അന്നവസരത്തില് എന്റെ മഹാനായ പിതാവിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വചനങ്ങള്ക്ക് മാന്യം നല്കി, ഞാന് ഉടന് യാഗം നിര്ത്തിക്കളഞ്ഞു. അതിനുശേഷം, മഹര്ഷികളില് ശ്രേഷ്ഠനായ ഭാഗ്യവാന് വസിഷ്ഠന് അതിനാല് സന്തുഷ്ടനായി; അപ്പോള് തന്നെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ പുലസ്ത്യന് അവിടെ എത്തി. പിതാമഹന്റെ കൈവശം നിന്ന് അര്ഘ്യജലം സ്വീകരിച്ച്, തന്റെ ഇരിപ്പിടം ഏല്ക്കുമ്പോള്, പ്രസിദ്ധനായ പുലസ്ത്യന്, പുലഹയുടെ മൂത്തസഹോദരന്, എന്നെ, മൈത്രേയനേ, അഭിസംബോധന ചെയ്തു: "നീ ഇന്ന് ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം വലിയ വൈരാഗ്യത്തിനിടയിലും ക്ഷമയെ ആലിംഗനം ചെയ്തതിനാല്, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും നീ അറിഞ്ഞുകൂടും. എന്റെ വംശം കോപത്താല് പോലും മുറിഞ്ഞില്ലാത്തതിനാല്, മഹാനായവനേ, ഇനി ഒരു വലിയ വരവും ഞാന് നിനക്ക് നല്കുന്നു. നീ, എന്റെ മകനേ, പുരാണസംഹിതയുടെ കര്ത്താവാവും; ദേവന്മാരുടെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം നീ നേരെ അറിയും. കര്മ്മത്തിലും നിര്വൃത്തിയിലും നിന്റെ മനസ്സ് നിര്മ്മലമായിരിക്കും; എന്റെ അനുഗ്രഹത്താല് സംശയമില്ലാത്തതായിരിക്കും." അതിനുശേഷം എന്റെ പിതാമഹന് വസിഷ്ഠന് എന്നോട് പറഞ്ഞു: "പുലസ്ത്യന് പറഞ്ഞതെല്ലാം നിനക്ക് ഉറപ്പായും സംഭവിക്കും." ഇങ്ങനെ മഹര്ഷികളില് ജ്ഞാനിയായ വസിഷ്ഠനും പുലസ്ത്യനും മുമ്പ് പറഞ്ഞതെല്ലാം, നിന്റെ ചോദ്യത്താല് എന്റെ ഓര്മ്മയില് പൂര്ണ്ണമായി മടങ്ങിയെത്തുന്നു. അതിനാല്, മൈത്രേയ, നീ ചോദിച്ചതുപോലെ, ഞാന് എല്ലാം പറയുന്നു; നീ പുരാണസംഹിതയെ യഥാര്ത്ഥത്തില് കേള്ക്കണം. വിഷ്ണുവില് നിന്നാണ് ഈ ജഗത്ത് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; അവനിലാണ് അതു നിലനില്ക്കുന്നത്; ഈ ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും നിയന്ത്രകനും അവനാണ്; അവനേ ഈ ലോകം തന്നെയാണ്. ശ്രീ പരാശരന് പറഞ്ഞു: "വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം—നിര്മലന്, മാറ്റമില്ലാത്തവന്, ശാശ്വതന്, പരമാത്മാവ്, ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവന്, ജയശാലിയാവുന്നവന്. ഹിരണ്യഗര്ഭന്, ഹരിക്ക്, ശംകരന്, വാസുദേവന്, ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകന്, സ്രഷ്ടാവന്, രക്ഷകനും സംഹാരകനുമായവന്—അവരെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഏകസ്വരൂപിയും അനേകസ്വരൂപിയും, സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവുമായ ആത്മാവും, പ്രകടവും അപ്രത്യക്ഷവുമായ സ്വഭാവവും മോക്ഷത്തിന്റെ കാരണമാവുന്നവനും—വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം. സൃഷ്ടി, നിലനില്പ്പും സംഹാരത്തിന്റെയും മൂലമായ പരമാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം. അച്യുതന്, പരപുരുഷന്, വിശ്വത്തിന്റെ ആധാരമായവന്, അത്യന്തം സൂക്ഷ്മന്, എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നവന്—അവനോട് ഞാന് നമസ്കരിക്കുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം പരമശുദ്ധമാണ്; തെറ്റായ ഗ്രഹണത്തിലൂടെ അതു ബാഹ്യവസ്തുക്കളായി തോന്നുന്നു. ലോകത്തിന്റെ സംഹാരത്തിലും സൃഷ്ടിയിലും രക്ഷയിലും, ജനനം ഇല്ലാത്തവന്, അക്ഷരനുമായ, മാറ്റമില്ലാത്ത, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും അധിപനായ വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം അര്പ്പിച്ചു കൊണ്ട്, ഞാന് മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ പറഞ്ഞുതരാം—കമലജനനായ പിതാമഹന് ദക്ഷന് മുതലായ മഹര്ഷികള് ചോദിച്ചപ്പോള് പറഞ്ഞത്. പൃഥ്വിയിലെ രാജാവായ പുരുകുത്സന് നര്മദാ തീരത്ത് സാരസ്വതനില് നിന്നു കേട്ടതും, അവന് എന്നോട് പറഞ്ഞതും, ഞാന് സാരസ്വതനോട് പറഞ്ഞതുമാണ് ഇതു. അവന് പരമേശ്വരന്മാരില് പരമന്, സ്വയം നിലകൊള്ളുന്ന പരാത്മാവ്, രൂപം, നിറം, മറ്റു ലക്ഷണങ്ങള് ഒന്നുമില്ലാത്തവന്. ക്ഷയം, നാശം, പരിവര്ത്തനം, വളര്ച്ച, ജനനം എന്നിവയൊന്നുമില്ല; അവനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞുപറ്റുന്നത്—'അവന് എപ്പോഴും ഉണ്ട്' എന്നതത്രേ. അവന് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചവനാണ്, എല്ലായിടത്തും വസിക്കുന്നവന്; അതുകൊണ്ടാണ് ജ്ഞാനികള് അവനെ വാസുദേവന് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ആ പരബ്രഹ്മം ശാശ്വതമാണ്, അജന്മാവാണ്, അക്ഷരനാണ്, മാറ്റമില്ലാത്തവനാണ്; ഒരേ സ്വഭാവം, നിര്മലന്, ഒഴിവാക്കേണ്ടതൊന്നുമില്ലാത്തവന്. അതാണ് ഈ എല്ലാം; പ്രകടവും അപ്രത്യക്ഷവുമായ രൂപങ്ങളുള്ളത്; പുരുഷസ്വരൂപത്തിലും കാലസ്വരൂപത്തിലും പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ദ്വിജന്മാരേ, പുരുഷന് ആണ് പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ ആദ്യസ്വരൂപം; പ്രകടവും അപ്രത്യക്ഷവും കാലവും മറ്റുള്ള പരമസ്വരൂപങ്ങളാണ്. മൂലപ്രകൃതിയിലും പുരുഷനിലും പ്രകടത്തിലും കാലത്തിലും അതിന് അതീതമാവുന്ന ശുദ്ധാവസ്ഥയെ, മഹര്ഷികള് വിഷ്ണുവിന്റെ പരമാധാമമായി കാണുന്നു. ഈ മൂലപ്രകൃതിയും പുരുഷനും പ്രകടവും കാലവും—ഇവയുടെ വിഭാഗങ്ങള് ജീവികളുടെ ഉല്പാദനത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിയുടെയും സംഹാരത്തിന്റെയും കാരണങ്ങളാണ്. വിഷ്ണുവാണ് പ്രകടവും അപ്രത്യക്ഷവും പുരുഷനും കാലവും; അവന്റെ ക്രിയകള് ബാലന്റെ കളിപോലെയാണ്. അപ്രത്യക്ഷകാരണം, മഹര്ഷികള് മൂലപ്രകൃതി എന്നു വിളിക്കുന്നതു, സൂക്ഷ്മസ്വഭാവമുള്ളത്, ശാശ്വതം, സത്തും അസത്തുമുള്ളത്. അതു അക്ഷരമാണ്, മറ്റേതെങ്കിലും ആധാരമില്ല, അളക്കാനാവാത്തത്, പ്രായമില്ലാത്തത്, സ്ഥിരമായത്; ശബ്ദവും സ്പര്ശവും രൂപം മുതലായ ഗുണങ്ങളില്ലാത്തത്. മൂലപ്രകൃതിക്ക് മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുണ്ട്, ലോകത്തിന്റെ കാരണമാണ്, ആദിയും അന്തവും ഇല്ല; അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കും സംഹാരത്തിനും മുമ്പും അതേ ആകുന്നു. വേദവേദ്യന്മാരും ബ്രഹ്മവിദ്യാ ആചാര്യന്മാരും ഈ അര്ത്ഥം തന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു—മൂലപ്രകൃതിയുടെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതുപോലെ. അന്ന് ദിനവും രാത്രിയും ആകാശവും ഭൂമിയും ആത്മാവും പ്രകാശവും മറ്റൊന്നും ഇല്ലായിരുന്നു; ഒറ്റയായ പരബ്രഹ്മം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലോ മനസ്സാലോ ഗ്രഹിക്കാനാവാത്തത്, മാത്രമേ അന്നുണ്ടായിരുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വരൂപത്തിന് അപ്പുറം രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്—പ്രധാനവും (മൂലപ്രകൃതിയും) പുരുഷനും (ചൈതന്യവും). ഇവ രണ്ടും വേര്പിരിഞ്ഞ് ശുദ്ധമായപ്പോള് മറ്റൊരു രൂപം, അഥവാ കാലം, ഉദയം ചെയ്യുന്നു. മഹാപ്രളയത്തിനു ശേഷവും പ്രകൃതിയില് പ്രകടമായിരിക്കുന്നതിനെ സാരസ്വതന്മാര് പ്രാകൃതാവസ്ഥ എന്നു വിളിക്കുന്നു; കാരണം അത് ഓരോ ചക്രത്തിനും നിലനില്ക്കുന്നു. ഭാഗ്യവാനായ ദ്വിജന്മാരേ, അനുഭവം ഇല്ലാത്തതും അന്തമില്ലാത്തതുമായ കാലം, ഭാഗവാനാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് സൃഷ്ടി, നിലനില്പ്, സംഹാരം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചക്രങ്ങള് അനന്തരമായി നടക്കുന്നത്. ഗുണങ്ങള് സമ്യവസ്ഥയിലായിരിക്കുകയും ജീവാത്മാവ് വേറിട്ടിരിക്കുകയുമാണെങ്കില്, മൈത്രേയ, വിഷ്ണുവിന്റെ കാലസ്വരൂപം രൂപാന്തരം പ്രാപിക്കുന്നു. അപ്പോള് പരമാത്മാവ്, വിശ്വത്തിന്റെ സാരം, സകലവ്യാപിയായവന്, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും നാഥന്, ആത്മാവ്, പരേശന്, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മമായി ഭാസിക്കുന്നു. ഹരി, തന്റെ സ്വച്ഛന്ദചിന്തയാല്, പ്രധാനത്തിലും പുരുഷനിലും—ക്ഷരത്തിലും അക്ഷരത്തിലും—പ്രവേശിച്ചു, സൃഷ്ടിയുടെ സമയത്ത് അവയെ ഉണര്ത്തി.