ദ്വേ രൂപേ ബ്രഹ്മണസ്തസ്യ മൂര്തം ചാമൂര്തമേവ ച । ക്ഷരാക്ഷരാസ്വരൂപേ തേ സര്വഭൂതേഷ്വവസ്ഥിതേ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മത്തിന് രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. അവയാണ് നശ്വരവും അക്ഷരവുമായ സ്വഭാവത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നത്.
അക്ഷരം തത്പരം ബ്രഹ്മ ക്ഷരം സര്വമിദം ജഗത് । ഏകദേശസ്ഥിതസ്യാഗ്നേര്ജ്യോത്സ്ത്രാ വിസ്താരിണി യഥാ । പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ ശക്തിസ്തഥോദമഖിലം ജഗത് ॥ ൧,൨൨.
അക്ഷരം അതാണ് പരമബ്രഹ്മം; ഈ ലോകം മുഴുവൻ നശ്വരമാണ്. ഒരു സ്ഥലത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന അഗ്നിയുടെ കിരണങ്ങൾപോലെ പരമബ്രഹ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാണ് ഈ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നത്.
തത്രാപ്യാസന്നദൂരത്വാദ്ബഹുത്വസ്വല്പതാമയഃ । ജ്യോത്സ്നാഭേദോസ്തി തച്ഛക്തേസ്തദ്വന്മൈത്രേയ വിദ്യതേ ॥ ൧,൨൨.
അതിനകത്തും അടുത്തതും ദൂരമുള്ളതും, കൂടുതലും കുറവുമെന്ന വ്യത്യാസമുണ്ട്; അങ്ങനെ തന്നെ ആ ശക്തിയിലും വ്യത്യാസമുണ്ട്, മൈത്രേയ.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാ ബ്രഹ്മന്പ്രധാനാ ബ്രഹ്മശക്തയഃ । തതശ്ച ദേവാ മൈത്രേയ ന്യൂനാ ദക്ഷാദയസ്തതഃ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രധാനശക്തികൾ, ബ്രാഹ്മണാ. അവരിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർ ഉരുത്തിരിയുന്നു; അവരിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻമാർ പോലുള്ള ചെറുതായവരും, മൈത്രേയ.
തതോ മനുഷ്യാഃ പശവൌ മൃഗപക്ഷിസരീസൃപാഃ । ന്യൂനാന്യൂനതരാശ്ചൈവ വൃക്ഷഗുല്മാദയസ്തഥാ ॥ ൧,൨൨.
അതിനുശേഷം മനുഷ്യരും പശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പാമ്പുകളും, അതുപോലെ തന്നെ വൃക്ഷങ്ങളും ചെറുപയരും മറ്റ് സസ്യങ്ങളും, ഇങ്ങനെ കുറഞ്ഞതും കുറവായതുമായ പലതരത്തിലുള്ള ജീവികളും ഉലവായി.
തദേതദക്ഷരം നിത്യം ജഗന്മുനിവരാഖിതമ് । ആവിര്ഭാവതിരോഭാവജന്മനാശവികല്പവത് ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷിമാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഈ അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ സത്യം, ജനനം നാശം എന്നിവയിലൂടെ പലവിധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവും ആകുന്നു.
സര്വശക്തി മയോ വിഷ്ണുഃ സ്വരൂപം ബ്രഹ്മണഃ പരമ് । മൂര്തം യദ്യോഗിഭിഃ പൂര്വം യോഗാരമ്ഭേഷു ചിന്ത്യതേ ॥ ൧,൨൨.
സകലശക്തികൾ നിറഞ്ഞ വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ്; യോഗികൾ അവരുടെ യോഗാഭ്യാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അവന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായ രൂപം ധ്യാനിക്കുന്നു.
സാലമ്ബനോ മഹായോഗഃ സബീജോ യത്രസംസ്ഥിതഃ । മനസ്യവ്യാഹതേ സമ്യഗ്യുഞ്ജതാം ജായതേ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
അത് തന്നെ വലിയ യോഗം, ആശ്രയമുള്ളതും വിത്തുള്ളതുമായത്; മനസ്സ് അശാന്തിയില്ലാതെ ശരിയായി ഏകാഗ്രമാകുമ്പോൾ, മഹർഷേ, അതിൽ സാക്ഷാത്കാരം ഉണ്ടാകുന്നു.
സ പരഃ പരശക്തീനാം ബ്രഹ്മണഃ സമനന്തരമ് । മൂര്തം ബ്രഹ്മ മഹാഭാഗ സര്വബ്രഹ്മമയോ ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
അവൻ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമശക്തികൾക്ക് ശേഷം വരുന്ന പരമൻ; മഹാഭാഗവ, അവൻ സാക്ഷാത് ബ്രഹ്മമായ ഹരിയാണ്, സകല ബ്രഹ്മത്തിൻറെ സാരവും അവനിലാണ്.
യത്ര സര്വമിദം പ്രോതമോതം ചൈവാഖിതം ജഗത് । തതോ ജഗജ്ജഗത്യസ്മിന്സ ജഗച്ചഖിലം മുനേ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷേ, ഈ മുഴുവൻ ലോകവും അവനിൽ ചേർന്നു കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിനുള്ളിലെ ലോകം അവനാണ്, അവനാണ് സകലവും.
ക്ഷരാക്ഷരമയോ വിഷ്ണുര്ബിഭര്ത്യഖിലമീശ്വരഃ । പുരുഷാവ്യാകൃതമയം ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപവത് ॥ ൧,൨൨.
ക്ഷരവും അക്ഷരവും ഉള്ള വിഷ്ണു, ഈശ്വരൻ, സകലവും ധാരിക്കുന്നു; അവൻ അവ്യാകൃതപുരുഷനായി, ആഭരണങ്ങളായും ആയുധങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപസ്ഥം യച്ചൈതദഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി ഭഗവാന്വിഷ്ണുസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആഭരണങ്ങളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും രൂപത്തിൽ ഈ മുഴുവൻ ലോകം എങ്ങനെ നിലനിർത്തുന്നു എന്ന് ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം.
ശ്രീപരാശര ഉവാച നമസ്കൃത്വാപ്രമേയായ വിഷ്ണവേ പ്രഭവിഷ്ണവേ । കഥയാമി യഥാഖ്യാതം വസിഷ്ഠേന മമാ ഭവത് ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: അളവുകിട്ടാത്തവനും സർവ്വശക്തനുമായ വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം അർപ്പിച്ച്, വസിഷ്ഠൻ എനിക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോട് വിവരിക്കുന്നു, ഭാഗ്യവാനേ.
ആത്മാനമസ്യ ജഗതോ നിര്ലേപമഗുണാമലമ് । ബിഭര്തി കൌസ്തുഭമണിസ്വരൂപം ഭഗവാന്ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
ഭഗവാൻ ഹരി, കൗസ്തുഭമണിയുടെ രൂപത്തിൽ, ഈ ലോകത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ, അശുദ്ധികളില്ലാതെ, ഗുണരഹിതമായും നിർമ്മലമായും ധരിക്കുന്നു.
ശ്രീവത്സസംസ്ഥാനധരമനന്തേന സമാശ്രിതമ് । പ്രധാനം ബുദ്ധിരപ്യാസ്തേ ഗദാരൂപേണ മാധവേ ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീവത്സചിഹ്നം ഉള്ളതും അനന്തൻ ആശ്രയിച്ചതുമായ ഗദാധാരിയായ മാധവനിൽ പ്രധാനമായ ബുദ്ധിയും ഗദയുടെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭൂതാദിമിന്ദ്രിയാദിം ച ദ്വിധാഹങ്കാരമീശ്വരഃ । ബിഭര്തി ശംഖരൂപേണ ശാര്ങ്ഗരൂപേണ ച സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഇരുവിധമായ അഹങ്കാരം എന്നിവ ഈശ്വരൻ ശംഖത്തിന്റെ രൂപത്തിലും ശാരംഗം എന്ന വില്ലിന്റെ രൂപത്തിലും ധരിക്കുന്നു.
ചലത്സ്വരൂപമത്യന്തം ജവേനാന്താരിതാനിലമ് । ചക്രസ്വരൂപം ച മനോ ധത്തേ വിഷ്ണുകരേ സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
എപ്പോഴും ചഞ്ചലവും വേഗമുള്ളതുമായ മനസ്സ്, കാറ്റിനെപ്പോലെ, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈയിൽ ചക്രത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവൻ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
പഞ്ചരൂപാ തു യാ മാലാ വൈജയന്തീ ഗദാഭൃതഃ । സാ ഭൂതഹേതുസംഘാതാ ഭൂതമാലാ ച വൈ ദ്വിജ ॥ ൧,൨൨.
ഗദധാരിയായ ഭഗവാൻ ധരിക്കുന്ന, അഞ്ചു രൂപങ്ങളുള്ള വൈജയന്തിമാല, സകലഭൂതങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളായ ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ്; അതാണ് ഭൂതമാല എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ദ്വിജൻ.
യാനീന്ദ്രിയാണ്യശേഷാണി ബുദ്ധികര്മാത്മകാനി വൈ । ശരരൂപാണ്യശേഷാണി താനി ധത്തേ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അമ്പുകളുടെ രൂപത്തിലാണ്; ജനാർദ്ദനൻ അവയെല്ലാം ധരിക്കുന്നു.
ബിഭര്തി യച്ചാസിരത്നമച്യുതോത്യന്തനിര്മലമ് । വിദ്യാമയ തു തജ്ജ്ഞാനമവിദ്യാകോശസംസ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
അച്യുതൻ ധരിക്കുന്ന അത്യന്തം നിർമ്മലമായ ഖഡ്ഗം, അർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനമാണ്; അതു അവിദ്യയുടെ കൊട്ടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്ഥം പുമാന്പ്രധാനം ച ബുദ്ധ്യഹങ്കാരമേവ ച । ഭൂതാനി ച ഹൃഷീകേശേ മനഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി ച । വിദ്യാവിദ്യേ ച മൈത്രേയ സര്വമേതത്സമാശ്രിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, മൈത്രേയ, ഹൃഷീകേശനിൽ പ്രധാനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൂതങ്ങൾ, മനസ്സ്, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
അസ്ത്രഭൂഷണസംസ്ഥാനസ്വരൂപം രൂപവര്ജിതഃ । ബിഭാര്തി മായാരൂപോസൌ ശ്രേയസേ പ്രാണിനാം ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
രൂപമില്ലാത്തവനായ ഹരി, ആയുധങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, മായാരൂപത്തിൽ ജീവികൾക്ക് ക്ഷേമം നൽകുന്നു.
സവികാരം പ്രധാനം ച പുമാംശ്ചൈവാഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി പുണ്ഡഹീകാക്ഷസ്തദേവം പരമേശ്വരഃ ॥ ൧,൨൨.
കമലനയനായ ഭഗവാൻ രൂപം മാറുന്ന പ്രധാനംയും മുഴുവൻ ലോകവും തനിക്കു തന്നെ ആശ്രയമാക്കി നിലനിർത്തുന്നു. അതുപോലെ പരമേശ്വരൻ എല്ലാം ഭരിക്കുന്നു.
യാ വിദ്യാ യാ തഥാവിദ്യാ യത്സദ്യച്ചാസദവ്യയമ് । തത്സര്വം സര്വഭൂതേശേ മൈത്രേയ മധുസൂദനേ ॥ ൧,൨൨.
മൈത്രേയാ, അറിവോ, അജ്ഞാനമോ, സത്യമോ, അസത്യമോ, അക്ഷയമോ — എല്ലാം സകലഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനായ മധുസൂദനനിൽ തന്നെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
കലാകാഷ്ഠാനിമേഷാദിദിനര്ത്വയനഹായനൈഃ । കാലസ്വരൂപോ ഭഗവാനപാപോ ഹരിരവ്യയഃ ॥ ൧,൨൨.
കല, കഷ്ട, നിമിഷം, ദിവസം, ঋതു, വർഷം എന്നിങ്ങനെ കാലത്തിന്റെ വിഭജനംകൊണ്ട് തന്നെ പാപരഹിതനും അക്ഷയനുമായ ഹരി ഈ കാലത്തിന്റെ സ്വരൂപമാണ്.
ഭൂര്ലോകോഥ ഭുവര്ലോകഃ സ്വര്ലോകോ മുനിസത്തമ । മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യം സപ്ത ലോകാ ഇമേ വിഭുഃ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഭൂർലോകം, ഭുവർലോകം, സ്വർഗ്ഗം, മഹർ, ജന, തപ, സത്യം എന്നിങ്ങനെ ഈ ഏഴു ലോകങ്ങളിലും പരമാത്മാവ് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ലോകാത്മമൂര്തിഃ സര്വേഷാം പൂര്വേഷാമപി പൂര്വജഃ । ആധാരഃ സര്വവിദ്യാനാം സ്വയമേവ ഹരിഃ സ്ഥിതഃ ॥ ൧,൨൨.
ഹരിയ് തന്നെയാണ് എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ആത്മാവും രൂപവും; പുരാതനന്മാരിലും ആദിയായവൻ; എല്ലാ അറിവിനും ആധാരമായ് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
ദേവമാനുഷപശ്വാദിശ്വരൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതഃ । തതഃ സര്വേശ്വരോഽനന്തോ ഭൂതമൂര്തിരമൂര്തിമാന് ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും മറ്റു അനേകം രൂപങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അനന്തനായ സർവ്വേശ്വരൻ രൂപവും രൂപരഹിതത്വവും ഒരുപോലെ ഉള്ളവനാണ്.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി തഥൈവാഥര്വാണാനി വൈ । ഇതിഹാസോപവേദാശ്ച വേദാന്തേഷു തഥോക്തയഃ ॥ ൧,൨൨.
ഋഗ്, യജുർ, സാമ, അതർവണമെന്നിങ്ങനെ നാലു വേദങ്ങളും, ഇതിഹാസങ്ങൾ, ഉപവേദങ്ങൾ, വേദാന്തങ്ങളിലെ ഉപദേശങ്ങൾ —
വേദാങ്ഗാനി സമസ്താനി മന്വാദിഗദിതാനി ച । ശാസ്ത്രാണ്യശേഷാണ്യാഖ്യാനാന്യനുവാകാശ്ച യേ ക്വചിത് ॥ ൧,൨൨.
എല്ലാ വേദാംഗങ്ങളും, മനുവും മറ്റും പറഞ്ഞ വാക്കുകളും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും, കഥകളും, എവിടെയെങ്കിലും ഉള്ള അനുവാകങ്ങളും —