ಕಾಲಸ್ವರೂಪಂ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಯನ್ಮಯೋಕ್ತಂ ತವಾನಘ । ತೇನ ತಸ್ಯ ನಿಬೋಧ ತ್ವಂ ಪರಿಮಾಣೋಪಪಾದನಮ್
ಓ ಪಾಪರಹಿತನೆ, ನಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆಯಸ್ಸಿನ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ.
ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಚೈವ ಜನ್ತೂನಾಂ ಚರಾಣಾಮಚರಾಶ್ಚ ಯೇ । ಭೂಭೂಭೃತ್ಸಾಗರಾದೀನಾಮಶೇಷಾಣಾಂ ಚ ಸತ್ತಮ
ಹಾಗೆಯೇ, ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ಸಾಗರಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಲೆಕ್ಕವಿದೆ, ಓ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.
ಕಾಷ್ಠಾ ಪತ್ರ್ಚದಶಾಖ್ಯಾತಾ ನಿಮೇಷಾ ಮುನಿಸತ್ತಮ । ಕಾಷ್ಠಾ ಪತ್ರ್ಚದಶಾಖ್ಯಾತಾ ನಿಮೇಷಾ ಮನಿಸತ್ತಮ । ಕಾಷ್ಠಾ ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾ ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾ ಮೌಹೂರ್ತಿಕೋ ವಿಧಿಃ
ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ಒಂದು ಕಾಷ್ಠ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂವತ್ತು ಕಾಷ್ಠಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಕಲಾ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮೂವತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ತಾವತ್ಸಂಖ್ಯೈರಹೋರಾತ್ರಂ ಮುಹೂರ್ತೈರ್ಮಾನುಷಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ತಾವಾನಿತ ಮಾಸಃ ಪಕ್ಷದ್ವಯಾತ್ಮಕಃ
ಅಷ್ಟು ಮುಹೂರ್ತಗಳಿಂದ ಮಾನವನ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ರೀತಿಯ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳು ಸೇರಿ, ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಆಗುತ್ತದೆ.
ತೈಃ ಷಡ್‌ಭಿರಯನಂ ವರ್ಷ ದ್ವೇಽಯನೇಂ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರೇ । ಅಯನಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ರಾತ್ರಿರ್ದೇವಾನಾಮುತ್ತರಂ ದಿನಮ್
ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಷವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯನ ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ರಾತ್ರಿ, ಉತ್ತರಾಯನ ಹಗಲು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ದಿವ್ಯೈರ್ವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರೈಸ್ತು ಕೃತತ್ರೇತದಿಸಂಜ್ಞಿತಮ್ । ಚತುರ್ಯುಗಂ ದ್ವಾದಶಭಿಸ್ತದ್ವಿಭಾಗಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ
ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಯುಗಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ನನಗಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ.
ಚತ್ವಾರಿ ತ್ರೀಣಿ ದ್ವೈ ಚೈಕಂ ಕೃತಾದಿಷು ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ದಿವ್ಯಾಬ್ದಾನಾಂ ಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಯುಗೇಷ್ವಾಹುಃ ಪುರಾವಿದಃ
ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನರು ಪ್ರತಿ ಯುಗಕ್ಕೂ ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ತತ್ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಶತೈಃ ಸನ್ಧ್ಯಾ ಪೂರ್ವಾ ತತ್ರಾಭಿಧೀಯತೇ । ಸನ್ಧ್ಯಾಂಶಶ್ಚೈವ ತತ್ತುಲ್ಯೋ ಯುಗಸ್ಯಾನನ್ತರೋ ಹಿ ಸಃ
ಆ ಪ್ರಮಾಣದ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಮೊದಲು ಸಂಧ್ಯೆ (ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ) ಇರುತ್ತದೆ. ಯುಗದ ನಂತರವೂ ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಧ್ಯಾಂಶ ಇರುತ್ತದೆ.
ಸನ್ಧ್ಯಾಸಧ್ಯಾಂಶಯೋರನ್ತರ್ಯಃ ಕಾಲೋ ಮುನಿಸತ್ತಮ । ಯುಗಾಖ್ಯಃ ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕೃತತ್ರೇತಾದಿಸಂಜ್ಞಿತಃ
ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಸಂಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಧ್ಯಾಂಶದ ಮಧ್ಯದ ಕಾಲವನ್ನೇ ಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಯುಗಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಕೃತಂ ತ್ರೇತಾ ದ್ವಾರರಶ್ಚ ಕಲಿಶ್ಚೈವ ಚತುರ್ಯುಗಮ್ । ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ತಸ್ತಹಸ್ತ್ರ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದಿವಸಂ ಮುನೇ
ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಚತುರ್ಯುಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳು ಸೇರಿ ಬ್ರಹ್ಮದ ಒಂದು ಹಗಲು ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ.
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದಿವಸೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಮನವಸ್ತು ಚತುರ್ದಶ । ಭವನ್ತಿ ಪರಿಮಾಣಂ ಚ ತೇಷಾಂ ಕಾಲಕೃತಂ ಶ್ರೃಣು
ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಹಗಲುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುವರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿ.
ಸಪ್ತರ್ಷಯಃ ಸುರಾಃ ಶಕ್ರೋ ಮನುಸ್ತತ್ಸೂನವೋ ನೃಪಾಃ । ಏಕಕಾಲೇ ಹಿ ಸೃಜ್ಯನ್ತೇ ಸಂಹ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ ಪೂರ್ವವತ್
ಏಳು ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರ, ಮನುವು ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರರಾದ ರಾಜರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಮುನ್ನಡೆದಂತೆ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಚತುರ್ಯಗುಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾತಾ ಸಾಧಿಕಾ ಹ್ರೋಕಾಸಪ್ತತಿಃ । ಮನ್ವನ್ತರಂ ಮನೋಃ ಕಾಲಃ ಸುರಾದೀನಾಂ ಚ ಸತ್ತಮ
ಏಳತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು, ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಕಾಲವನ್ನು ಮನ್ವಂತರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮನುವಿನ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಕಾಲ, ಮಹಾತ್ಮನೇ.
ಅಷ್ಟೌ ಶತ ಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ದಿವ್ಯಯಾಂ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಸ್ಮೃತಮ್ । ದ್ವಿಪತ್ರಚಾಶತ್ತಥಾನ್ಯಾನಿ ಸಹಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಧಿಕಾನಿ ತು
ಎಂಟು ಲಕ್ಷ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಇವೆ.
ತ್ರಿಂಶತ್ಕೋಟ್ಯಸ್ತು ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾಃ ಸಂಖ್ಯಾತಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾ ದ್ವಿಜ । ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿಸ್ತಥಾನ್ಯಾನಿ ನಿಯುತಾನಿ ಮಹಾಮುನೇ
ಮೂರು ಕೋಟಿ ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ದ್ವಿಜನೇ. ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಅರವತ್ತೇಳು ನಿಯುತಗಳು ಇದ್ದವೆ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ.
ವಿಂಶತಿಸ್ತು ಸಹ್ಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಾಲೋಽಯಮಧಿಕಂ ವಿನಾ । ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯ ಸಡ್ಖಯೇಯಂ ಮಾನುಷೈರ್ವತ್ಸರೈರ್ದ್ವಿಜ
ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಇಪ್ಪತ್ತ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಸೇರಿವೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಇಲ್ಲದೆ. ಮನ್ವಂತರದ ಕಾಲವನ್ನು ಮಾನವ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ದ್ವಿಜನೇ.
ಚತುರ್ದಶಗುಣೋ ಹ್ಯೋಷ ಕಾಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಮಹಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ನೈಮಿತ್ತಿಕೋ ನಾಮ ತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಪ್ರತಿಸತ್ರ್ಚರಃ
ಹದಿನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಹಗಲು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪ್ರಳಯ' ಎಂಬುದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ತದಾ ಹೀ ದಹ್ರಾತೇ ಸರ್ವಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಭೂರ್ಭುವಾದಿಕಮ್ । ಜನಂ ಪ್ರಯಾನ್ತಿ ತಾಪಾರ್ಥಾ ಮಹರ್ಲೋಕನಿವಾಸಿನಃ
ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಾದ ಭೂ, ಭುವಃ ಮತ್ತು ಇತರವು ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಹರ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ಉಷ್ಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜನಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಏಕಾರ್ಣವೇ ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮ ನಾರಾಯಣಾತ್ಮಕಃ । ಭೋಗಿಶಯ್ಯಾಂ ಗತಃ ಶೇತೇ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಗ್ರಾಸಬೃಂಹಿತಃ
ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಾಗರವಾಗಿ ಹೋದಾಗ, ನಾರಾಯಣಸ್ವರೂಪನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭೋಗಿ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಜನಸ್ಥೈರ್ಯೋಗಿಭಿರ್ದೇವಾಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನೋಽಬ್ಜಸಮ್ಭವಃ । ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾಂ ಹಿ ತಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ತದನ್ತೇ ಸೃಜತೇ ಪುನಃ
ಜನಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳು ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ರಾತ್ರಿಯೂ ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಏವಂ ತು ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವರ್ಷಮೇವಂ ವರ್ಷಶತಂ ಚ ಯತ್ । ಶತಂ ಹಿ ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಣಾಂ ಪರಮಾಯುರ್ಮಹಾತ್ಮನಃ
ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ವರ್ಷ ಹೀಗೆಯೇ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಸೇರಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ದವಾದ ಆಯುಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಏಕಮಸ್ಯ ವ್ಯತೀತಂ ತು ಪರಾರ್ದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನಘ । ತಸ್ಯಾನ್ತೇಽಭೂನ್ಮಹಾಕಲ್ಪಃ ಪಾದ್ಯ ಇತ್ಯಭಿವಿಶ್ರುತಃ
ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನೇ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಪರಾರ್ಧ ಕಾಲವು ಕಳೆದಿದೆ. ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಕಲ್ಪ ಸಂಭವಿಸಿತು.
ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ಪರಾರ್ದ್ಧಸ್ಯ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ವೈ ದ್ವಿಜ । ವಾರಾಹ ಇತಿ ಕಲ್ಪೋಽಯಂ ಪ್ರಥಮಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ
ದ್ವಿಜನೇ, ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡನೇ ಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಕಲ್ಪವನ್ನು ವಾರಾಹ ಕಲ್ಪ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರೀಮೈತ್ರೇಯ ಉವಾಚ । ಬ್ರಹ್ಮಾನಾರಾಯಣಾಖ್ಯೋಽಸೌ ಕಲ್ಪಾದೌ ಭಗವಾನ್ಯಥಾ । ಸಸರ್ಜ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ತದಾಚಕ್ಷ್ವ ಮಹಾಮುನೇ
ಶ್ರೀ ಮೈತ್ರೇಯರು ಹೇಳಿದರು: ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಾರಾಯಣನೆಂಬ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ.
ಶ್ರೀಪರಾಶರ ಉವಾಚ । ಪ್ರಜಾಃ ಸಸರ್ಜ ಭಗವಾನ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾರಾಯಣಾತ್ಮಕಃ । ಪ್ರಜಾಪತಿಪತಿರ್ದೇವೋ ಯಥಾ ತನ್ಮೇ ನಿಶಾಮಯ
ಶ್ರೀ ಪರಾಶರರು ಹೇಳಿದರು: ನಾರಾಯಣನ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಆ ದೇವರು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.
ಅತೀತಕಲ್ಪಾವಸಾನೇ ನಿಶಾಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಃ ಪ್ರಭುಃ । ಸತ್ತ್ವೋದ್ರಿ ಕ್ತಸ್ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಶೂನ್ಯಂ ಲೋಕಮವೈಕ್ಷತ
ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿದು ಎದ್ದಾಗ, ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕವನ್ನು ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿದನು.
ನಾರಾಯಣಃ ಪರೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಪರೋಷಾಮಪಿ ಸ ಪ್ರಭುಃ । ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನನಾದಿಃ ಸರ್ವಸಮ್ಭವಃ
ನಾರಾಯಣನು ಪರಮಾತ್ಮ, ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವವನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ, ಆದಿಯೂ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲವೂ ಅವನೆ.
ಇಮಂ ಚೋದಾಹರನ್ತ್ಯತ್ರ ಶ್ಲೋಕಂ ನಾರಾಯಣಂ ಪ್ರತಿ । ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಂ ದೇವಂ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಾಪ್ಯಯಮ್
ಇಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನ ಕುರಿತು ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ: ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ಆ ದೇವರು ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಲಯವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಆಪೋ ನಾರಾ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಆಪೋ ವೈ ನರಸೂನವಃ । ಅಯನಂ ತಸ್ಯ ತಾಃ ಪೂರ್ವಂ ತೇನ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ
ನೀರನ್ನು 'ನಾರಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ನೀರುಗಳು ನಾರನ ಸಂತಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಮೊದಲ ನಿವಾಸ ಅವನಲ್ಲೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತೋಯಾನ್ತಃಸ್ಥಾಂ ಮಹೀಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಜಗತ್ಯೇಕಾರ್ಣವೀಕೃತೇ । ಅನುಮಾನಾತ್ತದುದ್ಧಾರಂ ಕರ್ತುಕಾಮಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ
ಜಗತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಒಂದು ಸಮುದ್ರವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಭೂಮಿ ನೀರಿನೊಳಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಲು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಯೋಚನೆಮಾಡಿದನು.