ക്ഷരാക്ഷരമയോ വിഷ്ണുര്ബിഭര്ത്യഖിലമീശ്വരഃ । പുരുഷാവ്യാകൃതമയം ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപവത് ॥ ൧,൨൨.
ക്ഷരവും അക്ഷരവും ഉള്ള വിഷ്ണു, ഈശ്വരൻ, സകലവും ധാരിക്കുന്നു; അവൻ അവ്യാകൃതപുരുഷനായി, ആഭരണങ്ങളായും ആയുധങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപസ്ഥം യച്ചൈതദഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി ഭഗവാന്വിഷ്ണുസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആഭരണങ്ങളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും രൂപത്തിൽ ഈ മുഴുവൻ ലോകം എങ്ങനെ നിലനിർത്തുന്നു എന്ന് ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം.
ശ്രീപരാശര ഉവാച നമസ്കൃത്വാപ്രമേയായ വിഷ്ണവേ പ്രഭവിഷ്ണവേ । കഥയാമി യഥാഖ്യാതം വസിഷ്ഠേന മമാ ഭവത് ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: അളവുകിട്ടാത്തവനും സർവ്വശക്തനുമായ വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം അർപ്പിച്ച്, വസിഷ്ഠൻ എനിക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോട് വിവരിക്കുന്നു, ഭാഗ്യവാനേ.
ആത്മാനമസ്യ ജഗതോ നിര്ലേപമഗുണാമലമ് । ബിഭര്തി കൌസ്തുഭമണിസ്വരൂപം ഭഗവാന്ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
ഭഗവാൻ ഹരി, കൗസ്തുഭമണിയുടെ രൂപത്തിൽ, ഈ ലോകത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ, അശുദ്ധികളില്ലാതെ, ഗുണരഹിതമായും നിർമ്മലമായും ധരിക്കുന്നു.
ശ്രീവത്സസംസ്ഥാനധരമനന്തേന സമാശ്രിതമ് । പ്രധാനം ബുദ്ധിരപ്യാസ്തേ ഗദാരൂപേണ മാധവേ ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീവത്സചിഹ്നം ഉള്ളതും അനന്തൻ ആശ്രയിച്ചതുമായ ഗദാധാരിയായ മാധവനിൽ പ്രധാനമായ ബുദ്ധിയും ഗദയുടെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭൂതാദിമിന്ദ്രിയാദിം ച ദ്വിധാഹങ്കാരമീശ്വരഃ । ബിഭര്തി ശംഖരൂപേണ ശാര്ങ്ഗരൂപേണ ച സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഇരുവിധമായ അഹങ്കാരം എന്നിവ ഈശ്വരൻ ശംഖത്തിന്റെ രൂപത്തിലും ശാരംഗം എന്ന വില്ലിന്റെ രൂപത്തിലും ധരിക്കുന്നു.
ചലത്സ്വരൂപമത്യന്തം ജവേനാന്താരിതാനിലമ് । ചക്രസ്വരൂപം ച മനോ ധത്തേ വിഷ്ണുകരേ സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
എപ്പോഴും ചഞ്ചലവും വേഗമുള്ളതുമായ മനസ്സ്, കാറ്റിനെപ്പോലെ, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈയിൽ ചക്രത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവൻ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
പഞ്ചരൂപാ തു യാ മാലാ വൈജയന്തീ ഗദാഭൃതഃ । സാ ഭൂതഹേതുസംഘാതാ ഭൂതമാലാ ച വൈ ദ്വിജ ॥ ൧,൨൨.
ഗദധാരിയായ ഭഗവാൻ ധരിക്കുന്ന, അഞ്ചു രൂപങ്ങളുള്ള വൈജയന്തിമാല, സകലഭൂതങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളായ ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ്; അതാണ് ഭൂതമാല എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ദ്വിജൻ.
യാനീന്ദ്രിയാണ്യശേഷാണി ബുദ്ധികര്മാത്മകാനി വൈ । ശരരൂപാണ്യശേഷാണി താനി ധത്തേ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അമ്പുകളുടെ രൂപത്തിലാണ്; ജനാർദ്ദനൻ അവയെല്ലാം ധരിക്കുന്നു.
ബിഭര്തി യച്ചാസിരത്നമച്യുതോത്യന്തനിര്മലമ് । വിദ്യാമയ തു തജ്ജ്ഞാനമവിദ്യാകോശസംസ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
അച്യുതൻ ധരിക്കുന്ന അത്യന്തം നിർമ്മലമായ ഖഡ്ഗം, അർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനമാണ്; അതു അവിദ്യയുടെ കൊട്ടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്ഥം പുമാന്പ്രധാനം ച ബുദ്ധ്യഹങ്കാരമേവ ച । ഭൂതാനി ച ഹൃഷീകേശേ മനഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി ച । വിദ്യാവിദ്യേ ച മൈത്രേയ സര്വമേതത്സമാശ്രിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, മൈത്രേയ, ഹൃഷീകേശനിൽ പ്രധാനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൂതങ്ങൾ, മനസ്സ്, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
അസ്ത്രഭൂഷണസംസ്ഥാനസ്വരൂപം രൂപവര്ജിതഃ । ബിഭാര്തി മായാരൂപോസൌ ശ്രേയസേ പ്രാണിനാം ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
രൂപമില്ലാത്തവനായ ഹരി, ആയുധങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, മായാരൂപത്തിൽ ജീവികൾക്ക് ക്ഷേമം നൽകുന്നു.
സവികാരം പ്രധാനം ച പുമാംശ്ചൈവാഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി പുണ്ഡഹീകാക്ഷസ്തദേവം പരമേശ്വരഃ ॥ ൧,൨൨.
കമലനയനായ ഭഗവാൻ രൂപം മാറുന്ന പ്രധാനംയും മുഴുവൻ ലോകവും തനിക്കു തന്നെ ആശ്രയമാക്കി നിലനിർത്തുന്നു. അതുപോലെ പരമേശ്വരൻ എല്ലാം ഭരിക്കുന്നു.
യാ വിദ്യാ യാ തഥാവിദ്യാ യത്സദ്യച്ചാസദവ്യയമ് । തത്സര്വം സര്വഭൂതേശേ മൈത്രേയ മധുസൂദനേ ॥ ൧,൨൨.
മൈത്രേയാ, അറിവോ, അജ്ഞാനമോ, സത്യമോ, അസത്യമോ, അക്ഷയമോ — എല്ലാം സകലഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനായ മധുസൂദനനിൽ തന്നെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
കലാകാഷ്ഠാനിമേഷാദിദിനര്ത്വയനഹായനൈഃ । കാലസ്വരൂപോ ഭഗവാനപാപോ ഹരിരവ്യയഃ ॥ ൧,൨൨.
കല, കഷ്ട, നിമിഷം, ദിവസം, ঋതു, വർഷം എന്നിങ്ങനെ കാലത്തിന്റെ വിഭജനംകൊണ്ട് തന്നെ പാപരഹിതനും അക്ഷയനുമായ ഹരി ഈ കാലത്തിന്റെ സ്വരൂപമാണ്.
ഭൂര്ലോകോഥ ഭുവര്ലോകഃ സ്വര്ലോകോ മുനിസത്തമ । മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യം സപ്ത ലോകാ ഇമേ വിഭുഃ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഭൂർലോകം, ഭുവർലോകം, സ്വർഗ്ഗം, മഹർ, ജന, തപ, സത്യം എന്നിങ്ങനെ ഈ ഏഴു ലോകങ്ങളിലും പരമാത്മാവ് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ലോകാത്മമൂര്തിഃ സര്വേഷാം പൂര്വേഷാമപി പൂര്വജഃ । ആധാരഃ സര്വവിദ്യാനാം സ്വയമേവ ഹരിഃ സ്ഥിതഃ ॥ ൧,൨൨.
ഹരിയ് തന്നെയാണ് എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ആത്മാവും രൂപവും; പുരാതനന്മാരിലും ആദിയായവൻ; എല്ലാ അറിവിനും ആധാരമായ് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
ദേവമാനുഷപശ്വാദിശ്വരൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതഃ । തതഃ സര്വേശ്വരോഽനന്തോ ഭൂതമൂര്തിരമൂര്തിമാന് ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും മറ്റു അനേകം രൂപങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അനന്തനായ സർവ്വേശ്വരൻ രൂപവും രൂപരഹിതത്വവും ഒരുപോലെ ഉള്ളവനാണ്.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി തഥൈവാഥര്വാണാനി വൈ । ഇതിഹാസോപവേദാശ്ച വേദാന്തേഷു തഥോക്തയഃ ॥ ൧,൨൨.
ഋഗ്, യജുർ, സാമ, അതർവണമെന്നിങ്ങനെ നാലു വേദങ്ങളും, ഇതിഹാസങ്ങൾ, ഉപവേദങ്ങൾ, വേദാന്തങ്ങളിലെ ഉപദേശങ്ങൾ —
വേദാങ്ഗാനി സമസ്താനി മന്വാദിഗദിതാനി ച । ശാസ്ത്രാണ്യശേഷാണ്യാഖ്യാനാന്യനുവാകാശ്ച യേ ക്വചിത് ॥ ൧,൨൨.
എല്ലാ വേദാംഗങ്ങളും, മനുവും മറ്റും പറഞ്ഞ വാക്കുകളും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും, കഥകളും, എവിടെയെങ്കിലും ഉള്ള അനുവാകങ്ങളും —
കാവ്യാലാപാശ്ച യേ കേചിദ്രീതകാന്യഖിലാനി ച । ശബ്ദമൂര്തിധരസ്യൈതദ്വപുര്വിഷ്ണോര്മഹാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
ഏതെങ്കിലും കാവ്യങ്ങൾ, സംഭാഷണങ്ങൾ, മറ്റു എല്ലാ രചനകളും — ഇവയൊക്കെയും മഹാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന്റെ ശബ്ദരൂപങ്ങളാണ്.
യാനി മൂര്താന്യമൂര്താനി യാന്യത്രാന്യത്ര വാ ക്വചിത് । സന്തി വൈ വസ്തുജാതാനി താനി സര്വാണി തദ്വപുഃ ॥ ൧,൨൨.
രൂപമുള്ളതോ രൂപമില്ലാത്തതോ, ഇവിടെ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റിടങ്ങളിലോ, ഏതു വസ്തുക്കളുണ്ടായാലും, അവയൊക്കെയും അവന്റെ തന്നെ ശരീരമാണ്.
അഹം ഹരിഃ സര്വമിദം ജനാര്ദനോ നാന്യത്തതഃ കാരണകാര്യജാതമ് । ഈദൃങ്മനോ യസ്യ ന തസ്യട ഭൂയോ ഭവോദ്ഭാവാ ദ്വന്ദ്വഗദാ ഭവന്തി ॥ ൧,൨൨.
ഞാനാണ് ഹരിയും ജനാർദ്ദനനും; ഈ എല്ലാം എന്നതാണ് — അതിനാൽ മറ്റൊന്നുമില്ല, മറ്റേതെങ്കിലും കാരണമോ ഫലമോ ഇല്ല. ആരുടെ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ഉറച്ചിരിക്കുകയാണോ, അവനു പിന്നെ ജന്മമില്ല, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കും സ്ഥാനം ഇല്ല.
ഇത്യൈഷ തേംശഃ പ്രഥമഃ പുരാണസ്യാസ്യ വൈ ദ്വിജ । യഥാവത്കഥിതോ യസ്മിന്ധൃതേ പാപൈഃ പ്രമുച്യതേ ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, ദ്വിജനേ, ഈ പുരാണത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം യഥാവിധി നിന്നോട് പറഞ്ഞുതന്നു; ഇതു മനസ്സിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
കാര്ത്തിക്യാം പുഷ്കരസ്നാനേ ദ്വാദശാബ്ദേന യത്ഫലമ് । തദസ്യ ശ്രവണാത്സവ മൈത്രേയാപ്നോതി മാനവഃ ॥ ൧,൨൨.
കാർത്തിക മാസത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം സ്നാനം ചെയ്താൽ കിട്ടുന്ന ഫലം, ഇതു കേൾക്കുന്നതിലൂടെ തന്നെ, മൈത്രേയാ, മനുഷ്യൻ നേടും.
ദേവര്ഷിപിതൃഗന്ധര്വയക്ഷാദിനാം ച സമ്ഭവമ് । ഭവന്തി ശൃണ്വതഃ പുംസോ ദേവാദ്യ വരദാ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, പിതാക്കന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ തുടങ്ങിയവരിൽ ജന്മം ലഭിക്കാൻ, ദേവന്മാരിൽ തുടങ്ങി, കേൾക്കുന്നവന് ഈ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കും, മുനിവരനേ.
മൈത്രേയ ഉവാച । ഭഗവന് സമ്യാഗാഖ്യാതം മമൈതദഖിലം ത്വയാ । ജഗതഃ സര്ഗസമ്ബന്ഘി യത് പൃഷ്ടോഽസി ഗുരോ മയാ
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, ഈ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ക്രമീകരണവും സംബന്ധിച്ചുള്ള ഞാൻ ചോദിച്ചതൊക്കെയും നിങ്ങൾ എനിക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിശദീകരിച്ചു.
യോഽയമംശോ ജഗത്സൃഷ്ടിസമ്ബദ്ധോ ഗദിതസ്ത്വയാ । തത്രാഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി ഭൂയോഽപി മുനിസത്തമ
ലോകസൃഷ്ടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഭാഗങ്ങളിൽ, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അതിൽ കൂടുതൽ ഞാൻ വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ സുതൌ സ്വായമ്ഭുവസ്യ യൌ । തയോരുത്താനപാദസ്യ ധ്രുവഃ പുത്രസ്ത്വയോദിതഃ ।.
സ്വായംഭുവന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും ആണെന്ന് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിൽ ഉത്താനപാദന്റെ മകനാണ് ധ്രുവൻ എന്നും പറഞ്ഞു.
പ്രിയവ്രതസ്യ നൈവോക്താ ഭവതാ ദ്വിജ സന്തതിഃ । താമഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി പ്രസന്നോ വക്തുമര്ഹസി
ദ്വിജനേ, എന്നാൽ പ്രിയവ്രതന്റെ സന്തതിയെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ ഇതുവരെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അതു ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി അതും പറയണം.