ഉഭയം പുണ്യമത്യര്ഥം നൃണാം പാപഭയാപഹമ് । ആകാശഗങ്ഗാസലിലം ദിവ്യം സ്നാനം മഹാമുനേ ॥ ൨,൯.
മഹാമുനിയേ, ആകാശഗംഗയുടെ വെള്ളവും ദൈവികമായ സ്നാനവും ഇരുവരും മനുഷ്യർക്കു അത്യന്തം പുണ്യമുള്ളതും പാപഭയത്തെ അകറ്റുന്നതുമാണ്.
യത്തു മൈഘൈഃ സമുത്സൃഷ്ടം വാരി തത്പ്രാണിനാം ദ്വിജ । പുഷ്ണാത്യൌഷധയഃ സര്വാ ജീവനായാമൃതം ഹി തത് ॥ ൨,൯.
ദ്വിജനേ, മേഘങ്ങൾ ഒഴിക്കുന്ന വെള്ളം എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് ഔഷധികൾക്ക് ജീവൻ നൽകുന്ന അമൃതം.
തേന വൃദ്ധിം പരാം നീതഃ സകലശ്ചൌഷധീഗണഃ । സാധകഃ ഫലപാകന്തഃ പ്രജാനാം ദ്വിജ ജായതേ ॥ ൨,൯.
അത് കൊണ്ടാണ് എല്ലാ ഔഷധികളും വലിയ വളർച്ച നേടുന്നത്; അവ ഫലങ്ങൾ പാകം ചെയ്ത് ജീവികൾക്ക് ഉപകാരപ്രദമാകുന്നു, ദ്വിജനേ.
തേന യജ്ഞാന്യഥാപ്രോക്താന്മാനവാഃ ശാസ്ത്രചക്ഷുഷഃ । കുര്വന്ത്യഹരഹസ്തൈശ്ച ദേവാനാപ്യായയന്തിതേ ॥ ൨,൯.
അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യർ ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി ദിവസേന യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നത്; അങ്ങനെ അവർ ദേവതകളെയും സംതൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
ഏവം യജ്ഞാശ്ച വേദാശ്ച വര്ണാശ്ച ദ്വിജപൂര്വകാഃ । സര്വേ ദേവനികായാശ്ച സര്വേ ഭൂതഗണാശ്ച യേ ॥ ൨,൯.
ഇങ്ങനെ യജ്ഞങ്ങളും വേദങ്ങളും ദ്വിജന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വർണ്ണങ്ങൾക്കും എല്ലാ ദേവഗണങ്ങൾക്കും ഭൂതഗണങ്ങൾക്കും
വൃഷ്ട്യാ ധൃതമിദം സര്വമന്നം നിഷ്പാദ്യതേ യയാ । സാപി നിഷ്പാദ്യതേ വൃഷ്ടിഃ സവിത്രാ മുനിസത്തമ ॥ ൨,൯.
— ഇതെല്ലാം മഴകൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്; അതിലൂടെയാണ് അന്നം ഉണ്ടാകുന്നത്. ആ മഴയും മഹർഷേ, സൂര്യനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
ആധാരഭൂതഃ സവിതുര്ധ്രുവോ മുനിവരോത്തമ । ധ്രുവസ്യ ശിശുപാരോഽസൌ സോഽപി നാരായണാത്മകഃ ॥ ൨,൯.
മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ, സൂര്യന്റെ ആധാരമായത് ധ്രുവനക്ഷത്രമാണ്; ധ്രുവനെ താങ്ങുന്ന ശിശുമാരൻ നാരായണസ്വരൂപനാണ്.
ഹൃദി നാരായണസ്തസ്യ ശിശുമാരസ്യം സംസ്ഥിതഃ । ബിഭര്താ സര്വഭൂതാനാമാദിഭൂതഃ സനാതനഃ ॥ ൨,൯.
ആ ശിശുമാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നാരായണൻ വസിക്കുന്നു; അവൻ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും താങ്ങുന്ന ആദി-സനാതനൻ ആകുന്നു.
രഥസ്ത്രിചക്രഃ സോമസ്യ കുന്ദാഭാസ്തസ്യ വാജിനഃ । വാമദക്ഷിണതോ യുക്താ ദശ തേന ചരത്യസൌ
സോമന്റെ രഥത്തിന് മൂന്നു ചക്രങ്ങളുണ്ട്, അതിന് കുന്ദപ്പൂവുപോലെയുള്ള പ്രകാശവും ഉണ്ട്. അതിൽ പത്ത് കുതിരകൾ, അഞ്ചെണ്ണം ഇടതുവശത്തും അഞ്ചെണ്ണം വലത്തുവശത്തും ചേർത്തിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ സോമൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
വീഥ്യാശ്രയാണി ഋക്ഷാണി ധ്രുവാധാരേണ വേഗിനാ । ഹ്രാസവൃദ്ധിക്രമസ്തസ്യ രശ്മീനാം സവിതുര്യഥാ
നക്ഷത്രങ്ങൾ അവരുടെ വഴികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതെല്ലാം വേഗത്തിൽ ചലിക്കുന്ന, സ്ഥിരമായ ധ്രുവനക്ഷത്രം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ വലിപ്പം കൂടുന്നതും കുറയുന്നതും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ പോലെ ആണ്.
അര്കസ്യേവ ഹി തസ്യാശ്വാഃ സകൃദ്യുക്താ വഹന്തി തേ । കല്പമേകം മുനിശ്രേഷ്ഠ വാരീഗര്ഭസമുദ്ഭവാഃ
സൂര്യന്റെ കുതിരകളെപ്പോലെ, സോമന്റെ കുതിരകളും ഒരിക്കൽ മാത്രം ചേർത്താൽ ഒരു കല്പം മുഴുവൻ വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ; അവ വെള്ളത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്.
ക്ഷീണം പീതം സുരൈഃ സോമമാപ്യായയതി ദീപ്തിമാന് । മൈത്രേയൈകകലം സന്തം രശ്മിനൈകേന ഭാസ്കരഃ
ദേവതകൾ കുടിച്ചുകൊണ്ട് സോമം കുറയുമ്പോൾ, മൈത്രേയ, അവശേഷിക്കുന്ന ഒരു കലയുടെ ഭാഗം സൂര്യൻ തന്റെ ഒരു കിരണത്തോടെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നു.
ക്രമേണ യേന പീതോഽസൌ ദേവൈസ്തേന നിശാകരമ് । ആപ്യായയത്യനുദിനം ഭാസ്കരോ വാരിതസ്കരഃ
ദേവന്മാർ ക്രമമായി കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ, ജലത്തെ മോഷ്ടിക്കുന്ന സൂര്യൻ ഓരോ ദിവസവും വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നു.
സംഭൃതം ചാര്ധമാസേന തത്സോമസ്ഥം സുധാമൃതമ് । പിബന്തി ദേവാ മൈത്രേയ സുധാഹാരാ യതോഽമരാഃ
പകുതി മാസത്തിനുള്ളിൽ ചന്ദ്രനിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന അമൃതവും സുദ്ധയും ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു; അമൃതം ആഹാരമാക്കി ജീവിക്കുന്ന ദേവന്മാർ അതു കുടിക്കുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് അവർ അമരന്മാർ.
ത്രയാസ്ത്രിംശത്സഹസ്രാണി ത്രയസ്ത്രിംശച്ഛതാനി ച । ത്രയസ്ത്രിംശത്തഥാ ദേവാഃ പിബന്തി ക്ഷണദാകരമ്
മുപ്പത്തിമൂവായിരത്തിയും, മുപ്പത്തിമൂന്നുനൂറും, അങ്ങനെ തന്നെ മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാരും, രാത്രിയുടെ അധിപനായ ചന്ദ്രനെ കുടിക്കുന്നു.
കലാദ്വയാവശിഷ്ടസ്തു പ്രവിഷ്ടഃ സൂര്യമണ്ഡലമ് । അമാഖ്യാരശ്മൌ വസതി അമാവാസ്യാ തതഃ സ്മൃതാ
രണ്ട് കലകൾ മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, ചന്ദ്രൻ സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അമാഖ്യ എന്ന രശ്മിയിൽ അവൻ താമസിക്കുന്നു, അതിനാലാണ് അമാവാസ്യ എന്നു പറയുന്നത്.
അപ്സു തസ്മിന്നഹോരാത്രേ പൂര്വം വിശതി ചംദ്രമാഃ । തതോ വീരുത്സു വസതി പ്രയാത്യര്കം തതഃ ക്രമാത്
ദിവസവും രാത്രിയും ചന്ദ്രൻ ആദ്യം വെള്ളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ചെടികളിൽ താമസിക്കുന്നു, പിന്നെ ക്രമമായി സൂര്യനിലേക്കു പോകുന്നു.
ഛിനത്തി വീരുധോ യസ്തു വീരുത്സംസ്ഥേ നിശാകരേ । പത്രം വാ പാതയത്യേകം ബ്രഹ്മഹത്യാം സ വിന്ദതി
ചന്ദ്രൻ ചെടികളിൽ ഉള്ള സമയത്ത്, ആരെങ്കിലും ചെടികൾ വെട്ടുകയോ, ഒരു ഇല പോലും വീഴ്ത്തുകയോ ചെയ്താൽ, ബ്രാഹ്മണഹത്യ എന്ന മഹാപാപം അവൻ അനുഭവിക്കും.
സോമം പഞ്ചദശേ ഭാഗേ കിംചിച്ഛിഷ്ടേ കലാത്മകേ । അപരാഹ്ണേ പിതൃഗണാ ജഘന്യം പര്യുപാസതേ
പതിനഞ്ചാം ഭാഗമായ ചെറിയൊരു അംശം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, അപ്രഭാതത്തിൽ പിതൃകണങ്ങൾ അതിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ഭാഗം ആരാധിക്കുന്നു.
പിബന്തി ദ്വികലാകാരം ശിഷ്ടാ തസ്യ കലാ തു യാ । സുധാമൃതമയീ പുണ്യാ താമിന്ദോഃ പിതരോ മുനേ
ശേഷിക്കുന്ന രണ്ടു കലകൾ, അതായത് അമൃതവും സുദ്ധയും, മഹർഷേ, പിതാക്കന്മാർ ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് കുടിക്കുന്നു.
നിസ്സൃതം തദമാവാസ്യാം ഗഭസ്തിഭ്യഃ സുധാമൃതമ് । മാസം തൃപ്തിമവാപ്യാഗ്ര്യാം പിതരഃ സന്തി നിര്വൃതാഃ । സൌമ്യാ ബര്ഹിഷദശ്ചൈവ അഗ്നിഷ്വാത്താശ്ച തേ ത്രിധാ
അമാവാസ്യയിൽ ചന്ദ്രന്റെ രശ്മികളിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന അമൃതം പിതാക്കന്മാർക്ക് ഒരു മാസം മുഴുവൻ പരമസന്തോഷം നൽകുന്നു; അവർ തൃപ്തരായി സന്തുഷ്ടരാകുന്നു; സൌമ്യർ, ബർഹിഷദുകൾ, അഗ്നിഷ്വാത്തന്മാർ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്.
ഏവം ദേവാന് സിതേ പക്ഷേ കൃഷ്ണപക്ഷേ തഥാ പിതൄന് । വീരുധശ്ചാമൃതമയൈഃ ശീതൈരപ്പരമാണുഭിഃ
ഇങ്ങനെ, വെളുത്തപക്ഷത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും കറുത്തപക്ഷത്തിൽ പിതാക്കന്മാർക്കും, ചെടികൾ അമൃതം നിറഞ്ഞ തണുത്ത സൂക്ഷ്മകണങ്ങളാൽ പോഷണം നൽകുന്നു.
വീരുധൌഷധിനിഷ്പത്ത്യാ മനുഷ്യപശുകീടകാന് । ആപ്യായയതി ശീതാംശുഃ പ്രാകാശ്യാഹ്ലാദനേന തു
ചെടികളും ഔഷധികളും വളരുന്നതിലൂടെ, ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രകാശവും സന്തോഷവും കൊണ്ട് മനുഷ്യരെയും, മൃഗങ്ങളെയും, കീടങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
വായ്വഗ്നിദ്രവ്യസംഭൂതോ രഥശ്ചന്ദ്ര സുതസ്യ ച । പിശംഗൈസ്തുരഗൈര്യുക്തഃ സോഷ്ടാഭിര്വായുവേഗിഭിഃ
വായുവും അഗ്നിയും മറ്റുമുള്ള വസ്തുക്കളും ചേർന്ന് ചന്ദ്രപുത്രന്റെ രഥം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിൽ എട്ടു കറുത്ത കുതിരകൾ, വേഗത്തിൽ കാറ്റുപോലെ ഓടുന്നു.
സവരൂഥഃ സാനുകര്ഷോ യുക്തോ ഭൂസംഭവൈര്ഹയൈഃ । സോപാസംഗപതാകസ്തു ശുക്രസ്യാപി രഥോ മഹാന്
മൂടലും, കൂപ്പും, ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച കുതിരകളും, പതാകകളും അനുചരന്മാരും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ശുക്രന്റെ മഹാരഥം ഇങ്ങനെ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അഷ്ടാശ്വഃ കാഞ്ചനഃ ശ്രീമാന്ഭൌമസ്യാപി രഥോ മഹാന് । പദ്മരാഗാരുണൈരശ്വൈഃ സംയുക്തോ വഹ്നിസമ്ഭവൈഃ
ചൊവ്വയുടെ മഹാരഥം പൊന്നുകൊണ്ടുള്ളതും, എട്ടു പദ്മരാഗം നിറമുള്ള ചുവപ്പു കുതിരകളാൽ, അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചവയാൽ, അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു.
അഷ്ടാഭിഃ പാംഡുരൈര്യുക്തോ വാജിഭിഃ കാംചനോ രഥഃ । തസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി വര്ഷാന്തേ രാശൌരാശൌ ബൃഹസ്പതിഃ
എട്ടു വെള്ള കുതിരകൾ ചേർത്ത പൊന്നിൻ രഥത്തിൽ, മഴക്കാലാവസാനത്തിൽ, ബൃഹസ്പതി രാശിയിൽ നിന്ന് രാശിയിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ആകാശസമ്ഭവൈരശ്വൈഃ ശബലൈഃ സ്യന്ദനം യുതമ് । തമാരുഹ്യ ശനൈര്യാതി മന്ദഗാമീശനൈശ്ചരഃ
ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച, പാടുള്ള കുതിരകൾ ചേർത്ത രഥത്തിൽ, ശനിദേവൻ അതിൽ കയറി, വളരെ മന്ദഗതിയോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സ്വര്ഭാനോസ്തുരഗാ ഹ്യഷ്ടൌ ഭൃംഗാഭാ ധൂസരം രഥമ് । സകൃദ്യുക്താസ്തു മൈത്രേയ വഹന്ത്യവിരതം സദാ
സ്വർഭാനുവിന്റെ എട്ടു കുതിരകൾ തേൻചീറ്റകളെപ്പോലെയും ചാരനിറമുള്ളവയുമാണ്; അവയെ ഒരുമിച്ച് ചേർത്തു, മൈത്രേയ, അവൻ എപ്പോഴും രഥം നിർത്താതെ ഓടിക്കുന്നു.
ആദിത്യാന്നിസ്സൃതോ രാഹുഃ സോമം ഗച്ഛതി പര്വസു । ആദിത്യമേതി സോമാച്ച പുനഃ സൌരേഷു പര്വസു
രാഹു സൂര്യനിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വന്ന്, സംയുക്തകാലങ്ങളിൽ ചന്ദ്രനെ സമീപിക്കുന്നു; പിന്നെ ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് വീണ്ടും സൂര്യനിലേക്കു, സൂര്യസംയുക്തങ്ങളിൽ തിരിച്ചു പോകുന്നു.