാഞ്ജാനീഹി വിജ്ഞാനവിജൃമ്ഭിതാനി
ഭഗവാൻ ജ്ഞാനസ്വരൂപനാണ്; അതിനാൽ അവൻ ഭൗതികരൂപമല്ല, വസ്തുവുമല്ല; അതുകൊണ്ട് പർവതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ എല്ലാം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണെന്ന് അറിയുക.
യദാ തു ശുദ്ധം നിജരൂപി സര്വം കര്മക്ഷയേ ജ്ഞാനമപാസ്തദോഷമ് । തദാ ഹി സംകല്പതരോഃ ഫലാനി ഭവന്തി നോ വസ്തുഷു വസ്തുഭേദാഃ
എന്നാൽ, എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും തീർന്നപ്പോൾ ജ്ഞാനം ശുദ്ധമായി, സ്വരൂപത്തിൽ ദോഷരഹിതമായി മാറുമ്പോൾ, ആശംസിച്ചാൽ ഫലം ലഭിക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ പോലെ, വസ്തുക്കളിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല.
വസ്ത്വസ്തി കിം കുത്രചിദാദിമധ്യപര്യന്തഹീനം സതതൈകരൂപമ് । യച്ചാന്യഥാത്വം ദ്വിജ യാതി ഭൂയോ ന തത്തഥാ തത്ര കുതോ ഹി തത്ത്വമ്
ആദിയും നടുവും അവസാനം ഇല്ലാതെ എല്ലായിടത്തും ഒരേപോലെ നിലനിൽക്കുന്ന യാതൊരു വസ്തുവുമുണ്ടോ? എന്തെങ്കിലും മറ്റൊന്നായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കില്ലെങ്കിൽ, അതിൽ സത്യം എവിടെയാണ്?
മഹീ ഘടത്വം ഘടതഃ കപാലികാ കപാലികാചൂര്ണരജസ്തതോഽണുഃ । ജനൈഃ സ്വകര്മസ്തിമിതാത്മനിശ്ചയൈരാലക്ഷ്യതേ ബ്രൂഹി കിമത്ര വസ്തു
മണ്ണ് കുഴിയാകുന്നു, കുഴി കഷ്ണങ്ങളാകുന്നു, കഷ്ണങ്ങൾ പൊടിയായി മാറുന്നു, ആ പൊടിയിൽ നിന്ന് അനുക്കൾ ഉണ്ടാകുന്നു. മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം പരിചയസാധ്യതയിലും പ്രവൃത്തികളിലും ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണുന്നത്. ഇതിൽ യഥാർത്ഥ വസ്തു ഏതാണ് എന്ന് പറയൂ.
തസ്മാന്ന വിജ്ഞാനമൃതേസ്തി കിംചിത്ക്വചിത്കദാചിദ്ദ്വിജ വസ്തുജാതമ് ।। വിജ്ഞാനമേകം നിജകര്മഭേദവിഭിന്നചിത്തേര്ബഹുധാഭ്യുപേതമ്
അതുകൊണ്ട്, ദ്വിജൻ, യാതൊരു സമയത്തും എവിടെയും ബോധം ഒഴികെ യഥാർത്ഥ വസ്തുവെന്നു പറയാൻ ഒന്നുമില്ല. ബോധം തന്നെയാണ് ഓരോരുത്തരുടെയും പ്രവൃത്തികളും ചിന്തകളും വ്യത്യാസപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് പലതായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിമലം വിശോ കമശ്ഷോലോഭാദിനിരസ്തസങ്ഗമ് । ഏകം സദൈകം പരമഃ പരേശഃ സ വാസുദേവോ ന യതോന്യദസ്തി
ശുദ്ധവും മലിനമില്ലാത്തതും ആഗ്രഹം, ക്രോധം, ലാലസം തുടങ്ങിയ ബന്ധങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതുമായ ജ്ഞാനം മാത്രമാണ് സദാ ഏകതയും പരമവും. അതാണ് വാസുദേവൻ, പരമേശ്വരൻ. അതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
സദ്ഭാവ ഏവം ഭവതോ മയോക്തോ ജ്ഞാനം യഥാ സത്യമസത്യമന്യത് । ഏതത്തു യത്സംവ്യവഹാരഭൂതം തത്രാപി ചോക്തം ഭുവനാശ്രിതം തേ
ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം എന്താണെന്നും, ജ്ഞാനമാണ് യഥാർത്ഥം, മറ്റെല്ലാം അസത്യമാണ് എന്നുമാണ് വിശദീകരിച്ചത്. ലോകവ്യവഹാരത്തിന് അടിസ്ഥാനമായതും ലോകം ആശ്രയിച്ചാണെന്ന് ഞാൻ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
യജ്ഞഃ പശുര്വഹ്നിരശ്ഷോഋത്വിക്സോമഃ സുരാഃ സ്വര്ഗമയശ്ച കാമഃ । ഇത്യാദികര്മാശ്രിതമാര്ഗദൃഷ്ടം ഭൂരാദിഭോഗാശ്ച ഫലാനി തേഷാമ്
യജ്ഞം, യജ്ഞപശു, അഗ്നി, ഹോമദ്രവ്യം, ഋത്വിക്, സോമം, ദേവതകൾ, സ്വർഗ്ഗം, ആഗ്രഹം എന്നിവയും, യജ്ഞാദികളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങളായ ഭൂമി മുതലായ അനുഭവങ്ങളും ഇവയുടെ ഫലങ്ങളാണ്.
യച്ചൈതദ്ഭുവനഗതം മയാ തവോക്തം സര്വത്ര വ്രജതി ഹി തത്ര കര്മവശ്യഃ । ജ്ഞാത്വൈവം ധ്രുവമചലം സദൈകരൂപം തത്കുര്യാദ്വിശതി ഹി യേന വാസുദേവമ്
ലോകത്തിൽ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞതെല്ലാം പ്രവൃത്തിയുടെ ബലത്തിൽ എല്ലായിടത്തും നടക്കുന്നു. ഇതു മനസ്സിലാക്കി, സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ആ പ്രവൃത്തി ചെയ്യണം, അതിലൂടെയാണ് വാസുദേവനിലേക്കെത്തുന്നത്.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച । ഭഗവന് ! സമ്യഗാഖ്യാതം യത് പൃഷ്ടോഽസി മയാഖലമ് । ഭൂസമുദ്രാദിസരിതാം സംസ്ഥാനം ഗ്രഹസംസ്ഥിതിമ്
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാനേ, ഭൂമി, സമുദ്രങ്ങൾ, നദികൾ, ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥാനം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ചോദിച്ചതിനനുസരിച്ച് നീ വളരെ വ്യക്തമായി വിശദീകരിച്ചു.
വിഷ്ണവാധാരം തഥാ ചൈതത് ത്രൈലോക്യം സമവസ്ഥിതമ് । പരമാര്ഥസ്തു തേനോക്തോ യഥാജ്ഞാനം പ്രധാനതഃ
വിഷ്ണുവാണ് ഈ ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ആധാരം എന്നതും നീ വിശദീകരിച്ചു. പരമാർത്ഥവും പ്രധാനതത്വത്തെക്കുറിച്ചും ജ്ഞാനപ്രകാരം നീ പറഞ്ഞുതന്നു.
യത്ത്വോതദ്ഭഗവാനാഹ ഭരതസ്യ മഹീപതേഃ । കഥയിഷ്യാമി ചരിതം തന്മാഖ്യാതുമര്ഹസി
ഭഗവാൻ ഭാരതൻ എന്ന രാജാവിനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി അവന്റെ കഥ എനിക്കു പറയണം.
ഭരതഃ സ മഹീപാലഃ ശാലഗ്രാമേഽവസത് കില യോഗയുക്തഃ സമാധായ വാസുദേവേ സദാ മനഃ
ഭാരതൻ എന്ന മഹാരാജാവ് ഒരിക്കൽ ശാലഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. അവൻ എപ്പോഴും യോഗത്തിൽ ലീനനായി, മനസ്സ് വാസുദേവനിൽ സ്ഥിരമായി ആകുന്നു.
പുണ്യദേശപ്രഭാവേണ ധ്യായതശ്വ സദാ ഹരിമ് । കഥന്തു നാഭവന്മുക്തിര്യദഭൂത് സ ദ്രിജഃ പുനഃ
ആ പുണ്യഭൂമിയുടെ മഹത്വത്തിൽ അവൻ എപ്പോഴും ഹരിയെ ധ്യാനിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, ദ്വിജൻ, അവൻ മോക്ഷം ലഭിക്കാതെ വീണ്ടും ജനിച്ചത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്ന് പറയൂ.