തൈരിയം പൃഥിവീ സര്വാ സപ്തദ്വീപാ സപത്തനാ । യഥാപ്രദേശമദ്യാപി ധര്മതഃ പരിപാല്യതേ ॥ ൧,൨൨.
ഇവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഏഴു ദ്വീപുകളും നഗരങ്ങളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഭൂമി ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇപ്പോഴും ധർമ്മപ്രകാരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏതേ സര്വേ പ്രവൃത്തസ്യ സ്ഥിതൌ വിഷ്ണോര്മഹാത്മനഃ । വിഭൂതിഭൂതാ രാജാനോ യേ ചാന്യേ മുനിസത്തമ ॥ ൧,൨൨.
മുനിസ്രേഷ്ഠാ, ഈ രാജാക്കന്മാരും മറ്റു പലരും ലോകസംരക്ഷണത്തിന് മഹാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാവങ്ങളാണ്.
യേ ഭവിഷ്യന്തി യേ ഭൂതാഃ സര്വേ ഭൂതേശ്വരാ ദ്വിജ । തേ സര്വേ സര്വഭൂതസ്യ വിഷ്ണോരംശാ ദ്വിജോത്തമ ॥ ൧,൨൨.
ഭൂതകാലത്തുള്ളവരും ഭാവിയിൽ വരാനിരിക്കുന്നവരും ഇപ്പോൾ ഉള്ളവരും, എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപതിമാരും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇവർ എല്ലാവരും സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അധിപനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
യേ തു ദേവാധിപതയോ യേ ച ദൈത്യാധിപാസ്തഥാ । ദാനവാനാം ച യേ നാഥാ യേ നാഥാഃ പിശിതാശിനാമ് ॥ ൧,൨൨.
ദേവന്മാരുടെ അധിപതിമാരും, ദൈത്യരുടെ അധിപതിമാരും, ദാനവരുടെ ഭരണാധികാരികളും, മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നവരുടെ അധിപതിമാരും—
പശൂനാം യേ ച പതയഃ പതയോ യേ ച പക്ഷിണാമ് । മനുഷ്യാണാം ച സര്പാണാം നാഗാനാമധിപാശ്ച യേ ॥ ൧,൨൨.
മൃഗങ്ങളുടെ അധിപതിമാരും, പക്ഷികളുടെ അധിപതിമാരും, മനുഷ്യരുടെ, പാമ്പുകളുടെ, നാഗരുടെ അധിപതിമാരും—
വൃക്ഷാണാം പര്വതാനാം ച ഗ്രഹാണാം ചാപി യേഽധിപാഃ । അതീതാ വര്തമാനാശ്ച യേ ഭവിഷ്യന്തി ചാപരേ । തേ സര്വേ സര്വഭൂതസ്യ വിഷ്ണോരംശസമുദ്ഭവാഃ ॥ ൧,൨൨.
വൃക്ഷങ്ങളുടെ, പർവതങ്ങളുടെ, ഗ്രഹങ്ങളുടെ അധിപതിമാരും, കഴിഞ്ഞവരും ഇപ്പോൾ ഉള്ളവരും വരാനിരിക്കുന്നവരും, ഇവർ എല്ലാവരും സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അധിപനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
ന ഹി പാലനസാമര്ഥ്യമൃതേ സര്വേശ്വരം ഹരിമ് । സ്ഥിതം സ്ഥിതൌ മഹാപ്രാജ്ഞ ഭവത്യന്യസ്യ കസ്യചിത് ॥ ൧,൨൨.
മഹാപണ്ഡിതാ, സർവ്വേശ്വരനായ ഹരിയെ ഒഴികെ ലോകത്തെ നിലനിർത്താനുള്ള ശക്തി മറ്റാര്ക്കും ഇല്ല.
സൃജത്യേഷ ജഗത്സൃഷ്ടൌ സ്ഥിതൌ പാതി സനാതനഃ । ഹന്തി ചൈവാന്തകത്വേന രജഃസത്ത്വാദിസംശ്രയഃ ॥ ൧,൨൨.
ഈ ശാശ്വതൻ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, നിലനിർത്തുമ്പോൾ സംരക്ഷിക്കുന്നു, അവസാനത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്നു; രാജസും സത്ത്വവും മറ്റു ഗുണങ്ങളുമായി അവൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ചതുര്വിഭാഗഃ സംസൃഷ്ടൌ ചതുര്ധാ സംസ്ഥിതഃ സ്ഥിതൌ । പ്രലയം ച കരോത്യന്തേ ചതുര്ഭേദോ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അയ്യോൻ നാലു വകഭേദങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു; നിലനിൽപ്പിനിടയിൽ നാലു വിധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; അവസാനം നാലു രൂപങ്ങളിൽ ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഏകേനാംശേന ബ്രഹ്മസൌ ഭവത്യവ്യക്തമൂര്തിമാന് । മരീചിമിശ്രാഃ പതയഃ പ്രജാനാഞ്ചാന്യഭാഗശഃ ॥ ൧,൨൨.
ഒരു ഭാഗംകൊണ്ട് അവൻ ബ്രഹ്മാവായി, അദൃശ്യരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; മറ്റുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മരീചിയോടു ചേർന്നുള്ള പ്രജാപതിമാർ ഉരുത്തിരിയുന്നു.
കാലസ്തൃതീയസ്തസ്യാംശഃ സര്വഭൂതാനി ചാപരഃ । ഇത്ഥം ചതുര്ധാ സംസൃഷ്ടൌ വര്തതേസൌ രജോഗുണഃ ॥ ൧,൨൨.
കാലം അവന്റെ മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം; എല്ലാ ജീവികളും മറ്റൊരു ഭാഗം. ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, നാലു വകഭേദങ്ങളായി, രാജോഗുണം പ്രകടിപ്പിച്ച് അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഏകാംശേനാസ്ഥിതോ വിഷ്ണുഃ കരോതി പ്രതിപാലനമ് । മന്വാദിരൂപശ്ചാന്യേന കാലരൂപോഽപരോണ ച ॥ ൧,൨൨.
ഒരു ഭാഗംകൊണ്ട് വിഷ്ണു നിലനിൽപ്പും രക്ഷയും ചെയ്യുന്നു; മറ്റൊരു ഭാഗംകൊണ്ട് മനുമാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു; മറ്റൊരു ഭാഗം കാലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വഭൂതേഷു ചാന്യേന സംശ്ഥിതഃ കുരുതേ സ്ഥിതിമ് । സത്ത്വം ഗുണം സമാശ്രിത്യ ജഗതഃ പുരുഷോത്തമഃ ॥ ൧,൨൨.
മറ്റൊരു ഭാഗംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നു, അവരുടെയൊക്കെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കുന്നു; സത്വഗുണത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, ലോകത്തിലെ പരമപുരുഷനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ആശ്രിത്യ തമസോ വൃത്തിമന്തകാലേ തഥാ പുനഃ । രുദ്രസ്വരൂപോ ഭഗവാനേകാംശേന ഭവത്യജഃ ॥ ൧,൨൨.
ലയകാലത്ത്, തമോഗുണത്തിന്റെ സ്വഭാവം ആശ്രയിച്ച്, അജനായ ഭഗവാൻ വീണ്ടും ഒരു ഭാഗംകൊണ്ട് രുദ്രനായി മാറുന്നു.
അഗ്ന്യന്തകാദിരൂപേണ ഭാഗേനാന്യേന വര്തതേ । കാലസ്വരൂപോ ഭാഗോ യഃസര്വഭൂതാനി ചാപരഃ ॥ ൧,൨൨.
മറ്റൊരു ഭാഗംകൊണ്ട് അഗ്നി, യമൻ എന്നിവരായി നിലകൊള്ളുന്നു; ഒരു ഭാഗം കാലമായി, മറ്റൊരു ഭാഗം എല്ലാ ജീവികളായി നിലകൊള്ളുന്നു.
വിനാശം കുര്വതസ്തസ്യ ചതുര്ധൈവം മഹാത്മനഃ । വിഭാഗകല്പനാ ബ്രഹ്മന് കഥ്യതേ സാര്വകാലികീ ॥ ൧,൨൨.
വിനാശം വരുത്തുമ്പോൾ, മഹാത്മാവിന്റെ ഈ നാലു വകഭേദം എല്ലാകാലത്തും നിലനിൽക്കുന്ന വിഭജനമായി പറയപ്പെടുന്നു, ബ്രഹ്മനേ.
ബ്രഹ്മ ദക്ഷാദയഃ കാലസ്തഥൈ വാഖിലജന്തവഃ । വിഭൂതയോ ഹരേരേതാ ജഗതഃ സൃഷ്ടിഹേതവഃ ॥ ൧,൨൨.
ബ്രഹ്മാവും ദക്ഷനും മറ്റു പ്രജാപതിമാരും, കാലവും, എല്ലാ ജീവികളും — ഇവയെല്ലാം ഹരിയുടെ ശക്തികളാണ്, ലോകസൃഷ്ടിയുടെ കാരണം.
വിഷ്ണുര്മന്വാദയഃ കാലഃ സര്വഭൂതാനി ച ദ്വിജ । സ്ഥിതേര്നിമിത്തഭൂതസ്യ വിഷ്ണോരേതാ വിഭൂതയഃ ॥ ൧,൨൨.
വിഷ്ണുവും മനുമാരും മറ്റുള്ളവരും, കാലവും, എല്ലാ ജീവികളും — ദ്വിജന്മാരേ, ഇവയെല്ലാം ലോകത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് കാരണമായ വിഷ്ണുവിന്റെ ശക്തികളാണ്.
രുദ്രഃ കാലാന്തകാദ്യാശ്ച സമസ്താശ്ചൈവ ജന്തവഃ । ചതുര്ധാ പ്രലായായൈതാ ജനാര്ദനവിഭൂതയഃ ॥ ൧,൨൨.
രുദ്രനും, കാലനും അന്തകനുമൊക്കെയും, എല്ലാ ജീവികളും — ഇവയെല്ലാം ലയത്തിനായി ജനാർദ്ദനന്റെ നാലു വകശക്തികളാണ്.
ജഗദാദൌ തഥാ മധ്യേ സൃഷ്ടിരാപ്രലയാ ദ്വിജ । ധാത്രാ മരീചിമിശ്രൈശ്ച ക്രിയതേ ജന്തുഭിസ്തഥാ ॥ ൧,൨൨.
ലോകത്തിന്റെ ആദിയിലും നടുവിലും, ലയകാലം വരെയും, ദ്വിജന്മാരേ, സൃഷ്ടി ധാതാവും മരീചിയോടു ചേർന്നവരും ജീവികളും ചേർന്ന് നടത്തുന്നു.
ബ്രഹ്മ സൃജത്യാദികാലേ മരീചിപ്രമുഖാസ്തതഃ । ഉത്പാദയന്ത്യപത്യാനി ജന്തവശ്ച പ്രതിക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൨.
ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നെ മരീചിമാരും മറ്റുള്ളവരും സന്തതികളെ ഉരുത്തിരിയിക്കുന്നു; ഓരോ നിമിഷവും ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു.
കാലേന ന വിനാ ബ്രഹ്മ സൃഷ്ടിനിഷ്പാദകോ ദ്വിജ । ന പ്രജാപതയഃ സര്വേ ന ചൈവാഖിലജന്തവഃ ॥ ൧,൨൨.
കാലം ഇല്ലാതെ, ദ്വിജന്മാരേ, ബ്രഹ്മാവിന് സൃഷ്ടി സാധ്യമല്ല; എല്ലാ പ്രജാപതിമാർക്കും എല്ലാ ജീവികൾക്കും പോലും അതു കഴിയില്ല.
ഏവമേവ വിഭാഗോയം സ്തിതാവപ്യുപദിശ്യതി । ചതുര്ദാ തസ്യ ദേവസ്യ മൈത്രേയ പ്രലയേ തഥാ ॥ ൧,൨൨.
ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് നിലനിൽപ്പിലും ഈ വിഭജനം പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; മൈത്രേയാ, ലയത്തിലും ഈ ദേവന്റെ നാലു വകഭേദം നിലനിൽക്കുന്നു.
യത്കിഞ്ചിത്സൃജ്യതേ യേന സത്ത്വജാതേന വൈ ദ്വിജ । തസ്യ സൃജ്യസ്യ സമ്ഭൂതോ തത്സര്വം വൈ ഹരേസ്തനുഃ ॥ ൧,൨൨.
സത്വഗുണത്തിൽ ജനിച്ച ഏത് ജീവിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്തും, ദ്വിജന്മാരേ, അതൊക്കെയും ഹരിയുടെ തന്നെ ശരീരമാണ്.
ഹന്തി യാവച്ച യത്കിഞ്ചിത്സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ജനാര്ദനസ്യ തദ്രൌദ്രം മൈത്രേയാന്തകരം വപുഃ ॥ ൧,൨൨.
സ്ഥാവരജംഗമമായ ഏത് ജീവിയും നശിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, മൈത്രേയാ, ആ നാശരൂപം ജനാർദ്ദനന്റെ ഭയങ്കരമായ രൂപമാണ്.
ഏവമേഷ ജഗത്സ്ത്രഷ്ടാ ജഗത്പാതാ തഥാ ജഗത് । ജഗദ്ഭക്ഷയിതാ ദേവഃ സമസ്തസ്യ ജനാര്ദനഃ ॥ ൧,൨൨.
ഇങ്ങനെ, ജനാർദ്ദനൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനും സംഹാരകനുമാണ് — എല്ലാം അവനാണ്.
സൃഷ്ടിസ്ഥിത്യന്തകാലേഷു ത്രിധൈവം സംപ്രവര്തതേ । ഗുണപ്രവൃത്യാ പരമം പദം തസ്യാഗുണം മഹത് ॥ ൧,൨൨.
സൃഷ്ടി, നില, ലയത്തിന്റെ സമയങ്ങളിൽ, ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനപ്രകാരം അതു മൂന്നു വിധത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പരമാവസ്ഥ ഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച മഹത്തായ ഒന്നാണ്.
തച്ച ജ്ഞാനമയം വ്യാപി സ്വസംവേദ്യമനൌപമമ് । ചതുഷ്പ്രകാരം തദപി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
അത് ജ്ഞാനരൂപവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും സ്വയം അറിയുന്നതും ഉപമയില്ലാത്തതുമാണ്. അതിനും നാലു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയാണ് പരമാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം.
ശ്രീമൈത്രേയ ഉവാച ചതുഃപ്രകാരതാം തസ്യ ബ്രഹ്മഭൂതസ്യ ഹേ മുനേ । മമാചക്ഷ്വ യഥാന്യായം യദുക്തം പരമം പദമ് ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ബ്രഹ്മമായതിന്റെ ഈ നാലു രൂപങ്ങളും പരമപദം എന്നത് എന്താണെന്നും ദയവായി ശരിയായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കാമോ?
ശ്രീപരാശര ഉവാച മൈത്രേയ കാരണം പ്രോക്തം സാധനം സര്വവസ്തുഷു । സാധ്യം ച വസ്ത്വഭിമതം യത്സാധയിതുമാത്മനഃ ॥ ൧,൨൨.
ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: മൈത്രേയ, കാരണം വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ വസ്തുക്കളിലും ഉപാധിയും, സ്വയം നേടേണ്ട ലക്ഷ്യവുമാണ് പറയപ്പെട്ടത്.