ബ്രഹ്മ സൃജത്യാദികാലേ മരീചിപ്രമുഖാസ്തതഃ । ഉത്പാദയന്ത്യപത്യാനി ജന്തവശ്ച പ്രതിക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൨.
ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നെ മരീചിമാരും മറ്റുള്ളവരും സന്തതികളെ ഉരുത്തിരിയിക്കുന്നു; ഓരോ നിമിഷവും ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു.
കാലേന ന വിനാ ബ്രഹ്മ സൃഷ്ടിനിഷ്പാദകോ ദ്വിജ । ന പ്രജാപതയഃ സര്വേ ന ചൈവാഖിലജന്തവഃ ॥ ൧,൨൨.
കാലം ഇല്ലാതെ, ദ്വിജന്മാരേ, ബ്രഹ്മാവിന് സൃഷ്ടി സാധ്യമല്ല; എല്ലാ പ്രജാപതിമാർക്കും എല്ലാ ജീവികൾക്കും പോലും അതു കഴിയില്ല.
ഏവമേവ വിഭാഗോയം സ്തിതാവപ്യുപദിശ്യതി । ചതുര്ദാ തസ്യ ദേവസ്യ മൈത്രേയ പ്രലയേ തഥാ ॥ ൧,൨൨.
ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് നിലനിൽപ്പിലും ഈ വിഭജനം പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; മൈത്രേയാ, ലയത്തിലും ഈ ദേവന്റെ നാലു വകഭേദം നിലനിൽക്കുന്നു.
യത്കിഞ്ചിത്സൃജ്യതേ യേന സത്ത്വജാതേന വൈ ദ്വിജ । തസ്യ സൃജ്യസ്യ സമ്ഭൂതോ തത്സര്വം വൈ ഹരേസ്തനുഃ ॥ ൧,൨൨.
സത്വഗുണത്തിൽ ജനിച്ച ഏത് ജീവിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്തും, ദ്വിജന്മാരേ, അതൊക്കെയും ഹരിയുടെ തന്നെ ശരീരമാണ്.
ഹന്തി യാവച്ച യത്കിഞ്ചിത്സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ജനാര്ദനസ്യ തദ്രൌദ്രം മൈത്രേയാന്തകരം വപുഃ ॥ ൧,൨൨.
സ്ഥാവരജംഗമമായ ഏത് ജീവിയും നശിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, മൈത്രേയാ, ആ നാശരൂപം ജനാർദ്ദനന്റെ ഭയങ്കരമായ രൂപമാണ്.
ഏവമേഷ ജഗത്സ്ത്രഷ്ടാ ജഗത്പാതാ തഥാ ജഗത് । ജഗദ്ഭക്ഷയിതാ ദേവഃ സമസ്തസ്യ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, ജനാർദ്ദനൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനും സംഹാരകനുമാണ് — എല്ലാം അവനാണ്.
സൃഷ്ടിസ്ഥിത്യന്തകാലേഷു ത്രിധൈവം സംപ്രവര്തതേ । ഗുണപ്രവൃത്യാ പരമം പദം തസ്യാഗുണം മഹത് ॥ ൧,൨൨.
സൃഷ്ടി, നില, ലയത്തിന്റെ സമയങ്ങളിൽ, ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനപ്രകാരം അതു മൂന്നു വിധത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പരമാവസ്ഥ ഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച മഹത്തായ ഒന്നാണ്.
തച്ച ജ്ഞാനമയം വ്യാപി സ്വസംവേദ്യമനൌപമമ് । ചതുഷ്പ്രകാരം തദപി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
അത് ജ്ഞാനരൂപവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും സ്വയം അറിയുന്നതും ഉപമയില്ലാത്തതുമാണ്. അതിനും നാലു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയാണ് പരമാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ചതുഃപ്രകാരതാം തസ്യ ബ്രഹ്മഭൂതസ്യ ഹേ മുനേ । മമാചക്ഷ്വ യഥാന്യായം യദുക്തം പരമം പദമ് ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ബ്രഹ്മമായതിന്റെ ഈ നാലു രൂപങ്ങളും പരമപദം എന്നത് എന്താണെന്നും ദയവായി ശരിയായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കാമോ?
ശ്രീപരാശര ഉവാച മൈത്രേയ കാരണം പ്രോക്തം സാധനം സര്വവസ്തുഷു । സാധ്യം ച വസ്ത്വഭിമതം യത്സാധയിതുമാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: മൈത്രേയ, കാരണം വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ വസ്തുക്കളിലും ഉപാധിയും, സ്വയം നേടേണ്ട ലക്ഷ്യവുമാണ് പറയപ്പെട്ടത്.
യോഗിനോ മുക്തികാമസ്യ പ്രാണായാമാദിസാധനമ് । സാധ്യം ച പരമം ബ്രഹ്മ പുനര്നാവര്തതേ യതഃ ॥ ൧,൨൨.
മുക്തിയാഗ്രഹിക്കുന്ന യോഗിക്ക് പ്രാണായാമം മുതലായവയാണ് ഉപാധി; നേടേണ്ടത് പരമബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്, അതിൽ നിന്ന് പിന്നെ തിരിച്ചുവരവ് ഇല്ല.
സാധനാലമ്ബനം ജ്ഞാനം മുക്തയേ യോഗിനാം ഹി യത് । സ ഭേദഃ പ്രഥമസ്തസ്യ ബ്രഹ്മഭൂതസ്യ വൈ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
മുക്തിക്ക് യോഗികൾക്ക് ഉപാധിയായുള്ള ജ്ഞാനമേ, ബ്രഹ്മമായതിന്റെ ആദ്യത്തെ വ്യത്യാസം, മഹർഷേ.
യുഞ്ജതഃ ക്ലേശമുക്ത്യര്ഥം സാധ്യം യദ്ബ്രഹ്മ യോഗിനഃ । തദാലമ്ബനവിജ്ഞാനം ദ്വിതീയോഽംശോ മഹാമുനേ ॥ ൧,൨൨.
കഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാൻ യോഗി ലക്ഷ്യമിടുന്ന ബ്രഹ്മത്തിന് ആശ്രയമായ ജ്ഞാനമാണ് രണ്ടാമത്തെ ഭാഗം, മഹർഷേ.
ഉഭയോസ്ത്വവിഭാഗേന സാധ്യസാധനയോര്ഹി യത് । വിജ്ഞാനമദ്വൈതമയം തദ്ഭാഗോന്യോ മയോദിതഃ ॥ ൧,൨൨.
ഉപാധിയും ലക്ഷ്യവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്ത അദ്വൈതജ്ഞാനമാണ് മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം എന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു.
ജ്ഞാനത്രയസ്യ വൈ തസ്യ വിശേഷോ യോ മഹാമുനേ । തന്നിരാകരണദ്വാരാ ദര്ശിതാത്മസ്വരൂപവത് ॥ ൧,൨൨.
ഈ മൂന്ന് ജ്ഞാനങ്ങളുടെയും പ്രത്യേകത, മഹർഷേ, അവയെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടാണ് കാണിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ആത്മസ്വരൂപവും വെളിപ്പെടുന്നു.
നിര്വ്യാപാരമനാഖ്യേയം വ്യാപ്തിമാത്രമനൂപമമ് । ആത്മസമ്ബോധവിഷയം സത്താമാത്രമലക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൨.
അത് പ്രവർത്തിയില്ലാത്തതും വിവരണമറ്റതും വ്യാപനമാത്രമായതും ഉപമയില്ലാത്തതും ആത്മബോധത്തിന്റെ വിഷയവുമായതും സത്തായുടെ മാത്രം ലക്ഷണമുള്ളതുമാണ്.
പ്രശാന്തമഭയം ശുദ്ധം ദുര്വിഭാവ്യമസംശ്രയമ് । വിഷ്ണോര്ജ്ഞാനമയസ്യോക്തം തജ്ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതമ് ॥ ൧,൨൨.
അത് ശാന്തവും ഭയരഹിതവും ശുദ്ധവും ഗ്രഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ആശ്രയമില്ലാത്തതുമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ഈ ജ്ഞാനരൂപമായ ജ്ഞാനമാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തത്ര ജ്ഞാനനിരോധേന യോഗിനോ യാന്തി യേ ലയമ് । സംസാരകര്ഷണോപ്തൌ തേ യാന്തി നിര്ബീജതാം ദ്വിജാ ॥ ൧,൨൨.
അവിടെ ജ്ഞാനം നിശ്ശേഷമാകുമ്പോൾ യോഗികൾ ലയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; സംസാരത്തിന്റെ ആകർഷണം ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ വിത്തില്ലാത്ത സമാധി നേടുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ.
ഏവംപ്രകാരമമലം നിത്യം വ്യാപകമക്ഷയമ് । സമസ്തഹേയരഹിതം വിഷ്ണ്വാഖ്യം പരമം പദമ് ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, വിഷ്ണു എന്ന പേരിലുള്ള പരമപദം, നിർമ്മലവും ശാശ്വതവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും അക്ഷയവും എല്ലാ ദോഷങ്ങളെയും വിട്ടുമാറിയതുമാണ്.
തദ്ബ്രഹ്മ പരമം യോഗീ യതോ നാവര്തതേ പുനഃ । ശ്രയത്യപുണ്യോപരമേ ക്ഷീണക്ലേശേഽതിനിര്മലേ ॥ ൧,൨൨.
അതു തന്നെ പരമബ്രഹ്മം, യോഗി അതിൽ എത്തുമ്പോൾ പിന്നെ തിരികെ വരില്ല; പാപങ്ങൾ അവസാനിച്ചും കഷ്ടങ്ങൾ നശിച്ചും അത്യന്തം ശുദ്ധിയുണ്ടായപ്പോൾ അതിൽ എത്തുന്നു.
ദ്വേ രൂപേ ബ്രഹ്മണസ്തസ്യ മൂര്തം ചാമൂര്തമേവ ച । ക്ഷരാക്ഷരാസ്വരൂപേ തേ സര്വഭൂതേഷ്വവസ്ഥിതേ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മത്തിന് രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. അവയാണ് നശ്വരവും അക്ഷരവുമായ സ്വഭാവത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നത്.
അക്ഷരം തത്പരം ബ്രഹ്മ ക്ഷരം സര്വമിദം ജഗത് । ഏകദേശസ്ഥിതസ്യാഗ്നേര്ജ്യോത്സ്ത്രാ വിസ്താരിണി യഥാ । പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ ശക്തിസ്തഥോദമഖിലം ജഗത് ॥ ൧,൨൨.
അക്ഷരം അതാണ് പരമബ്രഹ്മം; ഈ ലോകം മുഴുവൻ നശ്വരമാണ്. ഒരു സ്ഥലത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന അഗ്നിയുടെ കിരണങ്ങൾപോലെ പരമബ്രഹ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാണ് ഈ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നത്.
തത്രാപ്യാസന്നദൂരത്വാദ്ബഹുത്വസ്വല്പതാമയഃ । ജ്യോത്സ്നാഭേദോസ്തി തച്ഛക്തേസ്തദ്വന്മൈത്രേയ വിദ്യതേ ॥ ൧,൨൨.
അതിനകത്തും അടുത്തതും ദൂരമുള്ളതും, കൂടുതലും കുറവുമെന്ന വ്യത്യാസമുണ്ട്; അങ്ങനെ തന്നെ ആ ശക്തിയിലും വ്യത്യാസമുണ്ട്, മൈത്രേയ.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാ ബ്രഹ്മന്പ്രധാനാ ബ്രഹ്മശക്തയഃ । തതശ്ച ദേവാ മൈത്രേയ ന്യൂനാ ദക്ഷാദയസ്തതഃ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രധാനശക്തികൾ, ബ്രാഹ്മണാ. അവരിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർ ഉരുത്തിരിയുന്നു; അവരിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻമാർ പോലുള്ള ചെറുതായവരും, മൈത്രേയ.
തതോ മനുഷ്യാഃ പശവൌ മൃഗപക്ഷിസരീസൃപാഃ । ന്യൂനാന്യൂനതരാശ്ചൈവ വൃക്ഷഗുല്മാദയസ്തഥാ ॥ ൧,൨൨.
അതിനുശേഷം മനുഷ്യരും പശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പാമ്പുകളും, അതുപോലെ തന്നെ വൃക്ഷങ്ങളും ചെറുപയരും മറ്റ് സസ്യങ്ങളും, ഇങ്ങനെ കുറഞ്ഞതും കുറവായതുമായ പലതരത്തിലുള്ള ജീവികളും ഉലവായി.
തദേതദക്ഷരം നിത്യം ജഗന്മുനിവരാഖിതമ് । ആവിര്ഭാവതിരോഭാവജന്മനാശവികല്പവത് ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷിമാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഈ അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ സത്യം, ജനനം നാശം എന്നിവയിലൂടെ പലവിധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവും ആകുന്നു.
സര്വശക്തി മയോ വിഷ്ണുഃ സ്വരൂപം ബ്രഹ്മണഃ പരമ് । മൂര്തം യദ്യോഗിഭിഃ പൂര്വം യോഗാരമ്ഭേഷു ചിന്ത്യതേ ॥ ൧,൨൨.
സകലശക്തികൾ നിറഞ്ഞ വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ്; യോഗികൾ അവരുടെ യോഗാഭ്യാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അവന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായ രൂപം ധ്യാനിക്കുന്നു.
സാലമ്ബനോ മഹായോഗഃ സബീജോ യത്രസംസ്ഥിതഃ । മനസ്യവ്യാഹതേ സമ്യഗ്യുഞ്ജതാം ജായതേ മുനേ ॥ ൧,൨൨.
അത് തന്നെ വലിയ യോഗം, ആശ്രയമുള്ളതും വിത്തുള്ളതുമായത്; മനസ്സ് അശാന്തിയില്ലാതെ ശരിയായി ഏകാഗ്രമാകുമ്പോൾ, മഹർഷേ, അതിൽ സാക്ഷാത്കാരം ഉണ്ടാകുന്നു.
സ പരഃ പരശക്തീനാം ബ്രഹ്മണഃ സമനന്തരമ് । മൂര്തം ബ്രഹ്മ മഹാഭാഗ സര്വബ്രഹ്മമയോ ഹരിഃ ॥ ൧,൨൨.
അവൻ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമശക്തികൾക്ക് ശേഷം വരുന്ന പരമൻ; മഹാഭാഗവ, അവൻ സാക്ഷാത് ബ്രഹ്മമായ ഹരിയാണ്, സകല ബ്രഹ്മത്തിൻറെ സാരവും അവനിലാണ്.
യത്ര സര്വമിദം പ്രോതമോതം ചൈവാഖിതം ജഗത് । തതോ ജഗജ്ജഗത്യസ്മിന്സ ജഗച്ചഖിലം മുനേ ॥ ൧,൨൨.
മഹർഷേ, ഈ മുഴുവൻ ലോകവും അവനിൽ ചേർന്നു കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിനുള്ളിലെ ലോകം അവനാണ്, അവനാണ് സകലവും.