ರಙ್ಗೋಪಜೀವೀ ಕೈವರ್ತಃ ಕುಮ್ಡಾಶೀ ಗರದಸ್ತಥಾ । ಸೂಚೀ ಮಾಹಿಷಕಶ್ಚೈವ ಪರ್ವಕಾರೀ ಚ ಯೋ ದ್ವಿಜಃ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ಜೂಜಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮೀನುಹಿಡಿಯುವವರು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಊಟಮಾಡುವವರು, ವಿಷಕೊಡುವವರು, ಸೂಜಿ ಮಾಡುವವರು, ಎಮ್ಮೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಅಗಾರದಾಹೀ ಮಿತ್ರಘ್ನಃ ಶಾಕುನಿರ್ಗ್ರಮಯಾಜಕಃ । ರುಧಿರಾನ್ಧೇ ಪತನ್ತ್ಯೇತೇ ಸೋಮಂ ವಿಕ್ರೀಣತೇ ಚ ಯೇ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಪಕ್ಷಿಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಹಳ್ಳಿ ಪೂಜಾರಿ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ರಕ್ತದಿಂದ ಕುರುಡು ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸೋಮವನ್ನು ಮಾರುವವರು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಮಖಹಾ ಗ್ರಾಮಹನ್ತಾ ಚ ಯಾತಿ ವೈತರಣೀಂ ನರಃ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅಥವಾ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ವೈತರಣಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ರೇತಃ ಪಾತಾದಿಕರ್ತಾರೋ ಮರ್ಯಾದಾಭೇದಿನೋ ಹಿ ಯೇ । ತೇ ಕೃಷ್ಣೇ ಯಾನ್ತ್ಯಶೌಚಾಶ್ಚ ಕುಹಕಾಜೀವಿನಶ್ಚ ಯೇ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ವೀರ್ಯವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಗಡಿಯು ಮೀರುತ್ತಾರೆ, ಅಶುದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಮೋಸದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಕಪ್ಪು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಅಸಿಪತ್ರವನಂ ಯಾತಿ ವನಚ್ಛೇದೀ ವೃಥೈವ ಯಃ । ಔರಭ್ರಿಕೋ ಮೃಗವ್ಯಾಧೋ ವಹ್ನಿಜ್ವಾಲೇ ಪತನ್ತಿ ವೈ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಕತ್ತಿಯ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಕುರಿ ಕಳ್ಳರು ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವವರು ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಯಾನ್ತ್ಯೇತೇ ದ್ವಿಜ ತತ್ರೈವ ಯೇ ಚಾಪಾಕೇಷು ವಹ್ನಿದಾಃ ॥ ೨,೬.
ದ್ವಿಜರೆ, ಯಾರು ಮನೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಅವರೂ ಕೂಡಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ವ್ರತಾನಾಂ ಲೋಪಕೋ ಯಶ್ಚಸ್ವಾಶ್ರಮಾದ್ವಿಚ್ಯುತಶ್ಚ ಯಃ । ಸನ್ದಂಶಯಾತನಾಮಧ್ಯೇ ಪತತಸ್ತಾವುಭಾವಪಿ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ವ್ರತವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ಕೂಡಾ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪ್ಲಿಯರಿನ ಯಾತನೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಸ್ಕನ್ದನ್ತೇ ಯೇ ನರಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಃ । ಪುತ್ರೈರಧ್ಯಾಪಿತಾ ಯೇ ಚ ತೇ ಪತನ್ತಿ ಶ್ವಭೋಜನೇ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ ಹಗಲು ಅಥವಾ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಸ್ರಾವ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಯಾರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವೇದವನ್ನು ಓದುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ನಾಯಿ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ನರಕಾಃ ಶತಶೋಥ ಸಹಸ್ರಶಃ । ಯೇಷು ದುಷ್ಕೃತಕರ್ಮಾಣಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಾತನಾಗತಾಃ ॥ ೨,೬.
ಈ ನರಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ನರಕಗಳಿವೆ, ಅಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವರು ಭಾರೀ ಯಾತನೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಯಥೈವ ಪಾಪಾನ್ಯೇತಾನಿ ತಥಾನ್ಯಾನಿ ಸಹಸ್ರಶಃ । ಭುಜ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿ ಪುರುಷೈರ್ನರಕಾನ್ತರಗೋಚರೈಃ ॥ ೨,೬.
ಹೀಗೆಯೇ ಇವುಗಳಂತೆ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಪಾಪಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪುರುಷರು ವಿಭಿನ್ನ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿರುದ್ಧಂ ಚ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯೇ ನರಾಃ । ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ನಿರಯೇಷು ಪತನ್ತಿ ತೇ ॥ ೨,೬.
ಯಾರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾತಿನಿಂದ—ಅವರು ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಅಧಃ ಶಿರೋಭಿದೃಶ್ಯನ್ತೇ ನಾರಕೈರ್ದಿವಿ ದೇವತಾಃ । ದೇವಾಶ್ಚಾಧೋಮುಖಾನ್ಸರ್ವಾನಧಃ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ನಾರಕಾನ್ ॥ ೨,೬.
ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೂಡಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.
ಸ್ಥಾವರಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋಬ್ಜಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಃ ಪಶವೋ ನರಾಃ । ಧಾರ್ಮಿಕಾಸ್ತ್ರಿದಶಾಸ್ತದ್ಧನ್ಮೋಕ್ಷಿಣಶ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ॥ ೨,೬.
ಸ್ಥಾವರಗಳು, ಹುಳುಗಳು, ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮಾನವರು, ಧರ್ಮವಂತರು, ದೇವತೆಗಳು, ನಂತರ ಮುಕ್ತರು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇವೆ.
ಸಹಸ್ರಭಾಗಪ್ರಥಮಾ ದ್ವಿತೀಯಾನುಕ್ರಮಾಸ್ತಥಾ । ಸರ್ವೇ ಹ್ಯೇತೇ ಮಹಾಭಾಗಾ ಯಾವನ್ಮುಕ್ತಿಸಮಾಶ್ರಯಾಃ ॥ ೨,೬.
ಮೊದಲವರಿಗೆ ಸಾವಿರದ ಒಂದು ಭಾಗ, ನಂತರದವರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೇ, ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೆಗೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯಾವನ್ತೋ ಜನ್ತವಃ ಸ್ವರ್ಗೇ ತಾವನ್ತೋ ನರಕೌಕಸಃ । ಪಾಪಕೃದ್ಯಾತಿ ನರಕಂ ಪ್ರಾಯಾಶ್ಚಿತ್ತಪರಾಙ್ಮುಖಃ ॥ ೨,೬.
ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಇದ್ದಾರೋ, ನರಕದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟೇ ಇದ್ದಾರೆ; ಪಾಪ ಮಾಡಿದವನು, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಪಾಪಾನಾಮನುರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಿ ಯದ್ಯಥಾ । ತಥಾ ತಥೈವ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಪರಮರ್ಷಿಭಿಃ ॥ ೨,೬.
ಯಾವ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಹೇಗಾದರೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೋ, ಅದನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನೆನೆಸಿ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಪಾಪೇ ಗುರೂಣಿ ಗುರುಣಿ ಸ್ವಲ್ಪಾನ್ಯಲ್ಪೇ ಚ ತದ್ವಿದಃ । ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಿ ಮೈತ್ರೇಯ ಜಗುಃ ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದಯಃ ॥ ೨,೬.
ಮಹಾ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಸಣ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ಸಣ್ಣದು ಎಂದು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮುಂತಾದ ತಜ್ಞರು, ಮೈತ್ರೇಯ, ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನ್ಯಶೇಷಾಣಿ ತಪಃಕರ್ಮಾತ್ಮಕಾನಿ ವೈ । ಯಾನಿ ತೇಷಾಮಶೇಷಾಣಾಂ ಕೃಷ್ಣಾನುಸ್ಮರಣಮ್ಪರಮ್ ॥ ೨,೬.
ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೇ.
ಕೃತೇ ಪಾಪೇಽನುತಾಪೋ ವೈ ಯಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ । ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ತು ತಸ್ಯೈಕಂ ಹರಿಸಂಸ್ಮರಣಂ ಪರಮ್ ॥ ೨,೬.
ಯಾರಿಗಾದರೂ ಪಾಪ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದರೆ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೇ.
ಪ್ರಾತರ್ನಿಶಿ ತಥಾ ಸನ್ಧ್ಯಾಮಧ್ಯಾಹ್ನಾದಿಷು ಸಂಸ್ಮರನ್ । ನಾರಾಯಣಮವಾಪ್ನೋತಿ ಸದ್ಯಃ ಪಾಪಕ್ಷಯನ್ನರಃ । ವಿಷ್ಣುಸಂಸ್ಮರಣಾತ್ಕ್ಷೀಣಸಮಸ್ತಕ್ಲೇಶಸಞ್ಚಯಃ । ಮುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗಾಪ್ತಿಸ್ತಸ್ಯ ವಿಘ್ನೋನುಮೀಯತೇ ॥ ೨,೬.
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ರಾತ್ರಿ, ಸಂಧ್ಯೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ತಕ್ಷಣ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳು ಹೋದಾಗ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅದು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿಯೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಾಸುದೇವೇ ಮನೋ ಯಸ್ಯಜಪಹೋಮಾರ್ಚನಾದಿಷು । ತಸ್ಯಾನ್ತರಾಯೋ ಮೈತ್ರೇಯ ದೇವೇನ್ದ್ರತ್ವಾದಿಕಂ ಫಲಮ್ ॥ ೨,೬.
ವಾಸುದೇವನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಜಪ, ಹೋಮ, ಪೂಜೆ ಮುಂತಾದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ, ಮೈತ್ರೇಯ, ಅವನಿಗೆ ಬರುವ ಅಡ್ಡಿಯೆಂದರೆ ದೇವೇಂದ್ರಾದಿಗಳಾದ ಫಲವೇ.
ಕ್ವ ನಾಕಪೃಷ್ಠಗಮನಂ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕ್ವ ಜಪೋ ವಾಸುದೇವೇತಿ ಮುಕ್ತಿಬೀಜಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ ೨,೬.
ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬರುವ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು 'ವಾಸುದೇವ' ಎಂಬ ಮುಕ್ತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬೀಜವಾದ ಜಪಕ್ಕೆ ಯಾವ ಹೋಲಿಕೆ ಇದೆ?
ತಸ್ಮಾದಹರ್ನಿಶಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಸಂಸ್ಮರನ್ಪುರುಷೋ ಮುನೇ । ನ ಯಾತಿ ನರಕಂ ಮರ್ತ್ಯಃ ಸಂಕ್ಷೀಣಾಖಿಲಪಾತಕಃ ॥ ೨,೬.
ಆದುದರಿಂದ, ಮುನಿಯೇ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸ್ಮರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಮನಃ ಪ್ರೀತಿಕರಃ ಸ್ವರ್ಗೋ ನರಕಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ । ನರಕಸ್ವರ್ಗಸಂಜ್ಞೇ ವೈ ಪಾಪಪುಣ್ಯೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ॥ ೨,೬.
ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಸ್ವರ್ಗ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧವೇ ನರಕ; ಪಾಪ, ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನೇ 'ನರಕ' ಮತ್ತು 'ಸ್ವರ್ಗ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ.
ವಸ್ತ್ವೇಕಮೇವ ದುಃಖಾಯ ಸುಖಾಯೇರ್ಷ್ಯಾಗಮಾಯ ಚ । ಕೋಪಾಯ ಚ ಯತಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಸ್ತು ವಸ್ತ್ವಾತ್ಮಕಂ ಕುತಃ ॥ ೨,೬.
ಒಂದು ವಸ್ತುವೇ ದುಃಖಕ್ಕೂ, ಸುಖಕ್ಕೂ, ಹಿಂಸೆಗೂ, ಕೋಪಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿದ್ದಾಗ ವಸ್ತುವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?
ತದೇವ ಪ್ರೀತಯೇ ಭೂತ್ವಾ ಪುನರ್ದುಃಖಾಯ ಜಾಯತೇ । ತದೇವ ಕೋಪಾಯ ಯತಃ ಪ್ರಸಾದಾಯ ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೨,೬.
ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಒಮ್ಮೆ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೂ, ಮತ್ತೆ ಅದು ದುಃಖಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು; ಅದೇ ವಸ್ತು ಕೋಪಕ್ಕೂ, ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾದ್ದುಃಖಾತ್ಮಕಂ ನಾಸ್ತಿ ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸುಖಾತ್ಮಕಮ್ । ಮನಸಃ ಪರಿಣಾಮೋಯಂ ಸುಖದುಃಖಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೨,೬.
ಆದುದರಿಂದ, ಯಾವುದೂ ಸ್ವತಃ ದುಃಖದ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ಸ್ವತಃ ಸುಖದ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ; ಸುಖ, ದುಃಖ ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿಣಾಮ ಮಾತ್ರ.
ಜ್ಞಾನಮೇವ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಾನಂ ಬನ್ಧಾಯ ಚೇಷ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಮಿದಂ ವಿಶ್ವಂ ನ ಜ್ಞಾನಾದ್ವಿದ್ಯತೇ ಪರಮ್ ॥ ೨,೬.
ಜ್ಞಾನವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಜ್ಞಾನವೇ ಬಂಧನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಈ ಜಗತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದೆ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.
ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇತಿ ಮೈತ್ರೇಯ ಜ್ಞಾನಮೇವೋಪಧಾರಯ ॥ ೨,೬.
ಮೈತ್ರೇಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆ ಎಂಬುದೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯು.
ಏವಮೇತನ್ಮಯಾಖ್ಯಾತಂ ಭವತೋ ಮಣ್ಡಲಂ ಭುವಃ । ಪಾತಾಲಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ತಥೈವ ನರಕಾ ದ್ವಿಜ ॥ ೨,೬.
ಹೀಗಾಗಿ, ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು, ಪಾತಾಳಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ದ್ವಿಜ.