ತಮುಹ್ಮಮಾನಂ ವೇಗೇನ ವೀಚಿಮಾಲಾಪರಿಪ್ಲುತಮ್ । ತಜಗ್ರಾಹ ಸ ನೃಪೋ ಗರ್ಭಾತ್ ಪತಿತಂ ಮೃಗಪೋತಕಮ್
ಆ ಮರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ರಾಜನು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.
ಗರ್ಭಪ್ರವ್ಯುತಿದೋಷೇಣ ಪ್ರೋತ್ತುಙ್ಗಾಕ್ರಮಣೋನ ಚ । ಮೈತ್ರೇಯ! ಸಾಪಿ ಹರಿಣೀ ಪಪಾತ ಚ ಮಮಾರ ಚ
ಮೈತ್ರೇಯ, ಗರ್ಭಪಾತದ ನೋವಿಗೂ, ಆಕಸ್ಮಿಕ ಜಿಗಿತಕ್ಕೂ ಆ ಜಿಂಕೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತಳು.
ಹರಿಣೀಂ ತಾಂ ವಿಲೋಕ್ಯಾಥ ವಿಪನ್ನಾಂ ನೃಪತಾಪಸಃ । ಮೃಗಪೋತಂ ಸಮಾದಾಯ ನಿಜಮಾಶ್ವಮಮಾಗತಃ
ಆ ಜಿಂಕೆ ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ರಾಜಯೋಗಿ ಜಿಂಕೆ ಮರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು.
ಚಕಾರಾನುದಿನಞ್ಚಾಸೌ ಮೃಗಪೋತಸ್ಯವೈ ನೃಪಃ । ಪೋಷಣ ಪುಷ್ಯಮಾಣಶ್ಯ ಸ ತೇನ ವಬೃಧೇ ಮುನೇ
ರಾಜನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಆ ಜಿಂಕೆ ಮರಿಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ, ಬೆಳೆಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅದು ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದಿತು, ಮುನಿಯೇ.
ಚಚಾರಾಶ್ರಮಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ತೃಣಾನಿ ಗಹನೇಷು ಸಃ । ದೂರಂ ಗತ್ವಾ ಚ ಶಾದ್ದೂಲತ್ರಾಸಾದಭ್ಯಾಯಯೌ ಪುನಃ
ಆ ಮರಿ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲೂ ತೊಗಲು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ದೂರ ಹೋಗಿ, ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪ್ರಾತರ್ಗತ್ವಾತಿದೂರಞ್ಚ ಸಾಯಮಾಯಾದ ಯಥಾಶ್ವಮಮ್ । ಪುನಶ್ಚ ಭರತಸ್ಯಾಭೂದಾಶ್ವಮಸ್ಯೋಟಜಾಜಿರೇ
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅದು ದೂರ ಹೋಗಿ, ಸಂಜೆ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು; ಹೀಗೆ ಅದು ಭರತನ ಆಶ್ರಮದೊಡನೆ ಹತ್ತಿರವಾದಿತು.
ತಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಮೃಗೇ ದೂರ-ಸಮೀಪಪರಿವರ್ತ್ತಿನಿ । ಆಸೀಚ್ಚೇತಃ ಸಮಾಯುಕ್ತಂ ನ ಯಯಾವನ್ಯತೋ ದ್ರಿಜ
ಆ ಮರಿ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರೂ ದೂರವಿದ್ದರೂ, ಆ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿತು; ಅವನು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಲಿಲ್ಲ, ದ್ವಿಜನೇ.
ವಿಮುಕ್ತರಾಜ್ಯತನಯಃ ಪ್ರೋಜ್ಝಿತಾಶೇಷಬಾನ್ಧವಃ । ಮಮತ್ವಂ ಸ ಚಕಾರೋಚ್ಚೈಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಹರಿಣಬಾಲಕೇ
ರಾಜ್ಯ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ, ಅವನು ಆ ಜಿಂಕೆ ಮರಿಯ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಅಕ್ಕರೆಯಿಟ್ಟನು.
ಕಿಂ ವೃಕೈಕ್ಭಕ್ಷಿತೋ ವ್ಯಾಘೂಃ ಕಿಂ ಸಿಂಹೇನ ನಿಪಾತಿತಃ । ಚಿರಾಯಮಾಣೇ ನಿಷ್ಕಾನ್ತೇ ತಸ್ಯಾಸೀದಿತಿ ಮಾನಸಮ್
‘ಅದು ನರಿ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿತೇ? ಹುಲಿ ಅಥವಾ ಸಿಂಹ ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಸಾಯಿತೇ? ಬಹಳ ಸಮಯ ಹೋದರೂ ಮರಿಯು ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಆತನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ಏಷಾ ವಸುಮತೀ ತಸ್ಯ ಖುರಾಗ್ರಕ್ಷತಕರ್ಬುರಾ । ಪ್ರೀತಯೇ ಮಮ ಜಾತೋಽಸೌ ಕ್ವ ಮಮೈಣಕಬಾಲಕಃ
‘ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಕುದುರೆಗಳ ಗುರುತುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ; ಅವು ನನಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ನನ್ನ ಜಿಂಕೆ ಮರಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?’
ವಿಷಾಣಾಗ್ರಣ ಮದೂಬಾಹುಕಣ್ಡೂಯನಪರೋ ಹಿ ಸಃ । ಕ್ಷೇಮೇಣಾಭ್ಯಾಗತೋಽರಣ್ಯಾದಿಪಿ ಮಾಂ ಸುಖಯಿಷ್ಯತಿ
‘ಅದು ಕಾಡಿನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದು, ತನ್ನ ಕೊಂಬಿನ ತುದಿಯಿಂದ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಒರಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನನಗೆ ಸಂತೋಷ ನೀಡುತ್ತದೆ’ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.
ಏತೇ ಲೂನಶಿಖಾಸ್ತಸ್ಯ ದಶನೈರಚಿರೋದೂಗತೈಃ । ಕುಶಾಃ ಕಾಸಾ ವಿರಾಜನ್ತೇ ವಟವಃ ಸಾಮಗಾ ಇವ
‘ಇವು ಅದರ ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಡಿದಿರುವ ಹುಲ್ಲುಗಳು; ಅವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಹಾಡುಗಾರರು ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಇತ್ಥಂ ಚಿರಗತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ ಚಕ್ರ ಮಾನಸಂ ಮುನಿಃ । ಪ್ರೀತಿಪ್ರಸನ್ನವದನಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥೇ ಚಾಭವನ್ಮೃಗೇ
ಹೀಗೆ, ಮರಿ ಬಹಳ ಸಮಯ ಹೋದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಅದು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ತುಂಬಿತ್ತು.
ಸಮಾಧಿಭಙ್ಗಸ್ತಾಸೀತ್ ತನ್ಮಮತ್ವಾದೃತಾತ್ಮನಃ । ಸನ್ತ್ಯಕ್ತರಾಜ್ಯಭೋಗರ್ದ್ಧಿಖಜನಸ್ಯಾಪಿ ಭೂಪತೇಃ
ಆ ಮರಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಅವನ ಧ್ಯಾನ ಭಂಗವಾಯಿತು; ರಾಜಕೀಯ ಸೌಖ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದವನಾದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಚಪಲಂ ಚಪಲೇ ತಸ್ಮಿನ್ ದೂರಗಂ ದೂರಗಾಮಿನಿ । ಮೃಗಪತೋಽಭವಜ್ವಿತ್ತಂ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯವತ್ತಸ್ಯ ಭೂಪತೇಃ
ಆ ರಾಜನ ಧನವು, ಅವನು ಎಷ್ಟು ಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸಿನವನಾದರೂ, ಜಿಂಕೆ ಎಷ್ಟು ಚಂಚಲವೋ, ಅಷ್ಟೇ ಚಂಚಲವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು; ಅದು ದೂರದ ಜಿಂಕೆ ಹೋದಂತೆ ದೂರವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.
ಕಾಲೇನ ಗಚ್ಛತಾ ಸೋಽಥ ಕಾಲಞ್ಚಕ್ರ ಮಹೀಪತಿಃ । ಪಿತೇವ ಸಾಸ್ತ್ರಂ ಪುತ್ರೇಣ ಮೃಗಪೋತೇನ ವೀಕ್ಷಿತಃ
ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ, ರಾಜನನ್ನು ಆ ಜಿಂಕೆ ಮಗು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ನಡೆ ನೋಡಿದಂತೆ ಗಮನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು.
ಮೃಗಮೇವ ತದಾದ್ರಾಕ್ಷೀತ್ ತ್ಯಜನ್ ಪ್ರಾಣಾನಸಾವಪಿ । ತನ್ಮಯತ್ವೇನ ಮೈತ್ರಯ! ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಚಿನ್ತಯತ್
ಮೈತ್ರೇಯ, ಜೀವ ಬಿಡುವಾಗಲೂ ಅವನು ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಅದರಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗಿ, ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಲಿಲ್ಲ.
ತತಶ್ವ ತತ್ಕಾಲಕೃತಾಂ ಭಾವನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಾದೃಶೀಮ್ । ಜಮ್ಬೂಮಾರ್ಗೇ ಮಹಾರಣ್ಯೇ ಜಾತೋ ಜಾತಿಸ್ಮರೋ ಮೃಗಃ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿತ್ತೋ, ಆ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಅವನು ಜಂಬೂಮಾರ್ಗದ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದನು.
ಜಾತಿಸ್ಮರತ್ವಾದುದ್ರಿಗ್ನಃ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ದ್ರಿಜೋತ್ತಮ! ವಿಹಾಯ ಮಾತರಂ ಭೂಯಃ ಶಾಲಗ್ರಾಮಮುಪಾಯಯೌ
ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು, ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬೇಸರಗೊಂಡು, ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಶಾಲಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಶುಷ್ಕೈಸ್ತೃಣೈಸ್ತಥಾ ಪರ್ಣೌಃ ಸ ಕುರ್ವ್ವನ್ನಾತ್ಮಪೋಷಣಮ್ । ಮೃಗತ್ವಹತುಭೂತಸ್ಯ ಕರ್ಮ್ಮಣೋ ನಿಷ್ಕೃತಿಂ ಯಯೌ
ಅಲ್ಲಿ, ಒಣ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಬದುಕುತ್ತಾ, ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾದ ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಂಡನು.
ತತ್ರ ಚೋತಸೃಷ್ಟದೇಹೋಽಸೌ ಜಜ್ಞ ಜಾತಿಸ್ಮರೋ ದ್ರಿಜಃ । ಸದಾಚಾರವತಾಂ ಶುದ್ಧ ಯೋಗಿನಾಂ ಪ್ರವರೇ ಕುಲೇ
ಅಲ್ಲೇ ಜಿಂಕೆಯ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸದಾಚಾರವಂತು, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನ ಯೋಗಿಗಳ ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು.
ಅರ್ವ್ವವಿಜ್ಞಾನಸಮ್ಪನ್ನಃ ಸರ್ವ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿತ್ । ಅಪಶ್ಯತ್ ಸ ಚ ಮೈತ್ರೇಯ ! ಆತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪರಮ್
ಅವನಿಗೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಜ್ಞಾನವೂ, ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವೂ ತಿಳಿದಿದ್ದವು. ಮೈತ್ರೇಯ, ಅವನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಂಡನು.
ಆತ್ಮನೋಽಧಿಗತಜ್ಞಾನೋ ದೇವಾದೀನಿ ಮಹಾಮುನೇ । ಸರ್ವ್ವಭೂತಾನ್ಯಭೇದೇನ ಸ ದದರ್ಶ ಮಹಾಮತಿಃ
ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ನೋಡಿದನು.
ನ ಪಪಾಠ ಗುರುಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕೃತೋಪನಯನಃ ಶ್ವುತಿಮ್ । ನ ದದರ್ಶ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರಣಿ ಜಗೃಹೇ ನ ಚ
ಅವನಿಗೆ ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರವಾದರೂ, ಗುರು ಹೇಳಿದ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಲಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನವೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಉಕ್ತೋಽಪಿ ಬಹುಶಃ ಕಿಞ್ಚಿಡ಼ವಾಕ್ಯಮಭಾಷತ । ತದಪ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗುಣಾಂ ಗ್ರಾಮ್ಯವಾಕ್ಯೋಕ್ತಿಸಂಶ್ರಿತಮ್
ಬಹಳ ಬಾರಿ ಕೇಳಿದರೂ, ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟನು; ಅದೂ ಸಹ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದ, ಹಳ್ಳಿಯ ಮಾತಿನಂತಿತ್ತು.
ಅಪಧ್ವಸ್ತವಪುಃ ಸೋಽಪಿ ಮಲಿನಾಮ್ಬರಧೃಗ್ ದ್ರಿಜಃ । ಕ್ಲಿನ್ನದನ್ತಾನ್ತರಃ ಸರ್ವೈಃ ಪರಿಭೂತಃ ಸ ನಾಗರೈಃ
ಅವನ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿತ್ತು, ಬಟ್ಟೆ ಮಸಿಯಿತ್ತು, ಬಾಯಿಯೂ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಸ್ವಚ್ಛವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಊರಿನವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು.
ಸಮ್ಮಾನನಾ ಪರಾಂ ಹಾನಿಂ ಯೋಗರ್ದ್ಧೇಃ ಕುರುತೇ ಯತಃ । ಜನೇನಾವಮತೋ ಯೋಗೀ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಞ್ಚ ವಿನ್ದತಿ
ಯೋಗಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಯೋಗಶಕ್ತಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಜನರು ಅವಮಾನಿಸಿದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾಜ್ವರೇತ ವೈ ಯೋಗೀ ಸತಾಂ ಮಾರ್ಗಮದೂಷಯನ್ । ಜನಾ ಯಥಾವಮನ್ಯೇರನ್ ಗಚ್ಛಯುರ್ನೈವ ಸಙ್ಗತಿಮ್
ಆದುದರಿಂದ ಯೋಗಿ ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು; ಜನರು ಅವನನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ, ಅವರು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಚನಂ ವಿಚಿನ್ತ್ಯೇತ್ಥಂ ಮಹಾಮತಿಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಜಡೋನ್ಮತ್ತಾಕೃತಿಂ ಜನೇ
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನ ಮಾತನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಜನರ ಮುಂದೆ ಜಡ ಅಥವಾ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ತಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.
ಭುಹೂಕ್ತೇ ಕುಲಮ್ಷವ್ರೀಹ್ಮಾದಿಶಾಕಂ ವನ್ಯಂ ಫಲಂ ಕಣಾನ್ । ಯದೂ ಯದಾಪ್ರೋತಿ ಸುಬಹು ತದತ್ತೇ ಕಾಲಸಂಯಮಮ್
ಅವನಿಗೆ ಧಾನ್ಯ, ಕಾಳು, ಎಳ್ಳು, ಅಕ್ಕಿ, ಬೇರು, ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣು, ಬೀಜಗಳು ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು.