യോഗിനോ മുക്തികാമസ്യ പ്രാണായാമാദിസാധനമ് । സാധ്യം ച പരമം ബ്രഹ്മ പുനര്നാവര്തതേ യതഃ ॥ ൧,൨൨.
മുക്തിയാഗ്രഹിക്കുന്ന യോഗിക്ക് പ്രാണായാമം മുതലായവയാണ് ഉപാധി; നേടേണ്ടത് പരമബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്, അതിൽ നിന്ന് പിന്നെ തിരിച്ചുവരവ് ഇല്ല.
സാധനാലമ്ബനം ജ്ഞാനം മുക്തയേ യോഗിനാം ഹി യത് । സ ഭേദഃ പ്രഥമസ്തസ്യ ബ്രഹ്മഭൂതസ്യ വൈ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
മുക്തിക്ക് യോഗികൾക്ക് ഉപാധിയായുള്ള ജ്ഞാനമേ, ബ്രഹ്മമായതിന്റെ ആദ്യത്തെ വ്യത്യാസം, മഹർഷേ.
യുഞ്ജതഃ ക്ലേശമുക്ത്യര്ഥം സാധ്യം യദ്ബ്രഹ്മ യോഗിനഃ । തദാലമ്ബനവിജ്ഞാനം ദ്വിതീയോഽംശോ മഹാമുനേ ॥ ൧,൨൨.
കഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാൻ യോഗി ലക്ഷ്യമിടുന്ന ബ്രഹ്മത്തിന് ആശ്രയമായ ജ്ഞാനമാണ് രണ്ടാമത്തെ ഭാഗം, മഹർഷേ.
ഉഭയോസ്ത്വവിഭാഗേന സാധ്യസാധനയോര്ഹി യത് । വിജ്ഞാനമദ്വൈതമയം തദ്ഭാഗോന്യോ മയോദിതഃ ॥ ൧,൨൨.
ഉപാധിയും ലക്ഷ്യവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്ത അദ്വൈതജ്ഞാനമാണ് മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം എന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു.
ജ്ഞാനത്രയസ്യ വൈ തസ്യ വിശേഷോ യോ മഹാമുനേ । തന്നിരാകരണദ്വാരാ ദര്ശിതാത്മസ്വരൂപവത് ॥ ൧,൨൨.
ഈ മൂന്ന് ജ്ഞാനങ്ങളുടെയും പ്രത്യേകത, മഹർഷേ, അവയെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടാണ് കാണിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ആത്മസ്വരൂപവും വെളിപ്പെടുന്നു.
നിര്വ്യാപാരമനാഖ്യേയം വ്യാപ്തിമാത്രമനൂപമമ് । ആത്മസമ്ബോധവിഷയം സത്താമാത്രമലക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൨.
അത് പ്രവർത്തിയില്ലാത്തതും വിവരണമറ്റതും വ്യാപനമാത്രമായതും ഉപമയില്ലാത്തതും ആത്മബോധത്തിന്റെ വിഷയവുമായതും സത്തായുടെ മാത്രം ലക്ഷണമുള്ളതുമാണ്.
പ്രശാന്തമഭയം ശുദ്ധം ദുര്വിഭാവ്യമസംശ്രയമ് । വിഷ്ണോര്ജ്ഞാനമയസ്യോക്തം തജ്ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതമ് ॥ ൧,൨൨.
അത് ശാന്തവും ഭയരഹിതവും ശുദ്ധവും ഗ്രഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ആശ്രയമില്ലാത്തതുമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ഈ ജ്ഞാനരൂപമായ ജ്ഞാനമാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തത്ര ജ്ഞാനനിരോധേന യോഗിനോ യാന്തി യേ ലയമ് । സംസാരകര്ഷണോപ്തൌ തേ യാന്തി നിര്ബീജതാം ദ്വിജാ ॥ ൧,൨൨.
അവിടെ ജ്ഞാനം നിശ്ശേഷമാകുമ്പോൾ യോഗികൾ ലയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; സംസാരത്തിന്റെ ആകർഷണം ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ വിത്തില്ലാത്ത സമാധി നേടുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ.
ഏവംപ്രകാരമമലം നിത്യം വ്യാപകമക്ഷയമ് । സമസ്തഹേയരഹിതം വിഷ്ണ്വാഖ്യം പരമം പദമ് ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, വിഷ്ണു എന്ന പേരിലുള്ള പരമപദം, നിർമ്മലവും ശാശ്വതവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും അക്ഷയവും എല്ലാ ദോഷങ്ങളെയും വിട്ടുമാറിയതുമാണ്.
തദ്ബ്രഹ്മ പരമം യോഗീ യതോ നാവര്തതേ പുനഃ । ശ്രയത്യപുണ്യോപരമേ ക്ഷീണക്ലേശേഽതിനിര്മലേ ॥ ൧,൨൨.
അതു തന്നെ പരമബ്രഹ്മം, യോഗി അതിൽ എത്തുമ്പോൾ പിന്നെ തിരികെ വരില്ല; പാപങ്ങൾ അവസാനിച്ചും കഷ്ടങ്ങൾ നശിച്ചും അത്യന്തം ശുദ്ധിയുണ്ടായപ്പോൾ അതിൽ എത്തുന്നു.
ദ്വേ രൂപേ ബ്രഹ്മണസ്തസ്യ മൂര്തം ചാമൂര്തമേവ ച । ക്ഷരാക്ഷരാസ്വരൂപേ തേ സര്വഭൂതേഷ്വവസ്ഥിതേ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മത്തിന് രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. അവയാണ് നശ്വരവും അക്ഷരവുമായ സ്വഭാവത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നത്.
അക്ഷരം തത്പരം ബ്രഹ്മ ക്ഷരം സര്വമിദം ജഗത് । ഏകദേശസ്ഥിതസ്യാഗ്നേര്ജ്യോത്സ്ത്രാ വിസ്താരിണി യഥാ । പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ ശക്തിസ്തഥോദമഖിലം ജഗത് ॥ ൧,൨൨.
അക്ഷരം അതാണ് പരമബ്രഹ്മം; ഈ ലോകം മുഴുവൻ നശ്വരമാണ്. ഒരു സ്ഥലത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന അഗ്നിയുടെ കിരണങ്ങൾപോലെ പരമബ്രഹ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാണ് ഈ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നത്.
തത്രാപ്യാസന്നദൂരത്വാദ്ബഹുത്വസ്വല്പതാമയഃ । ജ്യോത്സ്നാഭേദോസ്തി തച്ഛക്തേസ്തദ്വന്മൈത്രേയ വിദ്യതേ ॥ ൧,൨൨.
അതിനകത്തും അടുത്തതും ദൂരമുള്ളതും, കൂടുതലും കുറവുമെന്ന വ്യത്യാസമുണ്ട്; അങ്ങനെ തന്നെ ആ ശക്തിയിലും വ്യത്യാസമുണ്ട്, മൈത്രേയ.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാ ബ്രഹ്മന്പ്രധാനാ ബ്രഹ്മശക്തയഃ । തതശ്ച ദേവാ മൈത്രേയ ന്യൂനാ ദക്ഷാദയസ്തതഃ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രധാനശക്തികൾ, ബ്രാഹ്മണാ. അവരിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർ ഉരുത്തിരിയുന്നു; അവരിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻമാർ പോലുള്ള ചെറുതായവരും, മൈത്രേയ.
തതോ മനുഷ്യാഃ പശവൌ മൃഗപക്ഷിസരീസൃപാഃ । ന്യൂനാന്യൂനതരാശ്ചൈവ വൃക്ഷഗുല്മാദയസ്തഥാ ॥ ൧,൨൨.
അതിനുശേഷം മനുഷ്യരും പശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പാമ്പുകളും, അതുപോലെ തന്നെ വൃക്ഷങ്ങളും ചെറുപയരും മറ്റ് സസ്യങ്ങളും, ഇങ്ങനെ കുറഞ്ഞതും കുറവായതുമായ പലതരത്തിലുള്ള ജീവികളും ഉലവായി.
തദേതദക്ഷരം നിത്യം ജഗന്മുനിവരാഖിതമ് । ആവിര്ഭാവതിരോഭാവജന്മനാശവികല്പവത് ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷിമാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഈ അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ സത്യം, ജനനം നാശം എന്നിവയിലൂടെ പലവിധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവും ആകുന്നു.
സര്വശക്തി മയോ വിഷ്ണുഃ സ്വരൂപം ബ്രഹ്മണഃ പരമ് । മൂര്തം യദ്യോഗിഭിഃ പൂര്വം യോഗാരമ്ഭേഷു ചിന്ത്യതേ ॥ ൧,൨൨.
സകലശക്തികൾ നിറഞ്ഞ വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ്; യോഗികൾ അവരുടെ യോഗാഭ്യാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അവന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായ രൂപം ധ്യാനിക്കുന്നു.
സാലമ്ബനോ മഹായോഗഃ സബീജോ യത്രസംസ്ഥിതഃ । മനസ്യവ്യാഹതേ സമ്യഗ്യുഞ്ജതാം ജായതേ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
അത് തന്നെ വലിയ യോഗം, ആശ്രയമുള്ളതും വിത്തുള്ളതുമായത്; മനസ്സ് അശാന്തിയില്ലാതെ ശരിയായി ഏകാഗ്രമാകുമ്പോൾ, മഹർഷേ, അതിൽ സാക്ഷാത്കാരം ഉണ്ടാകുന്നു.
സ പരഃ പരശക്തീനാം ബ്രഹ്മണഃ സമനന്തരമ് । മൂര്തം ബ്രഹ്മ മഹാഭാഗ സര്വബ്രഹ്മമയോ ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
അവൻ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമശക്തികൾക്ക് ശേഷം വരുന്ന പരമൻ; മഹാഭാഗവ, അവൻ സാക്ഷാത് ബ്രഹ്മമായ ഹരിയാണ്, സകല ബ്രഹ്മത്തിൻറെ സാരവും അവനിലാണ്.
യത്ര സര്വമിദം പ്രോതമോതം ചൈവാഖിതം ജഗത് । തതോ ജഗജ്ജഗത്യസ്മിന്സ ജഗച്ചഖിലം മുനേ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷേ, ഈ മുഴുവൻ ലോകവും അവനിൽ ചേർന്നു കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിനുള്ളിലെ ലോകം അവനാണ്, അവനാണ് സകലവും.
ക്ഷരാക്ഷരമയോ വിഷ്ണുര്ബിഭര്ത്യഖിലമീശ്വരഃ । പുരുഷാവ്യാകൃതമയം ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപവത് ॥ ൧,൨൨.
ക്ഷരവും അക്ഷരവും ഉള്ള വിഷ്ണു, ഈശ്വരൻ, സകലവും ധാരിക്കുന്നു; അവൻ അവ്യാകൃതപുരുഷനായി, ആഭരണങ്ങളായും ആയുധങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ഭൂഷണാസ്ത്രസ്വരൂപസ്ഥം യച്ചൈതദഖിലം ജഗത് । ബിഭര്തി ഭഗവാന്വിഷ്ണുസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആഭരണങ്ങളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും രൂപത്തിൽ ഈ മുഴുവൻ ലോകം എങ്ങനെ നിലനിർത്തുന്നു എന്ന് ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം.
ശ്രീപരാശര ഉവാച നമസ്കൃത്വാപ്രമേയായ വിഷ്ണവേ പ്രഭവിഷ്ണവേ । കഥയാമി യഥാഖ്യാതം വസിഷ്ഠേന മമാ ഭവത് ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: അളവുകിട്ടാത്തവനും സർവ്വശക്തനുമായ വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം അർപ്പിച്ച്, വസിഷ്ഠൻ എനിക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോട് വിവരിക്കുന്നു, ഭാഗ്യവാനേ.
ആത്മാനമസ്യ ജഗതോ നിര്ലേപമഗുണാമലമ് । ബിഭര്തി കൌസ്തുഭമണിസ്വരൂപം ഭഗവാന്ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
ഭഗവാൻ ഹരി, കൗസ്തുഭമണിയുടെ രൂപത്തിൽ, ഈ ലോകത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ, അശുദ്ധികളില്ലാതെ, ഗുണരഹിതമായും നിർമ്മലമായും ധരിക്കുന്നു.
ശ്രീവത്സസംസ്ഥാനധരമനന്തേന സമാശ്രിതമ് । പ്രധാനം ബുദ്ധിരപ്യാസ്തേ ഗദാരൂപേണ മാധവേ ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീവത്സചിഹ്നം ഉള്ളതും അനന്തൻ ആശ്രയിച്ചതുമായ ഗദാധാരിയായ മാധവനിൽ പ്രധാനമായ ബുദ്ധിയും ഗദയുടെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭൂതാദിമിന്ദ്രിയാദിം ച ദ്വിധാഹങ്കാരമീശ്വരഃ । ബിഭര്തി ശംഖരൂപേണ ശാര്ങ്ഗരൂപേണ ച സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഇരുവിധമായ അഹങ്കാരം എന്നിവ ഈശ്വരൻ ശംഖത്തിന്റെ രൂപത്തിലും ശാരംഗം എന്ന വില്ലിന്റെ രൂപത്തിലും ധരിക്കുന്നു.
ചലത്സ്വരൂപമത്യന്തം ജവേനാന്താരിതാനിലമ് । ചക്രസ്വരൂപം ച മനോ ധത്തേ വിഷ്ണുകരേ സ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
എപ്പോഴും ചഞ്ചലവും വേഗമുള്ളതുമായ മനസ്സ്, കാറ്റിനെപ്പോലെ, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈയിൽ ചക്രത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവൻ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
പഞ്ചരൂപാ തു യാ മാലാ വൈജയന്തീ ഗദാഭൃതഃ । സാ ഭൂതഹേതുസംഘാതാ ഭൂതമാലാ ച വൈ ദ്വിജ ॥ ൧,൨൨.
ഗദധാരിയായ ഭഗവാൻ ധരിക്കുന്ന, അഞ്ചു രൂപങ്ങളുള്ള വൈജയന്തിമാല, സകലഭൂതങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളായ ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ്; അതാണ് ഭൂതമാല എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ദ്വിജൻ.
യാനീന്ദ്രിയാണ്യശേഷാണി ബുദ്ധികര്മാത്മകാനി വൈ । ശരരൂപാണ്യശേഷാണി താനി ധത്തേ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അമ്പുകളുടെ രൂപത്തിലാണ്; ജനാർദ്ദനൻ അവയെല്ലാം ധരിക്കുന്നു.
ബിഭര്തി യച്ചാസിരത്നമച്യുതോത്യന്തനിര്മലമ് । വിദ്യാമയ തു തജ്ജ്ഞാനമവിദ്യാകോശസംസ്ഥിതമ് ॥ ൧,൨൨.
അച്യുതൻ ധരിക്കുന്ന അത്യന്തം നിർമ്മലമായ ഖഡ്ഗം, അർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനമാണ്; അതു അവിദ്യയുടെ കൊട്ടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.