ഒരു വർഷം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതു മനസ്സിലാക്കാൻ, ആറ് മാസങ്ങൾ ചേർത്ത് ഒരു വർഷം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ഈ വർഷം ദക്ഷിണായനവും ഉത്തരായനവും എന്ന രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. ദക്ഷിണായന ദേവന്മാർക്കു രാത്രിയാണു, ഉത്തരായന ദേവന്മാർക്കു പകലാണു. ദൈവീയ വർഷങ്ങളിൽ ആയിരം വർഷങ്ങൾ കൃത, ത്രേത, ദ്വാപര, കലി എന്ന യುಗങ്ങളെ രൂപീകരിക്കുന്നു. ഈ നാല് യുഗങ്ങൾ പന്ത്രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ക്രമം നാലു, മൂന്നു, രണ്ടു, ഒന്നു എന്നിങ്ങനെയാണ്; പുരാതന ജ്ഞാനികൾ ഓരോ യുഗത്തിനും ആയിരം ദൈവീയ വർഷങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ആ ദിവസങ്ങൾക്കും യുഗങ്ങൾക്കുമിടയിൽ, ശതങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള അർദ്ധം — സന്ധ്യ — ഉണ്ട്; യുഗത്തിന് ശേഷം വരുന്ന സന്ധ്യ ഭാഗവും അതേ അളവിൽ തന്നെയാണ്. സന്ധ്യയും അതിന്റെ ഭാഗവും തമ്മിലുള്ള ഇടവേളയെയാണ് യുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; കൃത, ത്രേത, ദ്വാപര, കലി എന്നീ നാല് യുഗങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ള ആയിരം യുഗങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം ആകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസത്തിൽ പതിനാലു മനുക്കൾ ഉണ്ട്; അവരുടെ കാലം എങ്ങനെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും വിശദമായി പറയപ്പെടുന്നു. സപ്തർഷികൾ, ദേവന്മാർ, ഇന്ദ്രൻ, മനു, മനുവിന്റെ പുത്രന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ — ഇവരെല്ലാം ഒരുമിച്ച് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എഴുപത്തൊന്ന് യുഗങ്ങൾ, അതിലേറെ കുറച്ച്, നാല് ഗുണം കൂടിയതാണു മന്വന്തരമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് മനു, ദേവന്മാർ എന്നിവരുടെ കാലം. ദൈവീയ കണക്കിൽ എട്ടു ലക്ഷത്തി എഴുപത്തിരണ്ട് ആയിരം വർഷങ്ങൾ മന്വന്തരത്തിൽ ഉണ്ട്; അതിനുപുറത്തും ഇരട്ടി ആയിരങ്ങൾ കൂടിയുള്ള കാലം ഉണ്ട്. മൂന്ന് കോടി വർഷങ്ങൾ മന്വന്തരത്തിന്റെ മുഴുവൻ കാലമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അതിനുപുറത്തും അറുപത്തേഴു 'നിയുതകൾ' ഉണ്ട്. ഇരുപതു ആയിരം വർഷങ്ങൾ കൂടി ചേർക്കുന്നു; ഇതാണ് മനുഷ്യ വർഷങ്ങളിൽ ഒരു മന്വന്തരത്തിന്റെ കണക്കു. പതിനാലു മന്വന്തരങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം ആകുന്നു; അതിന്റെ അവസാനം 'നൈമിത്തിക പ്രളയം' വരുന്നു. അപ്പോൾ ഭൂ, ഭുവ, തുടങ്ങിയ മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ ലയിക്കുന്നു; മഹാർലോകത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർ ചൂടിൽ നിന്ന് രക്ഷപെടാൻ ജനലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ ഒരു സമുദ്രമായി മാറുമ്പോൾ, നാരായണസ്വഭാവമുള്ള ബ്രഹ്മാവ്, സർപ്പശയനത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു; ലോകങ്ങൾ ലയിച്ചുകൊണ്ടു ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹത്വം വർദ്ധിക്കുന്നു. ജനലോകത്തിലെ ദേവന്മാർ, യോഗികൾ, കമലത്തിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിനെ ധ്യാനിക്കുന്നു; അതേ അളവിൽ ഒരു രാത്രി കഴിയുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു വർഷം രൂപപ്പെടുന്നു; നൂറ് വർഷം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സാണ്, അതാണ് മഹത്വമുള്ള ആ സങ്കല്പത്തിന്റെ പരമായുസ്സ്. പാപരഹിതനായവനേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പരാർധം കഴിഞ്ഞു; അതിന്റെ അവസാനം 'പാദ്യ' എന്ന മഹാ കല്പം സംഭവിച്ചു. രണ്ടാം പരാർധം ഇപ്പോൾ നടക്കുന്നു; അതിന്റെ ആദ്യ കല്പം 'വാരാഹ കല്പ' എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്. ശ്രീമൈത്രേയൻ ചോദിച്ചു: ആ ദിവ്യനായവൻ ദേവന്മാരെ, സപ്തർഷികളെ, പിതൃകളെ, ദാനവന്മാരെ, മനുഷ്യരെ, മൃഗങ്ങളെ, വൃക്ഷങ്ങളെ, ഭൂമിയിൽ, ആകാശത്തിൽ, ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന് വിശദമായി പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ ലോകത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച ഗുണങ്ങൾ, സ്വഭാവങ്ങൾ, രൂപങ്ങൾ എല്ലാം വിശദമായി പറയൂ. ശ്രീപരാശരൻ പറഞ്ഞു: മൈത്രേയ, ഞാൻ ഇത് വിശദമായി പറയാം; ദൈവം ദേവന്മാരെയും മറ്റെല്ലാം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. കല്പങ്ങൾ ആരംഭത്തിൽ, സൃഷ്ടിയെ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, മുമ്പ് പോലെ, ഒരു അജ്ഞതയുള്ള സൃഷ്ടി ഉദിച്ചു; അതു കറുത്തിരുണ്ടിരുന്നതായിരുന്നു. ആ ഇരുണ്ടിരുണ്ടത്, മോഹം, മഹാമോഹം, 'താമിസ്ര', 'അന്ധസ' എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ അജ്ഞത, അഞ്ചു രൂപത്തിൽ, മഹാത്മാവിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചു. സൃഷ്ടി അഞ്ചു രൂപത്തിൽ നിലനിന്നു, ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, അവയിൽ ബോധമില്ല; അതു അകത്തും പുറത്തും വെളിച്ചമില്ലാതെ, സ്വഭാവത്തിൽ മറഞ്ഞു, വൃക്ഷം പോലുള്ള രൂപത്തിൽ നിലനിന്നു. പ്രധാന വൃക്ഷങ്ങൾ പ്രധാന സൃഷ്ടിയാണു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇതിനെ 'പ്രധാന സൃഷ്ടി' എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ സൃഷ്ടി ഫലപ്രദമല്ല എന്ന് കണ്ടു, ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും മറ്റൊരു സൃഷ്ടി ചെയ്തു. ബോധിപ്പിച്ചപ്പോൾ, 'തിര്യക്സ്രോതസ്സ്' എന്നതായുള്ള സൃഷ്ടി ഉദിച്ചു; അവയുടെ പ്രവൃത്തി തിര്യകമാണ്, അതിനാൽ 'തിര്യക്സ്രോതസ്സ്' സൃഷ്ടി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ കാളകളെ തുടങ്ങി, അന്ധതയും അജ്ഞതയും ഭരിക്കുന്നവരാണ്; തെറ്റായ വഴികളിൽ പോകുന്നു, അജ്ഞതയുള്ളവരും, തങ്ങൾ അറിവുള്ളവരാണെന്നു കരുതുന്നു. അഹങ്കാരവും അഭിമാനവും നിറഞ്ഞ, ഇരുപത്തിയെട്ട് തരം ഉള്ളവരാണ്; ഇവയെല്ലാം പ്രകടമായിരിക്കും, പക്ഷേ പരസ്പരം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ സൃഷ്ടിയും ഫലപ്രദമല്ല എന്ന് കണ്ടു, ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ധ്യാനിച്ചു; മൂന്നാമത്തെ സൃഷ്ടി, സാത്വികം, 'ഉർദ്ധ്വസ്രോതസ്സ്' എന്നതായാണ് ഉദിച്ചത്. അവ സന്തോഷവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞവരാണ്; അകത്തും പുറത്തും തടസ്സമില്ലാതെ, പ്രകാശമുള്ളവരും, 'ഉർദ്ധ്വസ്രോതസ്സ്' എന്നതിൽ ജനിച്ചവരാണു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. തങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തൃപ്തിയുള്ള ഈ മൂന്നാമത്തെ സൃഷ്ടി 'ദേവ സൃഷ്ടി' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഈ സൃഷ്ടി പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു. പിന്നീട്, ബ്രഹ്മാവ് മറ്റൊരു ഉന്നത സൃഷ്ടി ധ്യാനിച്ചു; മുൻപ് നടത്തിയ സൃഷ്ടികൾ ഫലപ്രദമല്ല എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു, ഉദ്ദേശ്യത്തിൽ ഫലപ്രദമായ സൃഷ്ടി നിർമിച്ചു. ഇങ്ങനെ സത്യധ്യാനത്തോടെ, അപ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്ന, ഫലപ്രദമായ സൃഷ്ടി ഉദിച്ചു. അവർ ഉർദ്ധ്വസ്രോതസ്സിൽ നിന്ന് മാറിയതുകൊണ്ട്, വാക്കിന്റെ ഒഴുക്കുകൾ അവരുടെ സ്വഭാവമായി; അവർ പ്രകാശത്തിൽ സമ്പന്നരായിരുന്നെങ്കിലും, അന്ധതയും രാഗം ഭരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, അവർ ദുഃഖത്തിൽ നിറഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യർ, അകത്തും പുറത്തും പ്രകടമായവരാണ്, അവരാണ് പരിശ്രമിക്കുന്നവർ. ഇങ്ങനെ, മഹർഷിയേ, ഈ ആറു സൃഷ്ടികൾ ഇവിടെ വിശദമായി പറയുന്നു; ഒന്നാമത് 'മഹത് സൃഷ്ടി' ആണ്, അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടി. രണ്ടാമത് സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി; മൂന്നാമത് 'വൈകാരിക സൃഷ്ടി', അതാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി. ഇങ്ങനെ, ബുദ്ധിയെ മുൻഗണിച്ച്, ഈ പ്രകൃതിക സൃഷ്ടി ഉദിക്കുന്നു; നാലാമത് പ്രധാന സൃഷ്ടി, അചല ജീവികൾ പ്രധാനവരായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. 'തിര്യക്സ്രോതസ്സ്' എന്ന സൃഷ്ടി മൃഗ സൃഷ്ടി എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതിനും മുകളിലുള്ള ആറാമത്തെ സൃഷ്ടി, 'ഉർദ്ധ്വസ്രോതസ്സ്', ദൈവ സൃഷ്ടി എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിയും കാലചക്രവും, കല്പങ്ങളും, സൃഷ്ടികളുടെ ക്രമവും, മഹർഷികൾ, ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉദയവും ലയവും, സൃഷ്ടിയുടെ ഗുണങ്ങൾ, സ്വഭാവങ്ങൾ, രൂപങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വിശുദ്ധമായ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു.