വര്ണാശ്രമവിരുദ്ധം ച കര്മ കുര്വന്തി യേ നരാഃ । കര്മണാ മനസാ വാചാ നിരയേഷു പതന്തി തേ ॥ ൨,൬.
വർണ്ണാശ്രമ ധർമ്മങ്ങൾ ലംഘിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ—ചിന്തയാൽ, വാക്കാൽ, പ്രവൃത്തിയാൽ—അവരും നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
അധഃ ശിരോഭിദൃശ്യന്തേ നാരകൈര്ദിവി ദേവതാഃ । ദേവാശ്ചാധോമുഖാന്സര്വാനധഃ പശ്യന്തി നാരകാന് ॥ ൨,൬.
സ്വർഗത്തിലെ ദേവന്മാർ തലകീഴായി നരകവാസികളെ കാണുന്നു; അതുപോലെ, നരകവാസികളും ദേവന്മാരെ തലകീഴായി കാണുന്നു.
സ്ഥാവരാഃ ക്രിമയോബ്ജാശ്ച പക്ഷിണഃ പശവോ നരാഃ । ധാര്മികാസ്ത്രിദശാസ്തദ്ധന്മോക്ഷിണശ്ച യഥാക്രമമ് ॥ ൨,൬.
നിശ്ചലമായ ജീവികൾ, കീടങ്ങൾ, മുട്ടിൽ നിന്നുള്ളവർ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, ധാർമ്മികർ, ദേവന്മാർ, പിന്നെ മോക്ഷം നേടിയവർ—ഇവരൊക്കെയും ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സഹസ്രഭാഗപ്രഥമാ ദ്വിതീയാനുക്രമാസ്തഥാ । സര്വേ ഹ്യേതേ മഹാഭാഗാ യാവന്മുക്തിസമാശ്രയാഃ ॥ ൨,൬.
ആദ്യവർക്ക് ആയിരത്തിൽ ഒരു ഭാഗം, പിന്നെ അതുപോലെ തുടർച്ചയായി; മഹാഭാഗവാനേ, ഇവർ എല്ലാവരും മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഈ നില തുടരുന്നു.
യാവന്തോ ജന്തവഃ സ്വര്ഗേ താവന്തോ നരകൌകസഃ । പാപകൃദ്യാതി നരകം പ്രായാശ്ചിത്തപരാങ്മുഖഃ ॥ ൨,൬.
സ്വർഗത്തിൽ എത്ര ജീവികൾ ഉണ്ടോ, അത്രയേറെ നരകത്തും ഉണ്ട്; പാപം ചെയ്തവനും പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകാത്തവനും നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
പാപാനാമനുരൂപാണി പ്രായശ്ചിത്താനി യദ്യഥാ । തഥാ തഥൈവ സംസ്മൃത്യ പ്രോക്താനി പരമര്ഷിഭിഃ ॥ ൨,൬.
ഏത് പാപം ആണോ, അതിനനുസരിച്ച് അതിന് അനുയോജ്യമായ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ മഹർഷിമാർ ഓർത്ത് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
പാപേ ഗുരൂണി ഗുരുണി സ്വല്പാന്യല്പേ ച തദ്വിദഃ । പ്രായശ്ചിത്താനി മൈത്രേയ ജഗുഃ സ്വായംഭുവാദയഃ ॥ ൨,൬.
മഹത്തായ പാപങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും, ചെറുതിന് ചെറുതും—ഇങ്ങനെ സ്വായംഭുവാദികൾ തുടങ്ങിയ അറിവുള്ളവർ പറഞ്ഞു, മൈത്രേയ.
പ്രായശ്ചിത്താന്യശേഷാണി തപഃകര്മാത്മകാനി വൈ । യാനി തേഷാമശേഷാണാം കൃഷ്ണാനുസ്മരണമ്പരമ് ॥ ൨,൬.
എല്ലാ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും തപസ്സും കർമ്മവുമാണ്; എന്നാൽ അവയൊക്കെയിലും ഏറ്റവും ഉന്നതം കൃഷ്ണനെ ഓർക്കുന്നതാണ്.
കൃതേ പാപേഽനുതാപോ വൈ യസ്യ പുംസഃ പ്രജായതേ । പ്രായശ്ചിത്തം തു തസ്യൈകം ഹരിസംസ്മരണം പരമ് ॥ ൨,൬.
ഒരു മനുഷ്യന് ചെയ്ത പാപത്തിൽ സത്യമായ പശ്ചാത്താപം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവന്റെ ഏകവും പരമവും പ്രായശ്ചിത്തം ഹരിയെ ഓർക്കുന്നതാണ്.
പ്രാതര്നിശി തഥാ സന്ധ്യാമധ്യാഹ്നാദിഷു സംസ്മരന് । നാരായണമവാപ്നോതി സദ്യഃ പാപക്ഷയന്നരഃ । വിഷ്ണുസംസ്മരണാത്ക്ഷീണസമസ്തക്ലേശസഞ്ചയഃ । മുക്തിം പ്രയാതി സ്വര്ഗാപ്തിസ്തസ്യ വിഘ്നോനുമീയതേ ॥ ൨,൬.
പ്രഭാതത്തിൽ, രാത്രിയിൽ, സന്ധ്യയിൽ, ഉച്ചയിലും മറ്റു സമയങ്ങളിലും നാരായണനെ ഓർക്കുന്നവൻ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ച് ഉടൻ അവനെ പ്രാപിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിനെ ഓർത്താൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും തീർന്നാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; സ്വർഗം കിട്ടിയാൽ പോലും അതു തടസ്സമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
വാസുദേവേ മനോ യസ്യജപഹോമാര്ചനാദിഷു । തസ്യാന്തരായോ മൈത്രേയ ദേവേന്ദ്രത്വാദികം ഫലമ് ॥ ൨,൬.
ജപം, ഹോമം, അർച്ചന തുടങ്ങിയവയിൽ വാസുദേവനിൽ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കിയവന്, മൈത്രേയ, ഇടയിലുണ്ടാകുന്ന തടസ്സം ദേവേന്ദ്രപദം പോലുള്ള ഫലമായിരിക്കും.
ക്വ നാകപൃഷ്ഠഗമനം പുനരാവൃത്തിലക്ഷണമ് । ക്വ ജപോ വാസുദേവേതി മുക്തിബീജമനുത്തമമ് ॥ ൨,൬.
തിരിച്ചുവരേണ്ടതായ സ്വർഗലാഭത്തിനും, മോക്ഷത്തിന് ഉത്ഭവമായ വാസുദേവനാമജപത്തിനും തമ്മിൽ എന്ത് താരതമ്യം?
തസ്മാദഹര്നിശം വിഷ്ണും സംസ്മരന്പുരുഷോ മുനേ । ന യാതി നരകം മര്ത്യഃ സംക്ഷീണാഖിലപാതകഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, മുനീശ്വരാ, ദിനരാത്രം വിഷ്ണുവിനെ ഓർക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, അവന്റെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുന്നതിനാൽ, നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല.
മനഃ പ്രീതികരഃ സ്വര്ഗോ നരകസ്തദ്വിപര്യയഃ । നരകസ്വര്ഗസംജ്ഞേ വൈ പാപപുണ്യേ ദ്വിജോത്തമ ॥ ൨,൬.
മനസ്സിന് സന്തോഷം നൽകുന്നതാണ് സ്വർഗം; അതിന്റെ വിപരീതം നരകം. പാപവും പുണ്യവും തന്നെയാണ് നരകവും സ്വർഗവും എന്നു പറയുന്നത്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
വസ്ത്വേകമേവ ദുഃഖായ സുഖായേര്ഷ്യാഗമായ ച । കോപായ ച യതസ്തസ്മാദ്വസ്തു വസ്ത്വാത്മകം കുതഃ ॥ ൨,൬.
ഒരു വസ്തുവാണ് ദുഃഖത്തിനും, സുഖത്തിനും, അസൂയയ്ക്കും, കോപത്തിനും കാരണമാകുന്നത്; അതിനാൽ, വസ്തുവിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വസ്തുസ്വഭാവം എങ്ങനെയുണ്ടാകും?
തദേവ പ്രീതയേ ഭൂത്വാ പുനര്ദുഃഖായ ജായതേ । തദേവ കോപായ യതഃ പ്രസാദായ ച ജായതേ ॥ ൨,൬.
അത് തന്നെ ഒരിക്കൽ സന്തോഷം നൽകുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും ദു:ഖം നൽകുന്നു; അതേ വസ്തു കോപത്തിനും, കൃപയ്ക്കും കാരണമാകുന്നു.
തസ്മാദ്ദുഃഖാത്മകം നാസ്തി ന ച കിഞ്ചിത്സുഖാത്മകമ് । മനസഃ പരിണാമോയം സുഖദുഃഖാദിലക്ഷണഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, ദു:ഖസ്വഭാവമുള്ളതോ സുഖസ്വഭാവമുള്ളതോ ഒന്നുമില്ല; മനസ്സിന്റെ മാറ്റമാണ് സുഖം, ദു:ഖം തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാക്കുന്നത്.
ജ്ഞാനമേവ പരം ബ്രഹ്മ ജ്ഞാനം ബന്ധായ ചേഷ്യതേ । ജ്ഞാനാത്മകമിദം വിശ്വം ന ജ്ഞാനാദ്വിദ്യതേ പരമ് ॥ ൨,൬.
ജ്ഞാനമേ പരബ്രഹ്മം; ജ്ഞാനം തന്നെ ബന്ധനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകം മുഴുവൻ ജ്ഞാനസ്വഭാവമാണ്; ജ്ഞാനത്തിന് പുറത്തൊന്നുമില്ല.
വിദ്യാവിദ്യേതി മൈത്രേയ ജ്ഞാനമേവോപധാരയ ॥ ൨,൬.
വിദ്യയും അവിദ്യയും എന്നത് ജ്ഞാനമെന്നും മനസ്സിലാക്കണം, മൈത്രേയ.
ഏവമേതന്മയാഖ്യാതം ഭവതോ മണ്ഡലം ഭുവഃ । പാതാലാനി ച സര്വാണി തഥൈവ നരകാ ദ്വിജ ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഭൂമിയുടെ മണ്ഡലം, എല്ലാ പാതാളങ്ങളും, അതുപോലെ നരകങ്ങളും നിന്നോട് വിശദമായി വിവരിച്ചു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
സമുദ്രാഃ പര്വതാശ്ചൈവ ദ്വീപാ വര്ഷാണി നിമ്നഗാഃ । സംക്ഷേപാത്സര്വമാഖ്യാതം കിം ഭൂയഃ ശ്രോതുമിച്ഛസി ॥ ൨,൬.
സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും ദ്വീപുകളും ദേശങ്ങളും നദികളും എല്ലാം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിച്ചു. ഇനി നിങ്ങൾക്ക് കേൾക്കാൻ എന്തെങ്കിലും ബാക്കി ഉണ്ടോ?
കഥിതം ഭൂതലം ബ്രഹ്മന്മമൈതദഖിലം ത്വയാ । ഭുവര്ലോകാദികാഁ ല്ലോകാഞ്ഛ്രോതുമിച്ഛാമ്യഹം മുനേ
ബ്രഹ്മണേ, ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ നിങ്ങൾ എനിക്ക് വിശദീകരിച്ചു. മഹർഷേ, ഇപ്പോൾ ഭൂവര്ലോകം മുതലായ ലോകങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തഥൈവ ഗ്രഹസംസ്ഥാനം പ്രമാണാനി യഥാ തഥാ । സമാചക്ഷ്വ മഹാഭാഗ തന്മഹ്യം പരിപൃച്ഛതേ
അതുപോലെ തന്നെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥിതി എങ്ങനെയാണെന്നും അവയുടെ അളവുകളും ദയവായി എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ, മഹാഭാഗനേ, ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു.
ശ്രീപരാശര ഉവാച । രവിചന്ദ്ര മസോര്യാവന്മയൂഖൈരവഭാസ്യതേ । സസമുദ്ര സരിച്ഛൈലാ താവതീ പൃഥിവീ സ്മൃതാ
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും അവരുടെ കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നിടവരെ സമുദ്രങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭൂമി അളവാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
യാവത്പ്രമാണാ പൃഥിവീ വിസ്താരപരിമണ്ഡലാത് । നഭസ്താവന്പ്രമാണം വൈ വ്യാസമണ്ഡലതോ ദ്വിജ
ദ്വിജനേ, ഭൂമിയുടെ പരിമാണം എത്രയോ അത്ര തന്നെ ആകാശത്തിന്റെ അളവുമാണ്, അർദ്ധവൃത്തത്തിന്റെ അറ്റം മുതൽ അറ്റം വരെ.
ഭൂമേര്യോ ജനലക്ഷേ തു സൌരം മൈത്രേയ മണ്ഡലമ് । ലക്ഷാദ്ദിവാകരസ്യാപി മണ്ഡലം ശശിനഃ സ്ഥിതമ്
മൈത്രേയ, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഒരു ലക്ഷം യോജന ദൂരത്തിൽ സൂര്യന്റെ വലയം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതിനപ്പുറം അതേ അളവിൽ ചന്ദ്രന്റെ വലയം ഉണ്ട്.
പൂര്ണേ ശതസഹസ്രേ തു യോജനാനാം നിശാകരാത് । നക്ഷത്രമണ്ഡലം കൃത്സ്നമുപരിഷ്ടാത്പ്രകാശതേ
ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും ഒരു ലക്ഷം യോജന ദൂരത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വലയം മുഴുവനും മുകളിലായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
ദ്വേ ലക്ഷേ ചോത്തരേ ബ്രഹ്മന് ബുധോ നക്ഷത്രമണ്ഡലാത് । താവത്പ്രമാണഭാഗേ തു ബുധസ്യാപ്യുശനാഃ സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മണേ, നക്ഷത്രവലയത്തിൽ നിന്ന് രണ്ടുലക്ഷം യോജന ഉയരത്തിൽ ബുധൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതേ അളവിൽ ബുധനിൽ നിന്ന് മുകളിലായി ശുക്രനും ഉണ്ട്.
അങ്ഗാരകോപി ശുക്രസ്യ തത്പ്രമാണേ വ്യവസ്ഥിതഃ । ലക്ഷദ്വയേ തു ഭൌമസ്യ സ്ഥിതോ ദേവപുരോഹിതഃ
ശുക്രനിൽ നിന്ന് അതേ അളവിൽ അങ്ങാരകൻ (ചൊവ്വ) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ചൊവ്വയിൽ നിന്ന് രണ്ടുലക്ഷം യോജന ഉയരത്തിൽ ദേവപുരോഹിതനായ ബൃഹസ്പതി ഉണ്ട്.
സൌരിര്ബൃഹസ്പതേശ്ചോര്ധ്വം ദ്വിലക്ഷേ സമവസ്ഥിതഃ । സപ്തര്ഷിമണ്ഡലം തസ്മാല്ലക്ഷമേകം ദ്വിജോത്തമ
ബൃഹസ്പതിയിൽ നിന്ന് രണ്ടുലക്ഷം യോജന മുകളിലായി ശനിശ്ചരൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതിനപ്പുറം ഒരു ലക്ഷം യോജന ദൂരത്തിൽ സപ്തർഷിമണ്ഡലം ഉണ്ട്, ദ്വിജോത്തമ.