ತಸ್ಯ ಚ ವತ್ಸಸ್ಯ ಪುತ್ರೋಽಲರ್ಕನಾಮಾಭವತ್ ಯಸ್ಯಾಯಮದ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೋಕೋ ಗೀಯತೇ
ಆ ಆಡುಮಗನಿಗೆ ಅಲರ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕುರಿತು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಷಷ್ಟಿವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ಷಷ್ಟಿವರ್ಷಶತಾನಿ ಚ । ಅಲರ್ಕಾದಪರೋ ನಾನ್ಯೋ ಬುಭುಜೇ ಮೇದಿನೀಂ ಯುವಾ
ಆರು ಸಾವಿರ ಆರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ಅಲರ್ಕನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರೂ, ಅವನು ಇನ್ನೂ ಯುವಕನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ತಸ್ಯಾಪ್ಯಲರ್ಕಸ್ಯ ಸನ್ನತಿನಾಮಾಽಭವದಾತ್ಮಜಃ
ಆ ಅಲರ್ಕನಿಗೂ ಸನ್ನತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು.
ಸನ್ನತೇಃ ಸುನೀಥಃ ತಸ್ಯಾಪಿ ಸುಕೇತುಃ ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಧರ್ಮಕೇತುರ್ಜಜ್ಞೇ
ಸನ್ನತಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಸುನೀತ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಅವನ ಮಗ ಸುಕೇತು, ಅವನ ಮಗ ಧರ್ಮಕೇತು ಎಂಬವನು.
ತತಶ್ಚ ಸತ್ಯಕೇತುಃ ತಸ್ಮಾದ್ವಿಭುಃ ತತ್ತಯಸ್ಸುವಿಭುಃ ತತಶ್ಚ ಸುಕುಮಾರಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೃಷ್ಟಕೇತುಃ ತತಶ್ಚ ವೀತಿಹೋತ್ರಃ ತಸ್ಮಾದ್ಭಾರ್ಗಃ ಭಾರ್ಗಸ್ಯ ಭಾರ್ಗಭೂಮಿಃ ತತಶ್ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯೇತೇ ಕಾಶ್ಯಪಭೂಭೃತಃ ಕಥಿತಾಃ
ಅನಂತರ ಸತ್ಯಕೇತು, ಅವನ ಮಗ ವಿಭು, ಅವನ ಮಗ ಸುವಿಭು, ನಂತರ ಸುಕುಮಾರ, ಅವನ ಮಗ ದೃಷ್ಟಕೇತು, ನಂತರ ವೀತಿಹೋತ್ರ, ಅವನ ಮಗ ಭಾರ್ಗ, ಭಾರ್ಗನ ಮಗ ಭಾರ್ಗಭೂಮಿ, ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಶ್ಯಪ ವಂಶದ ರಾಜರು.
ರಜೇಸ್ತು ಸಂತತಿಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್
ಈಗ ರಾಜಿಯ ವಂಶವನ್ನು ಕೇಳು.
ರಜೇಃ ಪಞ್ಚಪುತ್ರಶತಾನ್ಯತುಲವೀರ್ಯ್ಯಸಾಂರಾಣಯಾಸನ್ । ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮಾರಮ್ಭೇ ಪರಸ್ಪರ ವಧೇಪ್ಸವೋ ದೇವಾಶ್ವಾಸುರಾಶ್ವ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಾಂ ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ ।। ೪-೯-
ರಾಜಿಗೆ ಐದು ನೂರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಇದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾರಾಜರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರು ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದಾಗ, ಇಬ್ಬರೂ ಪಕ್ಷಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೇಳಿದರು:
ರಜಿನಾಪಿ ದೇವಸೈನ್ಯಸಹಾಯೇನ ಅನೇಕೈರ್ಮಹಾಸ್ತ್ರೇಸ್ತದಶೇಷಮಸೂರಬಲಂ ನಿಷೂದಿತಮ್ । ಅವಜಿತಾರಾತಿಪಕ್ಷಶ್ವ ಇನ್ದ್ರೋ ರಜಿಚರಣಯುಲಮಾತ್ಮಶಿರಸಾ ನಿಪೀಡಯಾಹ,--ಭಯ ತ್ರಾಣದಾನಾದಸ್ಮತ್ಪಿತಾ ಭವಾನ್, ಅಶೀಷಲೋಕಾನಾಮುತ್ತಮೋ ಭವಾನ್, ಯಸ್ಯಾಹಂ ಪುತ್ರಸ್ತ್ರಿಲೋ ಕೇನ್ದ್ರಃ ।। ೪-೯-
ರಾಜಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ದೇವಸೈನ್ಯವು ಮಹಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನೆಲ್ಲ ನಾಶಮಾಡಿತು. ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಇಂದ್ರನು ರಾಜಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಅವನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ‘ನೀನು ನನಗೆ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಕ, ಆಶ್ರಯದಾತ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಾಧಿಪತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಸ ಚಾಪಿ ರಾಜಾ ಪ್ರಹಸ್ಯಾಹ,--ಏವಮೇವಾಸ್ತು, ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯಾ ಹಿ ವೈರಿಪಕ್ಷಾದಪ್ಯನೇಕವಿಧಚಾಟುವಾಕ್ಯಗರ್ಭಾ ಪ್ರಣತಿಃ, ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಸ್ವಪುರಮಾಜಗಾಮ ।। ೪-೯-
ಆ ರಾಜನು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು, ‘ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ. ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗಳ ಮಾತುಗಳಿದ್ದರೂ, ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾದ ವಂದನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಲಾಗದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಊರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು.
ಶತಕ್ರತುರಪೀನ್ದ್ರತ್ವಂ ತಕಾರ । ಸ್ವರ್ಯಾತೇ ಚ ರಜೌ ನಾರದರ್ಷಿಚೋದಿತಾ ರಾಜಸೂತಾಃ ಶತಕ್ರತುಮಾತ್ಮಪಿತೃಪುತ್ರಮಾಚಾರಾದೂ ರಾಜ್ಯಂ ಯಾಚಿತವನ್ತಃ ।। ೪-೯-
ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ರಾಜಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ನಾರದಮುನಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ರಾಜಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಪುತ್ರನೂ ಆದ ಅವನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೇಡಿದರು.
ಅಪ್ರದಾನೇ ಚಾವಜಿತ್ಯೇನ್ದ್ರಮತಿಬಲಿನಃ ಸ್ವಯಮಿನ್ದ್ರತ್ವಂ ಚಕ್ರಃ । ತತಶ್ವ ಬಹುತಿಥೇ ಕಾಲೇ ವ್ಯತೀತೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮೇಕಾನ್ತೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾಪಹ್ಟತತ್ರೈಲೋಕ್ಯಯಜ್ಞಭಾಗಃ ಶತಕ್ರತುರಾಹ ।। ೪-೯-
ಇಂದ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ರಾಜಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಾವೇ ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅನೇಕ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
ವದರೀಫಲಮಾತ್ರಮಪ್ಯರ್ಹಸಿ ಮಮ ಆಪ್ಯಾಯನಾಯ ಪುರೋ ಡಾಶಖಣಡಂ ದಾತುಮಿತ್ಯುಕ್ತೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿರೂಚೇ, --ಯದ್ಯವಂ ಪೂರ್ವಮೇವ ತ್ವಯಾಹಂ ಚೋದಿತಃ ಸ್ಯಾಂ, ತನ್ಮಯಾ ತ್ವದರ್ಥಂ ಕಿಮಕರ್ತ್ತವ್ಯಮಿತಿ ।। ೪-೯-
ಇಂದ್ರನು, ‘ನನ್ನ ಪೋಷಣೆಗೆ ನೀನು ಕನಿಷ್ಠ ಬದರಿ ಹಣ್ಣಿನಷ್ಟು ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು, ‘ನೀನು ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು.
ಯತಿ-ಯಯಾತಿ-ಸಂಯಾತಿ-ಅಯಾತಿ-ವಿಯತಿ-ಕೃತಿಸಂಜ್ಞಾ ನಹುಷಸ್ಯ ಷಟ್ ಪುತ್ರಾ ಮಹಾಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಾ ಬಭೂವುಃ । ಯತಿಸ್ತು ರಾಜ್ಯಂ ನೈಚ್ಛತ್ । ಯಯಾತಿಸ್ತು ಭೂಬೃದಭವತ್, ಉಶನಸಶ್ವ ದುಹಿತರಂ ದೇವಯಾನೀಂ ಶರ್ಮ್ಮಿಷ್ಠಾಞ್ಚ ವಾರ್ಷಪರ್ವ್ವಣೀಮುಪಯೇಮೇ ।। ೪-೧೦ -
ನಹುಷನಿಗೆ ಯತಿ, ಯಯಾತಿ, ಸಂಯಾತಿ, ಅಯಾತಿ, ವಿಯಾತಿ, ಕೃತಿ ಎಂಬ ಆರು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವಂತ ಮಗರು ಇದ್ದರು. ಯತಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಯಾತಿಯು ರಾಜನಾಗಿ, ಉಶನಸನ ಪುತ್ರಿ ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ವೃಷಪರ್ವನ ಪುತ್ರಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು.
ಕಾವ್ಯಶಾಪಾಚ್ಚ ಅಕಾಲೇನೈವ ಯಯಾತಿರ್ಜರಾಮವಾಪ ।। ೪-೧೦-
ಕಾವ್ಯನ ಶಾಪದಿಂದ ಯಯಾತಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬಂದಿತು.
ಪ್ರಸನ್ನಶುಕ್ರವಚನಾಜ್ವ ಜರಾಂ ಸಂಕಾಮಯಿತುಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಪುತ್ರಂ ಯದುಮುವಾಚ,--ತ್ವನ್ಮಾತಾ ಮಹಶಾಪಾದಿಯಮಕಾಲೇನೈವ ಜರಾ ಮಾಮುಪಸ್ಥಿತಾ । ತಾನಹಂ ತಸ್ಯೈವಾನುಗ್ರಹಾದೂ ಭವತಃ ಸಞ್ಚ ರಾಯಾಮ್ಯೇಕಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಮ್, ತ ತೃಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ವಿಷಯೇಷು, ತ್ವದೂಯಸಾ ವಿಷಯಾನಹ ಭೋಕ್ತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ।। ೪-೧೦-
ನಾತ್ರ ಭವತಾ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಃ ಸ ನೈಚ್ಛತ್ ತಾಂ ಜರಾಮಾದಾತುಮ । ತಞ್ಚಪಿ ಪಿತಾ ಶಶಾಪ,--ತ್ವತ ಪ್ರಸೂತಿರ್ನ ರಾಜ್ಯಾರ್ಹಾ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ।। ೪-೧೦-
‘ನೀನು ಇದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಾರದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಯದುನು ಆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸಿ, ‘ನಿನ್ನ ಸಂತಾನಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗದು’ ಎಂದನು.
ವಿಶ್ವಾಚ್ಯಾ ಸಹೋಪಭೋಗಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಕಾಮಾನಾಮನ್ತ ಮವಾಪ್ಸ್ಯಾಮೀತ್ಯನುದಿನಂ ತನ್ಮನಸ್ಕೋ ಬಭೂವ ।। ೪-೧೦-
ವಿಶ್ವಾಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, 'ನಾನು ಈ ಕಾಮನೆಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ' ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.
ಅನುದಿನಞ್ಚ ಉಪಭೋಗತಶ್ವ ಕಾಮಾನತೀವ ರಮ್ಯಾನ್ ಮೇನೇ ।। ೪-೧೦-
ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಆನುಭವದಿಂದ ಆ ಕಾಮಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ । ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ದ್ಧತೇ ।। ೪-೧೦-
ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ತಣಿಯದು; ತುಪ್ಪ ಹಾಕಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ಯತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವ್ರೀಹಿಯವಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ಪಶವಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ನ ಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಿತ್ಯತಿತೃಷಂ ತ್ಯಜೇತ್ ।। ೪-೧೦-
ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಕಿ, ಜೋಳ, ಬಂಗಾರ, ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರು ಒಬ್ಬನಿಗೂ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಿಯಾದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು.
ಯದಾ ನ ಕುರುತೇ ಭಾವಂ ಸರ್ವ್ವಭೂತೇಷು ಪಾಪಕಮ್ । ಸಮದೃಷ್ಟೇಸ್ತದಾ ಪುಸಃ ಸರ್ವ್ವಾ ಏವ ಸುಖಾ ದಿಶಃ ।। ೪-೧೦-
ಯಾವಾಗ ಒಬ್ಬನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಸುಖಕರವಾಗುತ್ತವೆ.
ಯಾ ದುಸ್ತ್ಯಜಾ ದುರ್ಮ್ಮತಿಭಿರ್ಯಾ ನ ಜೀರ್ಯ್ಯತಿ ಜೀರ್ಯ್ಯತಃ । ತಾಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಸನ್ತ್ಯಜನ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಸುಖೇನೈವಾಭಿಪೂರ್ಯ್ಯತೇ ।। ೪-೧೦-
ದುರ್ಮತಿಗಳಿಂದ ಬಿಡಲಾಗದ, ದೇಹ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದರೂ ವೃದ್ಧಿಯಾಗದ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಜ್ಞಾನಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಜೀರ್ಯ್ಯನ್ತಿ ಜೀರ್ಯ್ಯತಃ ಕೇಶಾ ದನ್ತಾ ಜೀರ್ಯ್ಯನ್ತಿ ಜೀರ್ಯ್ಯತಃ । ಧನಾಶಾ ಜೀವಿತಾಶಾ ಚ ಜೀರ್ಯ್ಯತೋಽಪಿ ನ ಜೀರ್ಯ್ಯತಿ ।। ೪-೧೦-
ವಯಸ್ಸಾಗುವಾಗ ಕೂದಲು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಹಳೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಧನದ ಆಸೆ, ಬದುಕಿನ ಆಸೆ ವಯಸ್ಸಾದರೂ ಹಳೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪೂರ್ಣಾಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಂ ಮೇ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಚೇತಸಃ । ತಥಾಪ್ಯನುದಿನಂ ತೃಷ್ಣಾ ಮಮೈತೇಷ್ವೇವ ಜಾಯತೇ ।। ೪-೧೦-
ನಾನೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಈ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದೆ.
ತಸ್ಮದಿತಾಮಹಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಮಾನಸಮ್ । ನಿರ್ದ್ರನ್ದ್ರೋ ನಿರ್ಮ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಚರಿಷ್ಯಾಮಿ ಮೃಗೈಃ ಸಹ ।। ೪-೧೦-
ಆದುದರಿಂದ ಈ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮಾಮಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪೂರೋಃ ಸಕಾಶಾದಾದಾಯ ಜರಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಯೌವನಮ್ । ರಾಜ್ಯೇಽಭಿಷಿಚ್ಯ ಪೂರುಞ್ಚ ಪ್ರಯಯೌ ತಪಸೇ ವನಮ್ ।। ೪-೧೦-
ಪುರುವಿಂದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅವನಿಗೆ ಯೌವನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಅವನನ್ನು ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ತಾನೇ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ದಿಶಿ ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ್ವಂಸ್ಯಾಂ ತುರ್ವ್ವಸುಂ ಪ್ರತ್ಯಥಾದಿಶತ್ । ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಞ್ಚ ತಥಾ ದ್ರು ಹ್ಯು ದಕ್ಷಿಣಾಪಥತೋ ಯದುಮ್ ।। ೪-೧೦-
ತರುವಸುವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ, ದ್ರಹ್ಯುವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ, ಯದುವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಗೆ ನೇಮಿಸಿದನು.
ಭಗವನ್ ! ಅಸ್ಮಾಕಮತ್ರ ವಿರೋಧೇ ಕತರಃ ಪಕ್ಷೋ ಜೇತಾ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ । ಅಥಾಹ ಭಗವಾನ್--ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ರಜಿರಾತ್ತಾಯುಧೋ ಯೋತೂಸ್ಯಾತೀತಿ । ಅಥ ದೈತ್ಯೈರುಪೇತ್ಯ ರಜಿ ರಾತ್ಮ ಸಾಹಾಯ್ಯದಾನಾಯಾಭ್ಯರ್ಥಿತಃ ಪ್ರಾಹ, --ಯೋತೂಸ್ಯೇಽಹಂ ಭವತಾ ಮರ್ಥೇ, ಯದ್ಯಹಮಮರ ಜಯಾದೂ ಭವತಾಮಿನ್ದ್ರೋ ಬವಿಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿ । ಆಕರ್ಣ್ಯೈತತ್ ತೈರಭಿಹಿತೋ, ನ ವಯಮನ್ಯಥಾ ವದಿಷ್ಯಾಮೋಽನ್ಯಥಾ ಕರಿಷ್ಯಾಮಃ । ಅಸ್ಮಾಕಮಿನ್ದ್ರಃ ಪ್ರಹ್ಲಾದಸ್ತದರ್ಥಮಯಮುದ್ಯಮ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಗತೋಷ್ವಸುರೇಷು ದೇವೈರಪ್ಯಸಾವವನೀಪತಿರೇವಮೇವೋಕ್ತಃ । ತೇನಾಪಿ ಚ ತಥೈವೋಕ್ತೇ ದೇವೈರಿನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಂ ಭವಿಷ್ಯಸೀತಿ ಸಮನ್ವೀಪ್ಸಿತಮ ।। ೪-೯-
‘ಪ್ರಭು, ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆಗ ಭಗವಂತನು, ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಜಿ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವರೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದನು. ನಂತರ ದೈತ್ಯರು ರಾಜಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡಿದರು. ರಾಜಿ ಹೇಳಿದನು, ‘ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪರ ಹೋರಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಗೆಲುವಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಇಂದ್ರನಾಗಬೇಕು’ ಎಂದನು. ಅವರು, ‘ನಾವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಇಂದ್ರ ಪ್ರಹ್ಲಾದನೇ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಹೋದರು. ದೇವರುಗಳು ಕೂಡ ರಾಜಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವನು ಕೂಡ ಅದೇ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದಾಗ, ದೇವರುಗಳು ‘ನೀನೇ ಇಂದ್ರನಾಗಬೇಕು’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.
ಸ್ವಲ್ಪೈರೇವಾಹೋಭಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಜಂ ಪದಂ ಪ್ರಾಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಮನು ದಿನಾಭಿಚಾರಿಕಂ ಬುದ್ಧಿಮೋಹಾಯ ಶಕ್ರಸ್ಯ ಚ ತೇಜೋವೃದ್ಧಯೇ ಜುಹಾವ । ತೇ ಚಾಪಿ ತೇನ ಬುದ್ಧಿಮೋಹೇನಾಭಿಭೂಯಮಾನಾ ಬ್ರಹ್ಮದ್ರಿಷೋ ಧರ್ಮ್ಮತ್ಯಾಗಿನೋ ವೇದವಾದಪರಾಙೂಮುಖಾ ಬಭೂವುಃ ತತಶ್ವ ತಾನಪೇತಧರ್ಮ್ಮಾ ಚಾರಾನ್ ಇನ್ದ್ರೋ ಜಘಾನ ಪುರೋಹಿತಾಪ್ಯಾಯಿತತೇಜಾಶ್ವ ತ್ರಿದಿವಮಾಕ್ರಾಮತ್ । ಏತದಿನ್ದ್ರಸ್ಯ ಸ್ವಪದಚ್ಯವನಾರೋಹಣಾಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಪದಭ್ರಶಂ ದೌರಾತ್ಮ್ಯಂ ವಾ ನ ಚಾಪ್ನೋತಿ । ರಮ್ಭಸ್ತ್ವನಪತ್ಯೋಽಭವತ್ । ಕ್ಷತ್ರವೃದ್ಧಸುತಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷತ್ತ್ರಃ, ತತೂಪುತ್ರಃ ಸಞ್ಜಯಃ, ತತಶ್ವ ವಿಜಯಃ, ತಸ್ಮಾಜ್ವ ಯಜ್ಞಕೃತ್, ತಸ್ಯ ಹರ್ಷವರ್ದ್ಧನಃ, ಹರ್ಷವರ್ದ್ಧನಸುತಃ ಸಹದೇವಃ, ತಸ್ಮಾದದೀನಃ, ತಸ್ಯ ಜಯಸೇನಃ, ತತಶ್ವ ಸಂಹುತಿಃ, ತತ ಪುತ್ರಃ, ಕ್ಷಂತ್ರಧರ್ಮ್ಮಾಃ, ಇತ್ಯೇತೇ ಕ್ಷತ್ರವೃದ್ಧಸ್ಯ । ಅತೋ ನಹುಷವಂಶಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿ ।। ೪-೯-
‘ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿಸುತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನು ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಮರುಳಿನಿಂದ ರಾಜಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವೇದಗಳಿಗೆ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಸಂಹಾರವಾದರು. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಹೋಮದಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಪಡೆದ ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಇಂದ್ರನ ಪತನ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದವನು, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಭೆಗೆ ಸಂತಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ಷತ್ರವೃದ್ಧನ ಮಗ ಪ್ರತಿಕ್ಷತ್ರ, ಅವನ ಮಗ ಸಂಜಯ, ನಂತರ ವಿಜಯ, ಅವನ ಮಗ ಯಜ್ಞಕೃತ್, ಅವನ ಮಗ ಹರ್ಷವರ್ಧನ, ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಮಗ ಸಹದೇವ, ಅವನ ಮಗ ಅದೀನ, ಅವನ ಮಗ ಜಯಸೇನ, ನಂತರ ಸಂಹುತಿ, ಅವನ ಮಗ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮ—ಇವರು ಕ್ಷತ್ರವೃದ್ಧನ ವಂಶಸ್ಥರು. ಈಗ ನಹುಷನ ವಂಶವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಯಯಾತಿ ತನ್ನ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಯದುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ನನಗೆ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬಂದಿದೆ. ಅವಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇಡಬಹುದು. ನಾನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಯೌವನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.’
ಅನನ್ತರಞ್ಚ ದ್ರಹ್ಯು ತುರ್ವಸುಮನುಞ್ಚ ಪೃಥಿವೀಪತಿರ್ಜರಾ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಸ್ವಯೌವನಪ್ರದಾನಾಯ ಚ ಚೋದಯಾಮಾಸ । ತೈರಪ್ಯೇಕಕೈಶ್ಯೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾತಸ್ತಾಂಶ್ವ ಶಶಾಪ । ಅಥ ಶಮ್ಮಿಷ್ಠಾತನಯ ಮಶೇಷಕನೀಯಾಂಸಂ ಪೂರು ತಥೈವಾಹ, ಸ ವಾತಿಪ್ರವಣ ಮತಿಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪಿತರಂ ಸಬಹುಮಾನೋ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಸಾದೋಽಯಮಸ್ಮಾಕಮಿತ್ಯುದಾರಮಭಿಧಾಯ ಜರಾಂ ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ । ಸ್ವಕೀಯಞ್ಚ ಯೌವನಂ ಪಿತ್ರೇ ದದೌ । ಸೋಽಪಿ ಚ ನವಂ ಯೌವನ ಮಾಸಾದ್ಯ ಧರ್ಮ್ಮಾವಿರೋಧೇನ ಯಥಾಕಾಮಂ ಯಥಾಕಾಲೋಪಪನ್ನ ಯಥೋತೂಸಾಹಂ ವಿಷಯಂ ಚಚಾರ । ಸಮ್ಯಕ ಪ್ರಜಾಪಾಲನ ಮಕರೋತ್ ।। ೪-೧೦-
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೂಪಾಲಕನು ದ್ರಹ್ಯು, ತುರ್ವಸು ಮತ್ತು ಅನು ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ತನ್ನ ಯೌವನವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ತಾನೇ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಪುರುವನ್ನು ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿ ಕೇಳಿದರು. ಪುರು ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಗೌರವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, 'ಇದು ನಮಗೆ ಮಹಾ ಅನುಗ್ರಹ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಯೌವನವನ್ನು ತಂದೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ತಂದೆ ಹೊಸ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗದಂತೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರು.