രങ്ഗോപജീവീ കൈവര്തഃ കുമ്ഡാശീ ഗരദസ്തഥാ । സൂചീ മാഹിഷകശ്ചൈവ പര്വകാരീ ച യോ ദ്വിജഃ ॥ ൨,൬.
ജുവയിലാളി, മീൻപിടിത്തക്കാരൻ, മണ്ണുപാത്രത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ, വിഷം നൽകുന്നവൻ, സൂചി നിർമ്മിക്കുന്നവൻ, കാള വളർത്തുന്നവൻ, ഉത്സവദിവസങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ—ഇവരൊക്കെയും നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
അഗാരദാഹീ മിത്രഘ്നഃ ശാകുനിര്ഗ്രമയാജകഃ । രുധിരാന്ധേ പതന്ത്യേതേ സോമം വിക്രീണതേ ച യേ ॥ ൨,൬.
വീടുകൾക്ക് തീ വെക്കുന്നവൻ, സുഹൃത്ത് കൊല്ലുന്നവൻ, ശകുനം പറയുന്നവൻ, ഗ്രാമപുരോഹിതൻ, രക്തംകൊണ്ട് കാഴ്ച നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, സോമം വിൽക്കുന്നവൻ—ഇവരൊക്കെയും നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
മഖഹാ ഗ്രാമഹന്താ ച യാതി വൈതരണീം നരഃ ॥ ൨,൬.
യാഗം നശിപ്പിക്കുന്നവനും ഗ്രാമം നശിപ്പിക്കുന്നവനും വൈതരണി എന്ന നദിയിലേക്ക് പോകുന്നു.
രേതഃ പാതാദികര്താരോ മര്യാദാഭേദിനോ ഹി യേ । തേ കൃഷ്ണേ യാന്ത്യശൌചാശ്ച കുഹകാജീവിനശ്ച യേ ॥ ൨,൬.
വീണുപോയ വീര്യം ഉള്ളവരും അതിരുകൾ ലംഘിക്കുന്നവരും അശുദ്ധരായവരും കപടതയിൽ ജീവിക്കുന്നവരും—allവരും കറുത്ത നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
അസിപത്രവനം യാതി വനച്ഛേദീ വൃഥൈവ യഃ । ഔരഭ്രികോ മൃഗവ്യാധോ വഹ്നിജ്വാലേ പതന്തി വൈ ॥ ൨,൬.
അവശ്യമായില്ലാതെ കാടുകൾ വെട്ടുന്നവൻ കത്തിയ ഇലകളാൽ നിറഞ്ഞ കാടിലേക്ക് പോകും; ആടു മോഷ്ടിക്കുന്നവനും കാട്ടുപോത്ത് വേട്ടക്കാരനും തീയുടെ ജ്വാലയിൽ വീഴും.
യാന്ത്യേതേ ദ്വിജ തത്രൈവ യേ ചാപാകേഷു വഹ്നിദാഃ ॥ ൨,൬.
പ്രിയപ്പെട്ട ദ്വിജന്മാരേ, വീടുകൾക്കും വയലുകൾക്കും തീ വെക്കുന്നവരും അതേ നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
വ്രതാനാം ലോപകോ യശ്ചസ്വാശ്രമാദ്വിച്യുതശ്ച യഃ । സന്ദംശയാതനാമധ്യേ പതതസ്താവുഭാവപി ॥ ൨,൬.
വ്രതങ്ങൾ പാലിക്കാതെയും സ്വന്തം ആശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചും ജീവിക്കുന്നവർ ഇരുവരും ഇരുമ്പ് പിണ്ണാക്കിന്റെ പീഡനങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
ദിവാ സ്വപ്നേ ച സ്കന്ദന്തേ യേ നരാ ബ്രഹ്മചാരിണഃ । പുത്രൈരധ്യാപിതാ യേ ച തേ പതന്തി ശ്വഭോജനേ ॥ ൨,൬.
ബ്രഹ്മചാരിയായിരിക്കെ പകലിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഉറക്കത്തിൽ വീര്യം പുറത്താക്കുന്നവരും, പുത്രന്മാരെ വേദം പഠിപ്പിക്കുന്നവരും നായ്ക്കളുടെ ഭക്ഷണമായ നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
ഏതേ ചാന്യേ ച നരകാഃ ശതശോഥ സഹസ്രശഃ । യേഷു ദുഷ്കൃതകര്മാണഃ പച്യന്തേ യാതനാഗതാഃ ॥ ൨,൬.
ഇവയും അനേകം നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും നരകങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവിടെയാണ് പാപം ചെയ്തവർ കഠിനമായ ശിക്ഷ അനുഭവിക്കുന്നത്.
യഥൈവ പാപാന്യേതാനി തഥാന്യാനി സഹസ്രശഃ । ഭുജ്യന്തേ താനി പുരുഷൈര്നരകാന്തരഗോചരൈഃ ॥ ൨,൬.
ഈ പാപങ്ങൾ പോലെ തന്നെ ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റും ഉണ്ട്; മനുഷ്യർ അവയെല്ലാം വിവിധ നരകങ്ങളിൽ അനുഭവിക്കുന്നു.
വര്ണാശ്രമവിരുദ്ധം ച കര്മ കുര്വന്തി യേ നരാഃ । കര്മണാ മനസാ വാചാ നിരയേഷു പതന്തി തേ ॥ ൨,൬.
വർണ്ണാശ്രമ ധർമ്മങ്ങൾ ലംഘിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ—ചിന്തയാൽ, വാക്കാൽ, പ്രവൃത്തിയാൽ—അവരും നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
അധഃ ശിരോഭിദൃശ്യന്തേ നാരകൈര്ദിവി ദേവതാഃ । ദേവാശ്ചാധോമുഖാന്സര്വാനധഃ പശ്യന്തി നാരകാന് ॥ ൨,൬.
സ്വർഗത്തിലെ ദേവന്മാർ തലകീഴായി നരകവാസികളെ കാണുന്നു; അതുപോലെ, നരകവാസികളും ദേവന്മാരെ തലകീഴായി കാണുന്നു.
സ്ഥാവരാഃ ക്രിമയോബ്ജാശ്ച പക്ഷിണഃ പശവോ നരാഃ । ധാര്മികാസ്ത്രിദശാസ്തദ്ധന്മോക്ഷിണശ്ച യഥാക്രമമ് ॥ ൨,൬.
നിശ്ചലമായ ജീവികൾ, കീടങ്ങൾ, മുട്ടിൽ നിന്നുള്ളവർ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, ധാർമ്മികർ, ദേവന്മാർ, പിന്നെ മോക്ഷം നേടിയവർ—ഇവരൊക്കെയും ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സഹസ്രഭാഗപ്രഥമാ ദ്വിതീയാനുക്രമാസ്തഥാ । സര്വേ ഹ്യേതേ മഹാഭാഗാ യാവന്മുക്തിസമാശ്രയാഃ ॥ ൨,൬.
ആദ്യവർക്ക് ആയിരത്തിൽ ഒരു ഭാഗം, പിന്നെ അതുപോലെ തുടർച്ചയായി; മഹാഭാഗവാനേ, ഇവർ എല്ലാവരും മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഈ നില തുടരുന്നു.
യാവന്തോ ജന്തവഃ സ്വര്ഗേ താവന്തോ നരകൌകസഃ । പാപകൃദ്യാതി നരകം പ്രായാശ്ചിത്തപരാങ്മുഖഃ ॥ ൨,൬.
സ്വർഗത്തിൽ എത്ര ജീവികൾ ഉണ്ടോ, അത്രയേറെ നരകത്തും ഉണ്ട്; പാപം ചെയ്തവനും പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകാത്തവനും നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
പാപാനാമനുരൂപാണി പ്രായശ്ചിത്താനി യദ്യഥാ । തഥാ തഥൈവ സംസ്മൃത്യ പ്രോക്താനി പരമര്ഷിഭിഃ ॥ ൨,൬.
ഏത് പാപം ആണോ, അതിനനുസരിച്ച് അതിന് അനുയോജ്യമായ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ മഹർഷിമാർ ഓർത്ത് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
പാപേ ഗുരൂണി ഗുരുണി സ്വല്പാന്യല്പേ ച തദ്വിദഃ । പ്രായശ്ചിത്താനി മൈത്രേയ ജഗുഃ സ്വായംഭുവാദയഃ ॥ ൨,൬.
മഹത്തായ പാപങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും, ചെറുതിന് ചെറുതും—ഇങ്ങനെ സ്വായംഭുവാദികൾ തുടങ്ങിയ അറിവുള്ളവർ പറഞ്ഞു, മൈത്രേയ.
പ്രായശ്ചിത്താന്യശേഷാണി തപഃകര്മാത്മകാനി വൈ । യാനി തേഷാമശേഷാണാം കൃഷ്ണാനുസ്മരണമ്പരമ് ॥ ൨,൬.
എല്ലാ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും തപസ്സും കർമ്മവുമാണ്; എന്നാൽ അവയൊക്കെയിലും ഏറ്റവും ഉന്നതം കൃഷ്ണനെ ഓർക്കുന്നതാണ്.
കൃതേ പാപേഽനുതാപോ വൈ യസ്യ പുംസഃ പ്രജായതേ । പ്രായശ്ചിത്തം തു തസ്യൈകം ഹരിസംസ്മരണം പരമ് ॥ ൨,൬.
ഒരു മനുഷ്യന് ചെയ്ത പാപത്തിൽ സത്യമായ പശ്ചാത്താപം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവന്റെ ഏകവും പരമവും പ്രായശ്ചിത്തം ഹരിയെ ഓർക്കുന്നതാണ്.
പ്രാതര്നിശി തഥാ സന്ധ്യാമധ്യാഹ്നാദിഷു സംസ്മരന് । നാരായണമവാപ്നോതി സദ്യഃ പാപക്ഷയന്നരഃ । വിഷ്ണുസംസ്മരണാത്ക്ഷീണസമസ്തക്ലേശസഞ്ചയഃ । മുക്തിം പ്രയാതി സ്വര്ഗാപ്തിസ്തസ്യ വിഘ്നോനുമീയതേ ॥ ൨,൬.
പ്രഭാതത്തിൽ, രാത്രിയിൽ, സന്ധ്യയിൽ, ഉച്ചയിലും മറ്റു സമയങ്ങളിലും നാരായണനെ ഓർക്കുന്നവൻ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ച് ഉടൻ അവനെ പ്രാപിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിനെ ഓർത്താൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും തീർന്നാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; സ്വർഗം കിട്ടിയാൽ പോലും അതു തടസ്സമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
വാസുദേവേ മനോ യസ്യജപഹോമാര്ചനാദിഷു । തസ്യാന്തരായോ മൈത്രേയ ദേവേന്ദ്രത്വാദികം ഫലമ് ॥ ൨,൬.
ജപം, ഹോമം, അർച്ചന തുടങ്ങിയവയിൽ വാസുദേവനിൽ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കിയവന്, മൈത്രേയ, ഇടയിലുണ്ടാകുന്ന തടസ്സം ദേവേന്ദ്രപദം പോലുള്ള ഫലമായിരിക്കും.
ക്വ നാകപൃഷ്ഠഗമനം പുനരാവൃത്തിലക്ഷണമ് । ക്വ ജപോ വാസുദേവേതി മുക്തിബീജമനുത്തമമ് ॥ ൨,൬.
തിരിച്ചുവരേണ്ടതായ സ്വർഗലാഭത്തിനും, മോക്ഷത്തിന് ഉത്ഭവമായ വാസുദേവനാമജപത്തിനും തമ്മിൽ എന്ത് താരതമ്യം?
തസ്മാദഹര്നിശം വിഷ്ണും സംസ്മരന്പുരുഷോ മുനേ । ന യാതി നരകം മര്ത്യഃ സംക്ഷീണാഖിലപാതകഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, മുനീശ്വരാ, ദിനരാത്രം വിഷ്ണുവിനെ ഓർക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, അവന്റെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുന്നതിനാൽ, നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല.
മനഃ പ്രീതികരഃ സ്വര്ഗോ നരകസ്തദ്വിപര്യയഃ । നരകസ്വര്ഗസംജ്ഞേ വൈ പാപപുണ്യേ ദ്വിജോത്തമ ॥ ൨,൬.
മനസ്സിന് സന്തോഷം നൽകുന്നതാണ് സ്വർഗം; അതിന്റെ വിപരീതം നരകം. പാപവും പുണ്യവും തന്നെയാണ് നരകവും സ്വർഗവും എന്നു പറയുന്നത്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
വസ്ത്വേകമേവ ദുഃഖായ സുഖായേര്ഷ്യാഗമായ ച । കോപായ ച യതസ്തസ്മാദ്വസ്തു വസ്ത്വാത്മകം കുതഃ ॥ ൨,൬.
ഒരു വസ്തുവാണ് ദുഃഖത്തിനും, സുഖത്തിനും, അസൂയയ്ക്കും, കോപത്തിനും കാരണമാകുന്നത്; അതിനാൽ, വസ്തുവിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വസ്തുസ്വഭാവം എങ്ങനെയുണ്ടാകും?
തദേവ പ്രീതയേ ഭൂത്വാ പുനര്ദുഃഖായ ജായതേ । തദേവ കോപായ യതഃ പ്രസാദായ ച ജായതേ ॥ ൨,൬.
അത് തന്നെ ഒരിക്കൽ സന്തോഷം നൽകുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും ദു:ഖം നൽകുന്നു; അതേ വസ്തു കോപത്തിനും, കൃപയ്ക്കും കാരണമാകുന്നു.
തസ്മാദ്ദുഃഖാത്മകം നാസ്തി ന ച കിഞ്ചിത്സുഖാത്മകമ് । മനസഃ പരിണാമോയം സുഖദുഃഖാദിലക്ഷണഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, ദു:ഖസ്വഭാവമുള്ളതോ സുഖസ്വഭാവമുള്ളതോ ഒന്നുമില്ല; മനസ്സിന്റെ മാറ്റമാണ് സുഖം, ദു:ഖം തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാക്കുന്നത്.
ജ്ഞാനമേവ പരം ബ്രഹ്മ ജ്ഞാനം ബന്ധായ ചേഷ്യതേ । ജ്ഞാനാത്മകമിദം വിശ്വം ന ജ്ഞാനാദ്വിദ്യതേ പരമ് ॥ ൨,൬.
ജ്ഞാനമേ പരബ്രഹ്മം; ജ്ഞാനം തന്നെ ബന്ധനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകം മുഴുവൻ ജ്ഞാനസ്വഭാവമാണ്; ജ്ഞാനത്തിന് പുറത്തൊന്നുമില്ല.
വിദ്യാവിദ്യേതി മൈത്രേയ ജ്ഞാനമേവോപധാരയ ॥ ൨,൬.
വിദ്യയും അവിദ്യയും എന്നത് ജ്ഞാനമെന്നും മനസ്സിലാക്കണം, മൈത്രേയ.
ഏവമേതന്മയാഖ്യാതം ഭവതോ മണ്ഡലം ഭുവഃ । പാതാലാനി ച സര്വാണി തഥൈവ നരകാ ദ്വിജ ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഭൂമിയുടെ മണ്ഡലം, എല്ലാ പാതാളങ്ങളും, അതുപോലെ നരകങ്ങളും നിന്നോട് വിശദമായി വിവരിച്ചു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.