ഇത്ഥം പുമാന്പ്രധാനം ച ബുദ്ധ്യഹങ്കാരമേവ ച । ഭൂതാനി ച ഹൃഷീകേശേ മനഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി ച । വിദ്യാവിദ്യേ ച മൈത്രേയ സര്വമേതത്സമാശ്രിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, മൈത്രേയ, ഹൃഷീകേശനിൽ പ്രധാനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൂതങ്ങൾ, മനസ്സ്, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
അസ്ത്രഭൂഷണസംസ്ഥാനസ്വരൂപം രൂപവര്ജിതഃ । ബിഭാര്തി മായാരൂപോസൌ ശ്രേയസേ പ്രാണിനാം ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
രൂപമില്ലാത്തവനായ ഹരി, ആയുധങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, മായാരൂപത്തിൽ ജീവികൾക്ക് ക്ഷേമം നൽകുന്നു.
സവികാരം പ്രധാനം ച പുമാംശ്ചൈവാഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി പുണ്ഡഹീകാക്ഷസ്തദേവം പരമേശ്വരഃ ॥ ൧,൨൨.
കമലനയനായ ഭഗവാൻ രൂപം മാറുന്ന പ്രധാനംയും മുഴുവൻ ലോകവും തനിക്കു തന്നെ ആശ്രയമാക്കി നിലനിർത്തുന്നു. അതുപോലെ പരമേശ്വരൻ എല്ലാം ഭരിക്കുന്നു.
യാ വിദ്യാ യാ തഥാവിദ്യാ യത്സദ്യച്ചാസദവ്യയമ് । തത്സര്വം സര്വഭൂതേശേ മൈത്രേയ മധുസൂദനേ ॥ ൧,൨൨.
മൈത്രേയാ, അറിവോ, അജ്ഞാനമോ, സത്യമോ, അസത്യമോ, അക്ഷയമോ — എല്ലാം സകലഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനായ മധുസൂദനനിൽ തന്നെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
കലാകാഷ്ഠാനിമേഷാദിദിനര്ത്വയനഹായനൈഃ । കാലസ്വരൂപോ ഭഗവാനപാപോ ഹരിരവ്യയഃ ॥ ൧,൨൨.
കല, കഷ്ട, നിമിഷം, ദിവസം, ঋതു, വർഷം എന്നിങ്ങനെ കാലത്തിന്റെ വിഭജനംകൊണ്ട് തന്നെ പാപരഹിതനും അക്ഷയനുമായ ഹരി ഈ കാലത്തിന്റെ സ്വരൂപമാണ്.
ഭൂര്ലോകോഥ ഭുവര്ലോകഃ സ്വര്ലോകോ മുനിസത്തമ । മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യം സപ്ത ലോകാ ഇമേ വിഭുഃ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഭൂർലോകം, ഭുവർലോകം, സ്വർഗ്ഗം, മഹർ, ജന, തപ, സത്യം എന്നിങ്ങനെ ഈ ഏഴു ലോകങ്ങളിലും പരമാത്മാവ് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ലോകാത്മമൂര്തിഃ സര്വേഷാം പൂര്വേഷാമപി പൂര്വജഃ । ആധാരഃ സര്വവിദ്യാനാം സ്വയമേവ ഹരിഃ സ്ഥിതഃ ॥ ൧,൨൨.
ഹരിയ് തന്നെയാണ് എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ആത്മാവും രൂപവും; പുരാതനന്മാരിലും ആദിയായവൻ; എല്ലാ അറിവിനും ആധാരമായ് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
ദേവമാനുഷപശ്വാദിശ്വരൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതഃ । തതഃ സര്വേശ്വരോഽനന്തോ ഭൂതമൂര്തിരമൂര്തിമാന് ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും മറ്റു അനേകം രൂപങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അനന്തനായ സർവ്വേശ്വരൻ രൂപവും രൂപരഹിതത്വവും ഒരുപോലെ ഉള്ളവനാണ്.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി തഥൈവാഥര്വാണാനി വൈ । ഇതിഹാസോപവേദാശ്ച വേദാന്തേഷു തഥോക്തയഃ ॥ ൧,൨൨.
ഋഗ്, യജുർ, സാമ, അതർവണമെന്നിങ്ങനെ നാലു വേദങ്ങളും, ഇതിഹാസങ്ങൾ, ഉപവേദങ്ങൾ, വേദാന്തങ്ങളിലെ ഉപദേശങ്ങൾ —
വേദാങ്ഗാനി സമസ്താനി മന്വാദിഗദിതാനി ച । ശാസ്ത്രാണ്യശേഷാണ്യാഖ്യാനാന്യനുവാകാശ്ച യേ ക്വചിത് ॥ ൧,൨൨.
എല്ലാ വേദാംഗങ്ങളും, മനുവും മറ്റും പറഞ്ഞ വാക്കുകളും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും, കഥകളും, എവിടെയെങ്കിലും ഉള്ള അനുവാകങ്ങളും —
കാവ്യാലാപാശ്ച യേ കേചിദ്രീതകാന്യഖിലാനി ച । ശബ്ദമൂര്തിധരസ്യൈതദ്വപുര്വിഷ്ണോര്മഹാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
ഏതെങ്കിലും കാവ്യങ്ങൾ, സംഭാഷണങ്ങൾ, മറ്റു എല്ലാ രചനകളും — ഇവയൊക്കെയും മഹാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന്റെ ശബ്ദരൂപങ്ങളാണ്.
യാനി മൂര്താന്യമൂര്താനി യാന്യത്രാന്യത്ര വാ ക്വചിത് । സന്തി വൈ വസ്തുജാതാനി താനി സര്വാണി തദ്വപുഃ ॥ ൧,൨൨.
രൂപമുള്ളതോ രൂപമില്ലാത്തതോ, ഇവിടെ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റിടങ്ങളിലോ, ഏതു വസ്തുക്കളുണ്ടായാലും, അവയൊക്കെയും അവന്റെ തന്നെ ശരീരമാണ്.
അഹം ഹരിഃ സര്വമിദം ജനാര്ദനോ നാന്യത്തതഃ കാരണകാര്യജാതമ് । ഈദൃങ്മനോ യസ്യ ന തസ്യട ഭൂയോ ഭവോദ്ഭാവാ ദ്വന്ദ്വഗദാ ഭവന്തി ॥ ൧,൨൨.
ഞാനാണ് ഹരിയും ജനാർദ്ദനനും; ഈ എല്ലാം എന്നതാണ് — അതിനാൽ മറ്റൊന്നുമില്ല, മറ്റേതെങ്കിലും കാരണമോ ഫലമോ ഇല്ല. ആരുടെ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ഉറച്ചിരിക്കുകയാണോ, അവനു പിന്നെ ജന്മമില്ല, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കും സ്ഥാനം ഇല്ല.
ഇത്യൈഷ തേംശഃ പ്രഥമഃ പുരാണസ്യാസ്യ വൈ ദ്വിജ । യഥാവത്കഥിതോ യസ്മിന്ധൃതേ പാപൈഃ പ്രമുച്യതേ ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, ദ്വിജനേ, ഈ പുരാണത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം യഥാവിധി നിന്നോട് പറഞ്ഞുതന്നു; ഇതു മനസ്സിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
കാര്ത്തിക്യാം പുഷ്കരസ്നാനേ ദ്വാദശാബ്ദേന യത്ഫലമ് । തദസ്യ ശ്രവണാത്സവ മൈത്രേയാപ്നോതി മാനവഃ ॥ ൧,൨൨.
കാർത്തിക മാസത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം സ്നാനം ചെയ്താൽ കിട്ടുന്ന ഫലം, ഇതു കേൾക്കുന്നതിലൂടെ തന്നെ, മൈത്രേയാ, മനുഷ്യൻ നേടും.
ദേവര്ഷിപിതൃഗന്ധര്വയക്ഷാദിനാം ച സമ്ഭവമ് । ഭവന്തി ശൃണ്വതഃ പുംസോ ദേവാദ്യ വരദാ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, പിതാക്കന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ തുടങ്ങിയവരിൽ ജന്മം ലഭിക്കാൻ, ദേവന്മാരിൽ തുടങ്ങി, കേൾക്കുന്നവന് ഈ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കും, മുനിവരനേ.
മൈത്രേയ ഉവാച । ഭഗവന് സമ്യാഗാഖ്യാതം മമൈതദഖിലം ത്വയാ । ജഗതഃ സര്ഗസമ്ബന്ഘി യത് പൃഷ്ടോഽസി ഗുരോ മയാ
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, ഈ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ക്രമീകരണവും സംബന്ധിച്ചുള്ള ഞാൻ ചോദിച്ചതൊക്കെയും നിങ്ങൾ എനിക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിശദീകരിച്ചു.
യോഽയമംശോ ജഗത്സൃഷ്ടിസമ്ബദ്ധോ ഗദിതസ്ത്വയാ । തത്രാഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി ഭൂയോഽപി മുനിസത്തമ
ലോകസൃഷ്ടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഭാഗങ്ങളിൽ, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അതിൽ കൂടുതൽ ഞാൻ വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ സുതൌ സ്വായമ്ഭുവസ്യ യൌ । തയോരുത്താനപാദസ്യ ധ്രുവഃ പുത്രസ്ത്വയോദിതഃ ।.
സ്വായംഭുവന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും ആണെന്ന് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിൽ ഉത്താനപാദന്റെ മകനാണ് ധ്രുവൻ എന്നും പറഞ്ഞു.
പ്രിയവ്രതസ്യ നൈവോക്താ ഭവതാ ദ്വിജ സന്തതിഃ । താമഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി പ്രസന്നോ വക്തുമര്ഹസി
ദ്വിജനേ, എന്നാൽ പ്രിയവ്രതന്റെ സന്തതിയെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ ഇതുവരെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അതു ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി അതും പറയണം.
പരാശാര ഉവാച । കര്ദ്ദമസ്യാത്മജാം കന്യാമുപയേമേ പ്രിയവ്രതഃ । സമ്രാട് കുക്ഷീ ച തത്കന്യേ ദശ പുത്രാസ്തഥാപരേ
പരാശരൻ പറഞ്ഞു: കർദ്ദമന്റെ മകളെ പ്രിയവ്രതൻ വിവാഹം ചെയ്തു. രാജാവേ, ആ രാജകുമാരിയിൽ നിന്ന് പ്രിയവ്രതന് പത്തു പുത്രന്മാരും മറ്റൊരാളും ജനിച്ചു.
മഹാപ്രാജ്ഞാ മഹാവീര്യ്യാ വിനീതാ ദയിതാഃ പിതുഃ । പ്രിയവ്രതസുതാഃ ഖ്യാതാസ്തേഷാം നാമാനി മേ ശ്വൃണു
പ്രിയവ്രതന്റെ പുത്രന്മാർ വലിയ ജ്ഞാനവും വീര്യവും വിനയവും ഉള്ളവർ ആയിരുന്നു. അച്ഛനു പ്രിയപ്പെട്ടവരും പ്രശസ്തരുമായിരുന്നു. അവരുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
ആഗ്നീധ്രശ്ചാഗ്നിബാഹുശ്ച വപുഷ്മാന് ദ്യുതിമാംസ്തഥാ । മേധാ മേധാതിഥിര്ഭവ്യഃ സവനഃ പുത്ര ഏവ ച
അവർ: ആഗ്നീധ്രൻ, അഗ്നിബാഹു, വപുഷ്മാൻ, ദ്യുതിമാൻ, മേധ, മേധാതിഥി, ഭവ്യൻ, സവനൻ, മറ്റൊരു പുത്രൻ എന്നിവരായിരുന്നു.
ജ്യോതിഷ്മാന് ദശമസ്തേഷാം സത്യനാമാ സുതോഽഭവത് । പ്രിയവ്രതസ്യ പുത്രാസ്തു പ്രഖ്യാതാ ബലവീര്യ്യതഃ
പത്താമൻ ജ്യോതിഷ്മാൻ ആയിരുന്നു. സത്യനാമൻ എന്ന പുത്രനും ഉണ്ടായിരുന്നു. പ്രിയവ്രതന്റെ പുത്രന്മാർ ശക്തിയിലും വീര്യത്തിലും പ്രശസ്തരായിരുന്നു.
മേധാഗ്നിബാഹുപുത്രാസ്തു ത്രയോ യോഗപരായണാഃ । ജാതിസ്മരാ മഹാഭാഗ ന രാജ്യായ മനോ ദധുഃ
മേധൻ, അഗ്നിബാഹു, പുത്രൻ എന്നിങ്ങനെ മൂവരും യോഗത്തിൽ മുഴുകിയവരായിരുന്നു. അവർ ജന്മങ്ങൾ ഓർക്കുന്ന ഭാഗ്യശാലികളും രാജ്യം ഭരിക്കാൻ മനസ്സില്ലാത്തവരുമായിരുന്നു.
നിര്മ്മലാഃ സര്വകാലന്തു സമസ്താര്ഥേഷു വൈ മുനേ । ചക്രുഃ ക്രിയാ യഥാന്യായമഫലാകാങ്ക്ഷിണോ ഹി തേ
മഹർഷേ, അവർ എല്ലായ്പ്പോഴും നിർമലരും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും യുക്തിപൂർവ്വം പ്രവർത്തിക്കുകയും ഫലാശ ഇല്ലാതെ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
പ്രിയവ്രതോ ദദൌ തേഷാം സപ്താനാം മുനിസത്തമ ! വിഭജ്യ സപ്ത ദ്വീപാനി മൈത്രേയ സുമഹാത്മനാമ്
മഹർഷി, പ്രിയവ്രതൻ ആഴത്തിലുള്ള ആത്മാവുള്ള ഏഴു പുത്രന്മാരിൽ ഏഴു ദ്വീപുകൾ വിഭജിച്ച് കൊടുത്തു.
ജമ്ബൂദ്വീപം മഹാഭാഗ സോഽഗ്നീധ്രായ ദദൌ പിതാ । മേധാതിഥേസ്തഥാ പ്രാദാത് പ്ലക്ഷദ്വീപമഥാപരമ്
മഹാഭാഗവ, ആഗ്നീധ്രനു ജംബൂദ്വീപും, മേധാതിഥിക്കു പ്ലക്ഷദ്വീപും പ്രിയവ്രതൻ നൽകി.
ശാല്മലേ ച വപുഷ്മന്തം നരേന്ദ്രമഭിഷിക്തവാന് । ജ്യോതിഷ്മന്തം കുശദ്രീപേ രാജാനം കൃതവാന് പ്രഭുഃ
വപുഷ്മാനെ ശാൽമലിദ്വീപിന്റെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു. ജ്യോതിഷ്മാനെ കുശദ്വീപിന്റെ ഭരണാധികാരിയായി നിയമിച്ചു.
ദ്യുതിമന്തം ച രാജാനം ക്രൌഞ്ചദ്രീപേ സമാദിശത് । ശാകദ്വീപേശ്വരഞ്ചാപി ഭവ്യഞ്ചക്രേ ച സ പ്രഭുഃ
ദ്യുതിമാനെ ക്രൗഞ്ചദ്വീപിന്റെ രാജാവായി നിയമിച്ചു. ഭവ്യനെ ശാകദ്വീപിന്റെ ഇശ്വരനായി ആക്കി.