भरतोपि गंधर्वविषयसाधनाय गच्छन् संग्रामे गंधर्वकोटीस्तिस्रो जघान
भरत ने भी गंधर्वों के देश को जीतने के लिए जाते हुए युद्ध में तीन करोड़ गंधर्वों का वध किया।
शत्रुघ्नेनाप्यमितबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसो निहतो मथुरा च निवेशिता
शत्रुघ्न ने, अपनी अपार शक्ति और पराक्रम से, मधु के पुत्र राक्षस लवण का वध किया और मथुरा बसाई।
इत्येवमाद्यतिबलपराक्रमविक्रमणैरतिदुष्टसंहारिणोश्षोस्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनरपि दिवमारूढाः
इसी प्रकार, अपनी अद्भुत शक्ति, वीरता और पराक्रम से, सबसे दुष्टों का नाश कर, राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न ने संसार में व्यवस्था स्थापित की और फिर स्वर्ग को प्राप्त हुए।
येऽपि तेषु भगवदंश्ष्वोनुरागिणः कोसलनगरजानपदास्तेपि तन्मनसस्तत्सालोक्यतामवापुः
और कोशल नगरी के वे लोग, जो इन भगवान के अवतारों में अनुराग रखते थे, वे भी उन्हीं के समान लोक को प्राप्त हुए।
अतिदुष्टसंहारिणो रामस्य कुशलवौ द्वौ पुत्रौ लक्ष्मणस्यांगदचंद्र केतू तक्षपुष्कलौ भरतस्य सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य
दुष्टों का संहार करने वाले राम के दो पुत्र थे—कुश और लव; लक्ष्मण के अंगद और चंद्रकेतु; भरत के तक्ष और पुष्कल; शत्रुघ्न के सुबाहु और शूरसेन।
कुशस्यातिथिरतिथेरपि निषधः पुत्रोऽभूत्
कुश के पुत्र अतिथि हुए, और अतिथि के पुत्र निषध थे।
निषधस्याप्यनलस्तस्मादपि नभाः नभसः पुंडरीकस्तत्तनयः क्षेमधन्वा तस्य च देवानीकस्तस्याप्यहीनकोऽहीनकस्यापि रुरुस्तस्य च पारियात्रकः पारियात्राद्देवलो देवलाद्वच्चलः तस्याप्युत्कः उत्काच्च वज्रनाभस्तस्माच्छंखणस्तमाद्युषिताश्वस्ततश्च विश्वसहो जज्ञे
निषध से अनल उत्पन्न हुए, उनसे नभा, नभा से पुंडरीक, पुंडरीक के पुत्र क्षेमधन्वा हुए। क्षेमधन्वा से देवानीक, देवानीक से अहीनक, अहीनक से रुरु, रुरु से पारियात्रक, पारियात्रक से देवल, देवल से वत्सल, वत्सल से उत्क, उत्क से वज्रनाभ, वज्रनाभ से शंखन, शंखन से आद्युषिताश्व, और आद्युषिताश्व से विश्वसह का जन्म हुआ।
तस्माद्धिरण्यनाभः यो महायोगीस्वराज्जैमिनेश्शिष्याद्याज्ञवल्क्याद्योगमवाय
विश्वसह से हिरण्यनाभ का जन्म हुआ, जो महान योगी थे। राजा जैमिनि उनके शिष्य थे और याज्ञवल्क्य ने भी उन्हीं से योग सीखा।
हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यस्तस्माद् ध्रुवसंधिस्ततस्सुदर्शनस्तस्मादग्निवर्णस्ततश्शीघ्रगस्तस्मादपि मरुः पुत्रोऽभवत्
हिरण्यनाभ के पुत्र पुष्य हुए, पुष्य से ध्रुवसंधि, ध्रुवसंधि से सुदर्शन, सुदर्शन से अग्निवर्ण, अग्निवर्ण से शीघ्रग, और शीघ्रग से मरु उत्पन्न हुए।
योसौ योगमास्थायाद्यापि कलापग्राममश्रित्य तिष्ठति
वह मरु योग का आश्रय लेकर आज भी कलाप नामक ग्राम में निवास करते हैं।
आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रव्रत आवर्त्तयिता भविष्यति
आने वाले युग में वही सूर्यवंश के क्षत्रियों की वंशपरंपरा को फिर से स्थापित करेंगे।
तस्यात्मजः प्रशुश्रुकस्तस्यापि सुसंधिस्ततश्चाप्यमर्षस्तस्य च सहस्वांस्ततश्च विश्वभवः
मरु के पुत्र प्रशुश्रुक हुए, उनसे सुसंधि, सुसंधि से अमर्ष, अमर्ष से सहस्वान, और सहस्वान से विश्वभव का जन्म हुआ।
तस्य बृहद्बलः योर्जुनतनयेनाभिमन्युनाभारतयुद्धे क्षयमनीयत
विश्वभव के पुत्र बृहद्बल थे, जिन्हें अर्जुनपुत्र अभिमन्यु ने भारत युद्ध में मार डाला था।
एते इक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः । एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते
ये इक्ष्वाकु वंश के मुख्य राजा हैं, जिनका मैंने वर्णन किया। इनका चरित्र जो भी सुनता है, वह सभी पापों से मुक्त हो जाता है।
इक्ष्वाकुतनयो योऽसौनिमिर्नाम, स तु सहस्त्रवत्सर सत्रमारेभ वशिष्ञ्च होतारं वरयामास ।। ४-५-
इक्ष्वाकु के पुत्र निमि नामक राजा ने सहस्र वर्षों का यज्ञ आरंभ किया और वसिष्ठ को होत्र के रूप में चुना।
तमाह वशिष्ठः, अहमिन्द्रण पञ्चवर्षशतं यागार्थं प्रथमतर वृतः, तदनन्तर प्रतिपाल्यताम्, आगत स्तवापि ऋत्विगू भविष्यामि, इत्युक्ते स पृथिवीपतिना न किञ्चिदुक्तः वशिष्ठोऽप्यनेन समन्वीप्सिकमित्यमरपतेर्यागमकरोत् ।। ४-५-
वसिष्ठ ने कहा, 'मुझे इन्द्र ने पहले ही पाँच सौ वर्षों के यज्ञ के लिए बुला लिया है। उसके बाद मैं आकर तुम्हारा यज्ञ कराऊँगा।' राजा ने कोई उत्तर नहीं दिया, तो वसिष्ठ ने राजा की इच्छा समझकर इन्द्र का यज्ञ संपन्न किया।
सोऽपि ततूकालमेवान्यैर्गौतमादिभिर्यागमकरोत् । समाप्ते चामरपतेर्यागे त्वरावान् विशिष्टो निमेः कर्म्म करिष्यामीत्याजगाम, ततूकर्म्मकर्त्तृ त्वञ्च तत्र गौत मस्य दृष्ट्वा, अथ स्वपते तस्मै राज्ञे मामप्रत्याख्यायैत दनेन गौतमाय कर्म्मान्तरमर्पितं यस्मात्, तस्मादयं विदेहो भविष्यातीति शापं ददौ ।। ४-५-
प्रतिबुद्धश्वासाववनीपतिरपि प्राह, यस्मान्मा मसम्भाष्य अजानत एव शयानस्य शापोतूसर्गमसौ दुष्टगुरुश्वकार, तस्मात् तस्यापि दहः पतितो भविष्यतीति प्रतिशापं दत्त्वा देहमत्यजत् ।। ४-५-
जागे हुए राजा ने कहा, 'तुमने, हे दुष्ट गुरु, मुझसे बिना बोले, मुझे अज्ञात अवस्था में शाप दे दिया, इसलिए तुम्हें भी शाप लगेगा।' ऐसा कहकर राजा ने अपना शरीर त्याग दिया।
तस्माच्छापाच्च मित्रावरुणयोस्तेजसि वशिष्ठतेजः प्रविष्टम्, उर्व्वशीदर्शनां दुद्भूतवीर्य्यप्रपातयोः सकाशादू वशिष्ठो देहमपरं लेभे ।। ४-५-
उस शाप के कारण वसिष्ठ का तेज मित्र और वरुण के तेज में समा गया, और उर्वशी के दर्शन से उत्पन्न वीर्य के द्वारा वसिष्ठ ने नया शरीर प्राप्त किया।
निमेरपि तच्छरीरमतिमनोहरतैलगन्धादिभरुप स्क्रियमाणं नैव क्ल दादिक दोषमवाप, सद्योमृतमिव तस्थौ ।। ४-५-
निमि का शरीर अत्यंत सुंदर और तेल आदि की सुगंध से युक्त था, उसमें कोई विकृति या सड़न नहीं आई, वह जैसे का तैसा बना रहा।
यज्ञसमाप्तौ च भागग्रहणायागतान् देवान् ऋत्विज ऊचुः, यजमानाय वरो दीयतामिति । देवै श्छन्दितो निमिराह ।। ४-५-
यज्ञ की समाप्ति पर, जब देवता भाग लेने आए, तो ऋत्विजों ने कहा, 'यजमान को वर दिया जाए।' तब देवताओं के कहने पर निमि ने अपनी इच्छा प्रकट की।
भगवन्तोऽखिलसंसारदूः खसङ्घातस्य च्छत्तोरः न ह्यतोवज्जगत्यन्यद दुः खमस्ति, यच्छरीरात्मनोर्व्वियोगो भवति, तदहमिच्छामि सकललोक लोचनेषु वस्तुम्, न पुनः शरीरग्रहणं कर्त्तुम् । इत्युक्ते देवैरसावशेष भूतानां नैत्रेष आसां कारितः । ततो भूतान्युन्मेषनिमेषं चक्रुः ।। ४-५-
निमि ने कहा, 'भगवन्, समस्त संसार में शरीर और आत्मा का वियोग सबसे बड़ा दुःख है। इसलिए मैं चाहता हूँ कि मैं सभी प्राणियों की आँखों में निवास करूँ, और फिर कभी शरीर न धारण करूँ।' उनकी इस इच्छा पर देवताओं ने उन्हें सभी प्राणियों की आँखों में स्थित कर दिया, तभी से प्राणी पलक झपकाने लगे।
अपुत्रस्य च तस्य भूभुजः शरीरमराजकभीरवस्ते मुनयोऽरणयां ममन्थुः ।। ४-५-
चूँकि उस राजा का कोई पुत्र नहीं था, इसलिए मुनियों ने, देश को राजा विहीन होने के भय से, जंगल में जाकर उसके शरीर का मंथन किया।
तत्र कुमारो जज्ञे, जननाज्जनकसंज्ञाञ्चासा ववाप ।। ४-५-
उससे एक बालक उत्पन्न हुआ, और जन्म से उत्पन्न होने के कारण उसका नाम जनक रखा गया।
इत्येते मैथिलाः। प्राचुर्य्यणएतेषामात्मविद्याश्रयिणोभूपाला भविष्यन्तीति ।। ४-५-
ये सभी मिथिला के राजा हैं। इनमें से बहुत से राजाओं ने आत्मज्ञान को अपनाया है।
मैत्रेय उवाच । सूर्यस्य वंश्या भगवन्कथिता भवता मम । सोमस्याप्यखिलान्वश्याञ्छ्रोतुमिच्छामि पार्थिवान्
मैत्रेय बोले — प्रभु, आपने मुझे सूर्यवंश के वंशजों का वर्णन किया। अब मैं सोमवंश के सभी राजाओं के बारे में भी सुनना चाहता हूँ।
कीर्त्त्यते स्थिरकीर्त्तीनां येषामद्यापि संततिः । प्रसादसुमुखस्तान्मे ब्रह्मन्नाख्यातुमर्हसि
हे ब्राह्मण, कृपा करके मुझे उन लोगों के बारे में बताइए, जिनका यश आज भी स्थिर है, जिनकी संतान अब भी चल रही है, और जिनके मुख सदैव प्रसन्नता से दमकते हैं।
श्रीपराशर उवाच । श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रतिथतेजसः । सोमस्यानुक्रमात्ख्याता यत्रोर्वीपतयोऽभवन्
श्री पराशर बोले — हे श्रेष्ठ मुनि, अब आप सोमवंश का क्रम से वर्णन सुनिए, जिसमें अनेक प्रतापी राजा हुए हैं।
इधर निमि ने भी गौतम आदि ऋषियों के साथ अपना यज्ञ आरंभ कर दिया। जब इन्द्र का यज्ञ पूरा हुआ, तब वसिष्ठ उत्सुकता से आए और बोले, 'अब मैं निमि का यज्ञ कराऊँगा।' लेकिन वहाँ गौतम को यज्ञ करते देख और यह जानकर कि राजा ने उन्हें मना नहीं किया, वसिष्ठ ने क्रोध में गौतम को दूसरा कर्म सौंपा और राजा को शाप दिया, 'तुमने मुझे मना नहीं किया, इसलिए तुम देहहीन—विदेह—हो जाओगे।'
अभूदू विदेहोऽस्य पितेति वैदेहो मथनान्मिथिरभूत् । तस्योदावसुः पुत्रोऽभूत् । ततो नन्दिवर्द्धनः, तस्मात् सुकेतुः तस्यापि देवरातः, ततश्व बृहदुकूथः, तस्य च महावीर्य्यः, तस्यापि सत्यधृतिः, ततश्व धृष्टकेतुः, धृष्टकेतोर्हर्य्यश्वः, तस्य च मरुः मरोः प्रतिबन्धकः तस्मात् कृतरथः तस्मात् कृतिः, तस्य विबुधः, तस्याप महाधृतिः, तस्य च कृति रातः, ततो महारोमा ततः सुवर्णरोमा, तस्यापि पुत्रो ह्रस्वरोमा ततः सीर ध्वजोऽभूत् । तस्य पुत्रार्थ यजनभुव कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्नासीत् सीरध्वजस्य भ्राता साङ्काश्याधिपतिः कुशध्वज नामा । सीरध्वजस्या पत्यभानुमान् ।। ४-५-
उनके यहाँ एक पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसका नाम विदेह था, और पिता होने के कारण उन्हें वैदेह कहा गया। मथना से मिथि हुए। उनके पुत्र उदावसु हुए। उनसे नंदिवर्धन, उनसे सुकेतु, उनके पुत्र देवरात हुए। फिर बृहदुकूथ हुए, जिनके पुत्र महावीर्य हुए। उनके पुत्र सत्यधृति, फिर धृष्टकेतु, धृष्टकेतु से हर्यश्व, उनके पुत्र मरु, मरु के पुत्र प्रतिबंधक, उनसे कृतरथ, फिर कृति, उनके पुत्र विभुध, उनके पुत्र महाधृति, उनके पुत्र कृतिरात, उनसे महारोम, फिर सुवर्णरोम, उनके पुत्र ह्रस्वरोम, फिर सीरध्वज हुए। सीरध्वज ने पुत्र की कामना से यज्ञ किया, उसी समय हल की नोक से सीता, उनकी कन्या, उत्पन्न हुईं। सीरध्वज के भाई कुशध्वज थे, जो सांकाश्य के राजा थे। सीरध्वज की पत्नी का नाम भानुमती था।
बानुमतः शतद्य म्नः, तस्य शुचिः, तस्मादूर्ज्ज चवहो नाम पुत्रो जज्ञ तस्यापि सत्यध्वजः ततः कुनिः (क्रिणिः), कुनेरञ्जनः, ततूपुत्रः, ऋतुजित्, ततोऽरिष्टनेमिः, तस्मात् श्रतायुः, ततः सूर्य्याश्वः, तस्मात् सञ्जयः (संनयः), ततः क्षेमारिः, तसमा दनेनाः,तस्मान्मीनरथः (मानरथः) तस्य सत्यरथः, तस्य सात्यरथिः, सात्यरथरुपगुः, तस्मात् श्रुतः, तस्माच्छा पाच्च मित्रावरुणयोस्तेजसि वांशष्ठतेज (सुवर्ज्जाः), तस्यापि सुभासः, ततः सुश्रुतः, तस्माज्जयः, जयपुत्रो विजयः, तस्य ऋतः, ऋतात् सुनयः, ततो वीतहव्यः, तस्मात् सञ्जयः, तस्माद् (क्षेमाश्वः तस्मात्) धृतिः धृतेर्बहुलाश्वः तस्य पुत्रः कृतिः कृतौ सन्तिष्ठतेऽय जनक-वंशः ।। ४-५-
भानुमती से शतद्युम्न हुए, उनके पुत्र शुचि हुए। उनसे ऊर्ज्जचवह नामक पुत्र उत्पन्न हुए। उनके पुत्र सत्यध्वज, फिर कुनी (या कृति), उनके पुत्र अंजन, अंजन के पुत्र ऋतिजित, फिर अरिष्टनेमि, उनसे श्रतायुष, उनके पुत्र सूर्याश्व, फिर संजय, फिर क्षेमारि, फिर दनेन, उनसे मीनरथ (या मानरथ), उनके पुत्र सत्यरथ, उनके पुत्र सात्यरथि, फिर सात्यरथरुपगु, उनसे श्रुत, श्रुत से शाप, उनसे तेजस्वी सुवर्ज्जा, जो मित्रावरुण के पुत्र थे। उनके पुत्र सुभास, फिर सुश्रुत, उनसे जय, जय के पुत्र विजय, उनके पुत्र ऋत, ऋत से सुनय, फिर वीतहव्य, फिर संजय, फिर धृति, उनके पुत्र बहुलाश्व, उनके पुत्र कृति, और कृति में ही जनक वंश की स्थापना हुई।