ഊര്ധ്വം തിര്യഗധശ്ചൈവ യദാപ്രതിഹതാ ഗതിഃ । തദാ കസ്മാദ്ഭുവോ നാന്തം സര്വേ ദ്രക്ഷ്യഥ ബാലിശാഃ ॥ ൧,൧൫.
മുകളിൽ, അങ്ങോട്ടും, താഴോട്ടും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ, ബാലിശരേ, ഭൂമിയുടെ അന്ത്യം നിങ്ങൾ കാണുന്നില്ലേ?
തേ തു തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പ്രയാതാഃ സര്വതോ ദിശമ് । അദ്യാപി നോ നിവര്തന്തേ സമുദ്രേഭ്യ ഇവാപഗാഃ ॥ ൧,൧൫.
അവർ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പോയി; നദികൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ, അവർ ഇന്നുവരെ മടങ്ങിയെത്തിയിട്ടില്ല.
ഹര്യ ശ്വേഷ്വഥ നഷ്ടോഷു ദക്ഷഃ പ്രാചേതസഃ പുനഃ । വൈരുണ്യാമഥ പുത്രാണാം സഹസ്രമസൃജത്പ്രഭുഃ ॥ ൧,൧൫.
വെള്ളയാനകൾ നഷ്ടമായപ്പോൾ, പ്രചേതസിന്റെ മകൻ ദക്ഷൻ വീണ്ടും വൈരുണിയിലൂടെ ആയിരം പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
വിവര്ധയിഷവസ്തേ തു ശബലാശ്വാഃ പ്രജാഃ പുനഃ । പൂര്വോക്തം വചനം ബ്രഹ്മന്നാരദേനൈവ നോദിതാഃ ॥ ൧,൧൫.
ജനസംഖ്യ വർദ്ധിപ്പിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, ആ പുത്രന്മാർ വീണ്ടും പുള്ളിയാനകളുമായി ജനിച്ചു. എന്നാൽ, നാരദൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അവർ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല.
അന്യോന്യമൂചുസ്തേ സര്വേ സമ്യഗാഹ മഹാമുനിഃ । ഭ്രതൄണാം പദവീ ചൈവ ഗന്തവ്യാ നാത്ര സംശയഃ ॥ ൧,൧൫.
അവരൊക്കെയും തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു; മഹാമുനി അവർക്കു വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു: 'സഹോദരന്മാരുടെ വഴിയാണ് നമുക്ക് പിന്തുടരേണ്ടത്; ഇതിൽ സംശയമില്ല.'
ജ്ഞാത്വാ പ്രമാണം പൃഥ്വ്യാശ്ച പ്രജാഃസൃജ്യാമഹേ തതഃ ॥ ൧,൧൫.
'ഭൂമിയുടെ അളവ് മനസ്സിലാക്കി, പിന്നെ നമുക്ക് സന്തതികൾ സൃഷ്ടിക്കാം,' അവർ പറഞ്ഞു.
തേപി തേനൈവ മാര്ഗേണ പ്രയാതാഃ സര്വതോമുഖമ് । അദ്യാപി ന നിവര്തന്തേ സമുദ്രേഭ്യ ഇവാപഗാഃ । തതഃ പ്രഭൃതി വൈ ഭ്രാതാ ഭ്രാതുരന്വേഷണേ ദ്വിജ । പ്രയാതോ നശ്യതി തഥാ തന്ന കാര്യം വിജാനതാ ॥ ൧,൧൫.
അവരും അതേ വഴിയിലൂടെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും പോയി; ഇന്നുവരെ അവർ തിരികെ വരുന്നില്ല, സമുദ്രത്തിലേക്കു ഒഴുകുന്ന നദികളെപ്പോലെ. അതിനുശേഷം, ദ്വിജ, ഒരു സഹോദരൻ മറ്റൊരുത്തനെ അന്വേഷിച്ച് പോയാൽ അവനും അങ്ങനെ നശിക്കും; അതുകൊണ്ട് ഇതറിയുന്നവൻ അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്.
താം ശ്ചാപി നഷ്ടാന് വിജ്ഞായ പുത്രാന് ദക്ഷഃ പ്രജാപതിഃ । ക്രോധം ചക്രേ മഹാഭാഗോ നാരദം സ ശശാപ ച ॥ ൧,൧൫.
പുത്രന്മാർ നഷ്ടമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ ദക്ഷപ്രജാപതി അത്യന്തം കോപിച്ചു, നാരദനെ ശപിച്ചു.
സര്ഗകാമസ്തതോ വിദ്വാന്സ മൈത്രേയ പ്രജാപതിഃ । ഷഷ്ടിം തക്ഷോഽസൃജത്കന്യാ വൈരുണ്യാമിതി നഃ ശ്രുതമ് ॥ ൧,൧൫.
സൃഷ്ടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, ജ്ഞാനിയുമായ പ്രജാപതി, മൈത്രേയ, വൈരുണിയിൽ നിന്ന് അറുപത് പുത്രിമാരെ ജനിപ്പിച്ചു എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ദദൌ സ ദശ ധര്മായ കശ്യപായ ത്രയോദശ । സപ്തവിംശതി സോമായ ചതസ്ത്രോഽരിഷ്ടനേമിനേ ॥ ൧,൧൫.
അവരിൽ പത്ത് ധർമ്മനു, പതിമൂന്ന് കശ്യപനു, ഇരുപത്തേഴു സോമനു, നാലു അരിഷ്ടനേമിക്കു ദക്ഷൻ നൽകി.
ദ്വേ ചൈവ ബഹുപുത്രായ ദ്വേ ചൈവാങ്ഗിരസേ തഥാ । ദ്വേ കൃശാശ്വായ വിദുഷേ താസാം നാമാനി മേ ശൃണു ॥ ൧,൧൫.
രണ്ടു ബഹുപുത്രനു, രണ്ടെണ്ണം അങ്ങിരസനു, രണ്ടെണ്ണം കൃഷ്ണാശ്വനു ദക്ഷൻ നൽകി; അവരുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം.
അരുന്ധതീ വസുര്ജാമിര്ലങ്ഘാ ഭാനുമരുത്വതീ । സംകല്പാ ച മുഹൂര്താ ച സാധ്യാ വിശ്വാ ച താദൃശീ । ധര്മപത്ന്യോ ദശത്വേതാസ്താസ്വപത്യാനി മേ ശൃണു । വിശ്വേദേവാസ്തു വിശ്വായാഃ സാധ്യാ സാധ്യാനജായത । മരുത്വത്യാം സരുത്വന്തോ വസോശ്ച വസവഃ സ്മൃതാ ॥ ൧,൧൫.
അരുന്ധതി, വസു, ജാമി, ലഘ്ന, ഭാനു, മരുത്വതി, സംകല്പ, മുഹൂർത്ത, സാധ്യ, വിശ്വ — ഇവരാണ് ധർമ്മന്റെ പത്ത് ഭാര്യമാർ. അവരിൽ ജനിച്ചവരുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയുന്നു: വിശ്വയിൽ നിന്ന് വിശ്വദേവന്മാർ, സാധ്യയിൽ നിന്ന് സാധ്യർ, മരുത്വതിയിൽ നിന്ന് മരുതുകൾ, വസുവിൽ നിന്ന് വസുക്കൾ ജനിച്ചു.
ഭാനോസ്തു ഭാനവഃ പുത്രാ മുഹൂര്തായാം മുഹൂര്തജാഃ ॥ ൧,൧൫.
ഭാനുവിൽ നിന്ന് ഭാനവന്മാർ, മുഹൂർത്തയിൽ നിന്ന് മുഹൂർത്തജന്മാർ ജനിച്ചു.
ലങ്ഘായാശ്ചൈവ ഘോഷോഥ നാഗവീഥീ തു ജാമിതാ ॥ ൧,൧൫.
ലഘ്നയിൽ നിന്ന് ഘോഷൻ ജനിച്ചു; ജാമിയിൽ നിന്ന് നാഗവീഥി ജനിച്ചു.
പൃഥിവീവിഷയം സര്വമരുന്ധത്യാമ ജായത । സംകല്പായാസ്തു സര്വാത്മാ ജജ്ഞേ സംകല്പ ഏവ ഹി ॥ ൧,൧൫.
ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അരുന്ധതിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു; സംകല്പയിൽ നിന്ന് സർവ്വാത്മാവായ സംകല്പൻ തന്നെ ജനിച്ചു.
യേ ത്വനേകവസുപ്രാണദേവാ ജ്യോതിഃ പുരോഗമാഃ । വസവോഷ്ടൌ സമാഖ്യാതാസ്തേഷാം വക്ഷ്യാമി വിസ്തരമ് ॥ ൧,൧൫.
ഏകദേശം എട്ടു വസുക്കൾ, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ള ദേവന്മാർ, പ്രകാശം മുഖ്യമായവ — ഇവരെ ഞാൻ വിശദമായി പറയും.
ആപോ ധ്രുവശ്ച സോമശ്ച ധര്മശ്ചൈവാനിലോഽനലഃ । പ്രത്യൂഷശ്ച പ്രഭാസശ്ച വസവോ നാമഭിഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൧,൧൫.
ജലം, ധ്രുവൻ, സോമൻ, ധർമ്മൻ, അനിലൻ, അനലൻ, പ്രത്യുഷൻ, പ്രഭാസൻ — ഇവരാണ് വസുക്കൾ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ആപസ്യ പുത്രോ വൈതണ്ഡഃ ശ്രമഃ ശാന്തോഽധ്വനിസ്തഥാ । ധ്രുവസ്യ പുത്രോ ഭഗവാന്കാലോ ലോകപ്രകാലനഃ ॥ ൧,൧൫.
ആപസിന്റെ പുത്രന്മാർ വൈതണ്ഡൻ, ശ്രമൻ, ശാന്തൻ, അധ്വനി; ധ്രുവന്റെ പുത്രൻ ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന കാലൻ.
സോമസ്യ ഭഗവാന്വര്ചോ വര്ചസ്വീ യേന ജായതേ ॥ ൧,൧൫.
സോമന്റെ പുത്രൻ മഹത്വമുള്ള വർചസ്; അവനിൽ നിന്ന് പ്രകാശം ജനിക്കുന്നു.
ധര്മസ്യ പുത്രോ ദ്രവിണോ ഹുതഹവ്യവഹസ്തഥാ । മനോഹരായാം ശിശിരഃ പ്രാണോഥ രവണസ്തഥാ ॥ ൧,൧൫.
ധർമ്മന്റെ പുത്രൻ ദ്രവിണൻ, ഹുതഹവ്യവഹൻ; മനോഹരയിൽ നിന്ന് ശിശിരൻ, പ്രാണൻ, രവണൻ എന്നിവരും ജനിച്ചു.
അനിലസ്യ ശിവാ ഭാര്യാ തസ്യാഃ പുത്രോ മനോജവഃ । അവിജ്ഞാതഗതിശ്ചൈവ ദ്വൌ പുത്രാവനിലസ്യ തു ॥ ൧,൧൫.
അനിലന്റെ ഭാര്യ ശിവാ. അവർക്കു മനോജവനും അവിജ്ഞാതഗതിയും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് മക്കളുണ്ട്.
അഗ്നിപുത്രഃ കുമാരസ്തു ശരസ്തമ്ബേ വ്യജായത । തസ്യ ശാഖോ വിശാഖശ്ച നൈഗമേയശ്ച പൃഷ്ഠജാഃ ॥ ൧,൧൫.
അഗ്നിയുടെ മകനായ കുമാരൻ, ചൊരിഞ്ഞുള്ളികളിൽ നിന്നാണ് പിറന്നത്. അവന്റെ അനുയായികളായ ശാഖൻ, വിശാഖൻ, നൈഗമേയൻ എന്നിവരും പിന്നീടാണ് ജനിച്ചത്.
അപത്യം കൃത്തികാനാം തു കാര്ത്തികേയ ഇതി സ്മൃതഃ ॥ ൧,൧൫.
കൃത്തികകളുടെ മകനാണ് കാർത്തികേയൻ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്.
പ്രത്യൂഷസ്യ വിദുഃ പുത്രം ഋഷി നാമ്നാഥ ദേവലമ് । ദ്വൌ പുത്രൌ ദേവലസ്യാപി ക്ഷമാവന്തൌ മനീഷിണൌ ॥ ൧,൧൫.
പ്രത്യൂഷന്റെ മകനായി ദേവളമെന്ന ഋഷി ജനിച്ചു എന്നാണ് പറയുന്നത്. ദേവളത്തിനും ക്ഷമാവന്ത് എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ജ്ഞാനികൾ മക്കളായി.
ബൃഹസ്പതേസ്തു ഭഗിനീ വരസ്ത്രീ ബ്രഹ്മചാരിണീ । യോഗസിദ്ധാ ജഗത്കൃത്സ്നമസക്താ വിചരത്യുത । പ്രഭാസസ്യ തു സാ ഭാര്യാ വസൂനാമഷ്ടമസ്യ തു ॥ ൧,൧൫.
ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരി ഒരു മഹത്തായ സ്ത്രീയായിരുന്നു; അവൾ ബ്രഹ്മചാരിണിയും യോഗത്തിൽ പൂർണ്ണത നേടിയവളും ലോകമൊട്ടാകെ അകലം കൂടാതെ സഞ്ചരിച്ചവളുമാണ്. അവൾ വസുക്കളിൽ എട്ടാമനായ പ്രഭാസന്റെ ഭാര്യയായി.
വിശ്വകര്മാ മഹാഭാഗസ്തസ്യാം ജജ്ഞേ പ്രജാപതിഃ । കര്താ ശില്പസഹസ്രാണാം ത്രിദശാനാം ച വാര്ധകിഃ ॥ ൧,൧൫.
അവളിൽ നിന്ന് മഹാശക്തിയുള്ള പ്രജാപതിയായ വിശ്വകർമ്മാവ് ജനിച്ചു. ആയിരം കലകളുടെ സ്രഷ്ടാവും ദേവന്മാരുടെ പ്രധാന ശില്പിയും ആകുന്നു.
ഭൂഷണാനാം ച സര്വേഷാം കര്താശില്പവതാം വരഃ । യഃ സര്വൈഷാം വിമാനാനി ദേവതാനാം ചകാര ഹ । മനുഷ്യാശ്ചോപജീവന്തി യസ്യ ശില്പം മഹാത്മനഃ ॥ ൧,൧൫.
എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളുടെയും നിർമ്മാതാവും കലാകാരന്മാരിൽ ഏറ്റവും മികച്ചവനുമാണ് അദ്ദേഹം. ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ വിമാനങ്ങളും നിർമ്മിച്ചത് വിശ്വകർമ്മാവാണ്. മനുഷ്യരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ കലയിൽ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്.
അജൈകപാദഹിര്ബുധ്ന്യസ്ത്വഷ്ടാ രുദ്രശ്ച വീര്യവാന് । ത്വഷ്ടുശ്ചാപ്യാത്മജഃ പുത്രോ വിശ്വരൂപോ മഹാതപാഃ ॥ ൧,൧൫.
അജൈകപാദ്, അഹിബുധ്ന്യൻ, ത്വഷ്ടാവ്, ശക്തിയുള്ള രുദ്രൻ, ത്വഷ്ടാവിന്റെ സ്വന്തം മകനായ വിശ്വരൂപൻ എന്ന മഹാതപസ്വി എന്നിവരാണ്.
ഹരശ്ച ബഹുരൂപശ്ച ത്ര്യമ്ബകശ്ചാപരാജിതഃ । വൃഷാകപിശ്ച ശമ്ഭുശ്ച കപര്ദീരൈവതഃ സ്മൃതഃ ॥ ൧,൧൫.
ഹരൻ, ബഹുരൂപൻ, ത്ര്യംബകൻ, അപരാജിതൻ, വൃഷാകപി, ശംഭു, കപർദി, റൈവതൻ എന്നിവരെയും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
മൃഗവ്യാധശ്ച ശര്വശ്ച കപാലീ ച മഹാമുനേ । ഏകാദശൈതേ കഥിതാ രുദ്രാസ്ത്രിഭുവനേശ്വരാഃ ॥ ൧,൧൫.
മൃഗവ്യാധൻ, ശർവൻ, കപാലി എന്നിങ്ങനെ മഹാമുനിയേ, ഈ പതിനൊന്നു പേരും ത്രിലോകനാഥരായ രുദ്രന്മാരായി അറിയപ്പെടുന്നു.