तत्प्रसादविवद्धमानोरुमहिमा च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भमधितिष्ठितवती ॥ ४,१५.
उनकी कृपा से योगनिद्रा की महिमा और भी बढ़ गई, और वह नन्दगोप की पत्नी यशोदा के गर्भ में प्रविष्ट हो गई।
सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहमव्यालादिभयं स्वस्थमानसमखिलमेवैतज्जगदपास्ताधर्ममभवत्त्स्मिश्च पुण्डरीकनयने जायमाने ॥ ४,१५.
जब कमलनयन भगवान जन्म लेने वाले थे, तब यह सारा संसार अधर्म से मुक्त, शांतचित्त हो गया और सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह, सर्प आदि का भय भी समाप्त हो गया।
जातेन च तेनाखिलमेवैतत्सन्मार्गवर्ति जगदक्रियत ॥ ४,१५.
उनके जन्म लेते ही यह समस्त संसार धर्म के मार्ग पर चल पड़ा।
भगवतोप्यत्र मर्त्यलोकेऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्येकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम भवन् ॥ ४,१५.
यहाँ तक कि जब भगवान इस पृथ्वी पर अवतरित हुए, तब भी उनकी सोलह हज़ार एक सौ पत्नियाँ थीं।
तासां च रुक्मिणी सत्यभामा जांबवती चारुहासिनीप्रमुखा ह्यष्टौ पत्न्यः प्रधाना बभूचवुः ॥ ४,१५.
उनमें रुक्मिणी, सत्यभामा और सुंदर-मुख वाली जाम्बवती प्रमुख थीं; इन आठ पत्नियों को मुख्य माना गया।
तासु चाष्टावयुतानिलक्षं च पुत्राणां भगवानखिलमूर्तिरनादिमानजनयत् ॥ ४,१५.
इन आठों से भगवान, जो सब रूपों में व्याप्त और अनादि हैं, ने प्रत्येक से एक-एक करोड़ पुत्र उत्पन्न किए।
तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्ण्यसांबादयः त्रयोदश प्रधानाः ॥ ४,१५.
उनमें प्रद्युम्न, चारुदेष्ण, सांब आदि तेरह पुत्र मुख्य माने गए।
प्रद्युम्नोपि रुक्मिणस्तनयां रुक्मवतीं नामोपयेमे ॥ ४,१५.
प्रद्युम्न ने भी रुक्मी की पुत्री रुक्मवती से विवाह किया।
तस्यामनिरुद्धो जज्ञे ॥ ४,१५.
रुक्मवती से अनिरुद्ध का जन्म हुआ।
अनिरुद्धोऽपि रुक्मिणा एव पौत्रीं सुभद्रां नामो पयेमे ॥ ४,१५.
अनिरुद्ध ने भी रुक्मिणी की पौत्री सुभद्रा से विवाह किया।
तस्यामस्य वज्रो जज्ञे ॥ ४,१५.
सुभद्रा से वज्र का जन्म हुआ।
वज्रस्य प्रतिबाहुः तस्यापि सुचारुः ॥ ४,१५.
वज्र से प्रतिबाहु और प्रतिबाहु से सुचारु उत्पन्न हुए।
एवमनेकशतसहस्६ उषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुत्रसंख्या वर्षशतैरपि वक्तुं न शक्यते ॥ ४,१५.
इसी प्रकार यदुवंश में पुत्रों की संख्या सैकड़ों-हजारों में है, जिसे सौ वर्षों में भी गिना नहीं जा सकता।
यतो हि श्लोकाविमावत्र चरितार्थौ ॥ ४,१५.
इसलिए यहाँ जो श्लोक कहे गए हैं, वे अपने उद्देश्य को पूरा कर चुके हैं।
तिस्त्रः कोट्यःसहस्राणामष्टाशीति शतानि च । कुमाराणां कृहाचार्याश्चापयोगेषु ये रताः ॥ ४,१५.
तीन करोड़ और अठासी हजार कुमार और गृहाचार्य थे, जो शस्त्रविद्या में निपुण थे।
संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानामयुतलक्षेणास्ते सदाहुकः ॥ ४,१५.
यादवों की संख्या कौन गिन सकता है, उन महापुरुषों में जहाँ सदा हजारों और लाखों लोग निवास करते थे?
देवासुरे हता ये तु दैतेयास्सुमहाबला:। उत्पन्नास्ते मनुष्येषु जनोपद्रवकारिण:।।४,१५,
जो बलशाली दैत्य देवताओं और असुरों के युद्ध में मारे गए थे, वे मनुष्यों में जन्म लेकर लोगों को कष्ट देने लगे।
तेषामुत्सादनार्थाय भुविदेवा यदो:कुले। अवतीर्णा:कुलशतं यत्रैकाभ्यधिकं द्विज:॥ ४,१५,
उनके नाश के लिए पृथ्वी पर देवता यदुवंश में अवतरित हुए, जहाँ सौ से एक अधिक कुल थे, हे द्विज।
उत्पन्नास्ते मनुष्येषु प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः। निदेशस्थायिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ ४,१५.
वे मनुष्यों में जन्मे, संख्या और शक्ति में प्रतिष्ठित हुए; और सभी यादव भगवान के आदेश में रहकर बढ़े।
इति प्रसूतिं वृष्णीनां यश्र्शृणोति नरः सदा । स सर्वैः पातकैर्मुक्तो विष्णुलोकं प्रपद्यते ॥ ४,१५.
जो मनुष्य सदा वृष्णियों की उत्पत्ति की यह कथा सुनता है, वह सब पापों से मुक्त होकर विष्णु के लोक को प्राप्त करता है।
पराशर उवाच । इत्येष समासतस्ते कथितः, तूर्व्वसोर्वशमवधारय ।। ४-१६-
पराशर बोले— इस प्रकार यह संक्षिप्त वर्णन तुम्हें सुनाया गया; अब तुम तुर्वसु के वंश को समझो।
तुर्व्वसोर्वह्रिरात्मजः, वह्रर्गोभानुः त्रैशाम्बः, तस्माज्व करन्धमः, तस्मादपि ततश्व मरुत्तः, सोऽनपत्योऽभवत् । ततश्व पौरवं दुष्मन्त पुत्रमकल्पयत् । एवं ययातिशापात् तद्वंशः पौरवं वंशमाश्रितवान् ।। ४-१६-
तुर्वसु के पुत्र वह्नि हुए; वह्नि के पुत्र गोभानु, गोभानु के पुत्र त्रैशाम्ब, उनसे करंधम और उनसे मरुत्त हुए। मरुत्त संतानहीन थे, इसलिए उन्होंने पुरुवंशी दुष्यंत को पुत्र के रूप में स्वीकार किया। इस प्रकार ययाति के शाप से वह वंश पौरव वंश में मिल गया।
श्रीपराशर उवाच द्रुह्योस्तु तनयो बभ्रुः ॥ ४,१७.
श्रीपराशर ने कहा— द्रुह्यु के पुत्र का नाम बभ्रु था।
बभ्रोःसेतुः ॥ ४,१७.
बभ्रु के पुत्र का नाम सेतु था।
सेतुपुत्र आरब्धनामा ॥ ४,१७.
सेतु के पुत्र का नाम आरब्ध था।
आरब्धस्यात्मजो गान्धारः गान्धारस्य धर्मः धर्मात्घृतः घृतात्दुर्दमः ततः प्रचेताः ॥ ४,१७.
आरब्ध के पुत्र गांधार थे। गांधार के पुत्र धर्म थे। धर्म से घृत, घृत से दुर्दम और दुर्दम से प्रचेत हुए।
प्रचेतसः पुत्रः शतधर्मः बहुलानां म्लेछानामुदीच्यानामाधिपत्यमकरोत् ॥ ४,१७.
प्रचेत के पुत्र शतधर्म थे, जिन्होंने उत्तर दिशा के बहुत से म्लेच्छ लोगों पर राज्य किया।
श्रीपराशर उवाच । पूरोर्जनमेजयस्तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः प्रवीरान्मनस्युर्मनस्योश्चाभयदः तस्यापि सुद्युस्सुद्यो र्बहुगतः तस्यापि संयातिस्संयातेरहंयातिः ततो रौद्रा श्वः
श्रीपराशर ने कहा— पुरु के पुत्र जनमेजय थे। जनमेजय के पुत्र प्राचीनवान, प्राचीनवान के पुत्र प्रवीर, प्रवीर के पुत्र मनस्यु, मनस्यु के पुत्र अभयद, अभयद के पुत्र सुद्युम्न, सुद्युम्न के पुत्र बहुगत, बहुगत के पुत्र संयाति, संयाति के पुत्र अहंयाति और अहंयाति से रौद्राश्व हुए।
ऋतेषुकक्षेषुस्थंडिलेषुकृतेषुजलेषुधर्मेषुधृतेषुस्थलेषुसन्नतेषुवनेषुनामानो रौद्रा श्वस्य दश पुत्रा बभूवुः
रौद्राश्व के दस पुत्र हुए— ऋतेषु, कक्षेषु, स्थंडिलेषु, कृतेषु, जलेषु, धर्मेषु, धृतेषु, स्थलेषु, सन्नतेषु और वनेषु।
ऋतेषोरंतिनारः पुत्रोऽभूत्
ऋतेषु के पुत्र अंतीनार हुए।