प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धोऽप्युपचारतः । प्रसीदतु स नो विष्णुरात्मा यः सर्व्वदेहिनाम्
जो परमेश्वर कहलाते हैं, जो स्वयं शुद्ध हैं, पर परंपरा से जिनका वर्णन किया जाता है—वे विष्णु, जो सब प्राणियों के आत्मा हैं, हम पर कृपा करें।
यः कारणञ्च कार्य्य ञ्च कारणस्यापि कारणम् । कार्य्यापि च यः कार्य्य प्रसीदतु स नो हरिः
जो कारण और कार्य दोनों हैं, और कारण का भी कारण हैं, और कार्य का भी कार्य हैं—वे हरि हम पर कृपा करें।
कार्य्यकार्य्यश्य यः कार्य्य तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् । तत्कार्य्यकार्य्यभूतो यस्ततश्च प्रणताः स्म तम्
जो कार्य के भी कार्य और कारण हैं, और स्वयं उसी कार्य के भी कार्य बन जाते हैं—जो कारण और कार्य दोनों रूपों में हैं—हम उन्हीं को प्रणाम करते हैं।
कारणां कारणस्यापि तस्य कांरणकारणम् । तत्कारणानां हेतुं त्वां प्रणताः स्म सुरेश्वरम्
जो कारणों के भी कारण हैं, और उस कारण के भी कारण हैं, और उन सब कारणों का भी हेतु हैं—हे देवेश्वर, हम आपको प्रणाम करते हैं।
भोक्तारं भोज्यभूतञ्ज स्त्रष्टारं सृस्टमेव च । कार्य्य कर्म्मस्वरूपं तं प्रणताः स्म परं पदम्
जो भोगने वाले, भोग्य वस्तु, सृष्टिकर्ता और सृष्टि, जिनका स्वरूप ही कर्म और फल है—हम उस परम पद को प्रणाम करते हैं।
विशुद्ध बोधनं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । अव्यक्तमविकारं यत् तद्रिष्णोः परमं पदम्
जो शुद्ध चेतना है, नित्य है, अजन्मा है, अविनाशी है, अपरिवर्तनीय है, अव्यक्त है—वह विष्णु का परम पद है।
न स्थूलं न च सूक्ष्मं यन्न विशेषणगोचरम् । तत्पदं परमं विष्णोः प्रणमामः सदामलम्
जो न स्थूल है, न सूक्ष्म है, न किसी विशेषता में आता है—वह विष्णु का सदा निर्मल परम पद है, हम सदा उसे प्रणाम करते हैं।
यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिरियं स्थिता । परं ब्रह्मस्वरूपं यत् प्रणमामस्तमव्ययम्
जिसकी अनगिनत अंशों के एक छोटे से भाग में यह सारी विश्वशक्ति स्थित है—उस अविनाशी परम ब्रह्मस्वरूप को हम प्रणाम करते हैं।
यन्न देवा न मुनयो न चाहं न च शंकरः । जानन्ति परमेशस्य तद्रिष्णोः परम पदम्
वह विष्णु का परम पद, जिसे न देवता जानते हैं, न मुनि, न मैं, न शंकर—
यदू योगिनः सदोदूयुक्ताः पुण्यपापक्षयेऽक्षयम् । पश्यन्ति प्रणावे चिन्त्यं तद्रिष्णोः परमं पदम्
जिसे योगीजन, सदा साधना में लगे हुए, पुण्य और पाप के नष्ट हो जाने पर, प्रणव में अविनाशी रूप में देखते हैं—वह विष्णु का परम पद है।
शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवादिकाः । भवन्त्यभूतपूर्वस्य तद्रिष्णोः परमं पदम्
जिस देवता की शक्तियाँ, ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि से शुरू होकर उत्पन्न होती हैं, जो पहले कभी नहीं थे—वह विष्णु का परम पद है।
सव्वेश सर्व्वभूतात्मन् सर्व्व सर्वाश्रयाच्युत । प्रसीद विष्णो भक्तानां भक्तानां व्ररकज नो दृष्टिगोचरम्
हे सर्वेश, सब प्राणियों के आत्मा, सबका आधार, अच्युत, हे विष्णु, अपने भक्तों पर कृपा करो; अपने भक्तों को अपना रूप दिखाओ।
इत्युदीरितमाकर्ण्य ब्रह्मणस्त्रिदशास्ततः । प्रणम्योचुः प्रसीदेति व्रज नो दृष्टिगोचरम्
यह वचन सुनकर ब्रह्मा और देवता, प्रणाम करके बोले—'कृपा करो, हमारे सामने प्रकट हो।'
यन्नाय भगवान् ब्रह्मा जानाति परमं पदम् । तन्नताः स्म जगद्धा तव सर्व्व गताच्युत
वह परम पद, जिसे स्वयं भगवन ब्रह्मा भी नहीं जानते—उस जगत के पालनहार, जिसमें सब स्थित हैं, हे अच्युत, हम आपको प्रणाम करते हैं।
इत्यन्ते वचसस्तेषां देवानां ब्रह्मणस्तथा । ऊचुर्देवर्षयः सर्व्वै बृहस्पतिपुरोगमाः
उनके वचनों के अंत में, देवता और ब्रह्मा, तथा बृहस्पति के नेतृत्व में सभी दिव्य ऋषियों ने भी ऐसा ही कहा।
आद्यो यज्ञपुमानिडयो यः सर्व्वेषाञ्च पूर्व्वजः । तं नताः स्म जगत्स्त्रष्टुः स्त्रष्टारमविशेषणम्
जो प्रथम हैं, यज्ञ के आदि हैं, सबके पूर्वज हैं—जगत के सृष्टिकर्ता, निरुपाधिक सृष्टिकर्ता—हम उन्हें प्रणाम करते हैं।
भगवन् भूतभव्येश जगन्मूर्त्तिधराव्यय । प्रसीद प्रणतानां त्वं सर्व्वेषां देहि दर्शनम्
हे भगवन, भूत, भविष्य के स्वामी, जगत्स्वरूपधारी, अविनाशी, जो प्रणाम करते हैं, उन पर कृपा करो; सबको अपना दर्शन दो।
एष ब्रह्मा तथैवायं सह रुदैस्त्रिलोचनः । सर्वादित्यः समं पूषा पावकोऽय सहाग्निभिः
यहाँ ब्रह्मा हैं, और साथ ही त्रिनेत्रधारी रुद्र, सभी आदित्य, पूषा, और अग्नियों के साथ पावक भी हैं।
अश्विनौ वसवश्चेमे सव चैते मरुदूगणाः । साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश्चायमीश्वरः
अश्विनीकुमार, वसु, सावा, मरुतों के समूह, साध्य, विश्वदेव और देवताओं के स्वामी इन्द्र — ये सभी यहाँ उपस्थित हैं।
प्रणामप्रवणा नाथ दैत्यसैन्यपराजिताः । शरणां त्वामनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणाः
हे प्रभु, दैत्य सेना से हारकर सभी देवता आपके चरणों में सिर झुकाकर आपकी शरण में आए हैं।
एव संस्तूयमानस्तु भगवाञ्छरङ्वचक्रधूक् । जगाम दर्शनं तेषां मैत्रेय परमेश्वरः
हे मैत्रेय, जब इस प्रकार भगवान की स्तुति की गई, तब परमेश्वर शार्ङ्ग धनुष और चक्र धारण किए हुए उनके सामने प्रकट हुए।
तं दृष्ट्वा ते तदा देवाः शर्ङ्वचक्रगदाधरम् । अपूर्व्वरूपसंस्थानं तेजसां राशिमूर्ज्जितम्
उस समय देवताओं ने उन्हें धनुष, चक्र और गदा धारण किए, अद्भुत रूप और आकार में, तेज से चमकते हुए देखा।
प्रणम्य प्रणताः पूर्व्वं संक्षोभस्तिमितेक्षणाः । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामहपुरोगमाः
सबसे पहले सिर झुकाकर, विस्मय से बड़ी-बड़ी आँखों से, ब्रह्मा के नेतृत्व में सभी देवताओं ने कमलनयन भगवान की स्तुति की।
नमो नमोऽविशेषस्त्वं त्वं ब्रह्मा त्वं पिनाकधृक् । इन्द्रस्त्वमग्रिः पवनो वरुणः सविता यमः
आपको बार-बार प्रणाम है, आप ही सबमें एक समान हैं; आप ही ब्रह्मा हैं, आप ही पिनाकधारी (शिव) हैं, आप ही इन्द्र, अग्नि, वायु, वरुण, सूर्य और यम हैं।
वसवो मरुतः साध्या विश्वे देवगणा भवान् । योऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः
आप ही वसु, मरुत, साध्य और सभी देवताओं के समूह हैं; हे देव, ये सभी देवता आपके समीप आए हैं।
स त्वमेव जगत्स्त्रष्टा यतः सर्व्वगतो भवान् । त्वं यज्ञस्त्वं वषटूकारस्त्वमोङ्करः प्रजापतिः
आप ही इस सृष्टि के रचयिता हैं, क्योंकि आप सर्वत्र व्याप्त हैं; आप ही यज्ञ, वषट् मंत्र, ॐकार और प्रजापति हैं।
वेद्यावेद्यञ्च सर्व्वात्मंस्त्वन्मयञ्चाखिलं जगत् । त्वामत्र शरणां विष्णो प्रयाता दैत्यनिर्ज्जिताः
आप ही जानने वाले और जाने जाने वाले हैं, आप ही सबके आत्मा हैं; यह सम्पूर्ण जगत आपसे ही व्याप्त है। हे विष्णु, दैत्यों से पराजित होकर हम आपकी शरण में आए हैं।
वयं प्रसीद सर्वात्मंस्तेजस्याप्याययस्व नः । तावदर्त्तिस्तथा वाञ्छा तावन्मोहस्तथासुखम्
हे सर्वात्मा, हम पर कृपा कीजिए; अपनी शक्ति से हमें बल दीजिए। जब तक हम आपकी शरण में न पहुँचें, तब तक ही हमारे दुख, इच्छाएँ, मोह और पीड़ा रहें।
यावन्नायाति शरणं त्वामशेषाघनाशनम् । त्वं प्रसादं प्रसन्नात्मन् प्रपन्नानां कुरुष्व नः
जब तक हम आपके शरणागत नहीं हो जाते, जो सब पापों का नाश करते हैं, तब तक, हे कृपालु, हम पर कृपा कीजिए, जो आपके शरणागत हैं।
तेजसां नाथ सर्वेषां स्वशत्त्याप्यायनं कुरु
हे समस्त तेज के स्वामी, अपनी शक्ति से सबका बल फिर से बढ़ा दीजिए।