तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यःसंहितां तामधीतवान
उसके शिष्यों और उनके शिष्यों द्वारा वह संहिता पढ़ी गई।
चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः । तस्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि मे श्वृणा
उसने पाँच संहिताएँ बनाई और वे अपने पाँच शिष्यों को दीं। अब उन पाँच शिष्यों के नाम सुनो।
मुदूगलो गोमुखश्चैव वात्स्यः शालीय एब च। शिशिरः पञ्चमश्चासीन्मत्रेय! सुमहामुनिः
मुदुगल, गोमुख, वात्स्य, शालीय और पाँचवें शिशिर — हे मैत्रेय! ये सब महान् ऋषि थे।
संहितात्रितयं चक्र शाकपूर्णिरथतरम । निरुक्तमकरोत् तदूज्वतुर्थं मुनिसत्तम
शाकपूर् णि ने तीन संहिताएँ बनाई, और श्रेष्ठ मुनि उज्वतु ने निरुक्त की रचना की।
क्रौञ्चो वैतालिकस्तदूदू बलाकश्व महामतिः । निरुक्तकृज्वतुर्थोऽभूदू वेदवेदाङ्गपारगः
क्रौंच, वैतालिक और बुद्धिमान बलाक — ये सब निरुक्त के रचयिता थे, जो वेद और वेदांगों के ज्ञाता थे।
इत्येताः प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा द्रिजोत्तम ! बास्कलिश्चापरास्तिस्त्रः संहिताः कृतवान द्रिज
हे श्रेष्ठ द्विज! इन शाखाओं से और भी उपशाखाएँ उत्पन्न हुईं; और बास्कलि ने तीन अन्य संहिताएँ बनाई।
शिष्यः कालायनिर्गार्ग्यस्तृतीयश्च कथाजवः । इत्येत बहुधा प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः
उसके शिष्य कालायन, गार्ग्य और तीसरे कथाजव थे। इस प्रकार अनेक संहिताएँ और उन्हें प्रवर्तित करने वाले बताए गए हैं।
पराशर उवाच । यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः । वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै
पराशर बोले — व्यास के शिष्य, बुद्धिमान वैशम्पायन ने यजुर्वेद की सत्ताईस शाखाएँ बनाई थीं।
शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्तेऽप्यनुक्रमात् । याज्ञवल्क्यस्तु तत्राभूद् ब्रह्मरातसुतो द्रिजः
उसने वे शाखाएँ अपने शिष्यों को दीं, और उन्होंने भी उन्हें क्रम से ग्रहण किया। उन्हीं में ब्रह्मरात के पुत्र याज्ञवल्क्य भी थे, हे द्विज!
शिष्यः परधर्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा । ऋषिर्योऽद्य महामेरौः समाजे नागमिष्यति
वह शिष्य धर्म को जानने वाला, सदा गुरु की सेवा में तत्पर था। वही ऋषि आज महामेरु की सभा में नहीं आएगा।
तस्य वै सप्तरात्रात्तु ब्रह्महत्या भविष्यति । पूर्वमेवं मुनिगणैः समयोऽभूत् कृतो द्रिज
उसके लिए सात रातों के बाद ब्रह्महत्या का दोष लगेगा। हे द्विज! यह नियम पहले ही मुनियों की सभा में तय किया गया था।
वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रान्तवांस्तदा । स्वस्त्रीयं बालकं रोऽथ पदास्पृष्टमघातयत्
उस समय केवल वैशम्पायन ने उस नियम का उल्लंघन किया; उसने अपने बहन के छोटे पुत्र को पैर से मार दिया।
शिष्यानाह स भोः शिष्य! ब्रह्महत्यापहं ब्रतम् । चरध्व मत्कृते सर्वे न विचार्यमिदं तथा
उसने अपने शिष्यों से कहा — 'हे शिष्यो! मेरे लिए तुम सब ब्रह्महत्या के दोष को दूर करने वाला व्रत करो; इसमें कोई विचार मत करो।'
अथाह याज्ञबल्क्यस्तु किमेभिर्भगवन् ! द्रिजैः । क्लेशितैरल्पतेजोभिश्वरिष्येऽहमिदं व्रतम्
तब याज्ञवल्क्य ने कहा — 'भगवन! मुझे इन क्लेशित और अल्प तेज वाले द्विजों की क्या आवश्यकता? मैं अकेले ही यह व्रत कर लूंगा।'
ततः क्रु द्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिः । मुच्यतां यत् त्वयाधात मत्तो विप्रावमानक
तब गुरु ने क्रोधित होकर बुद्धिमान याज्ञवल्क्य से कहा — 'जो कुछ तुमने मुझसे सीखा है, उसे छोड़ दो, क्योंकि तुमने ब्राह्मणों का अपमान किया है।'
निस्तेजसो वदस्येनान् यस्त्वं ब्राह्मणपुङ्गवान् । तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा
'तुम इन ब्राह्मणों को निर्बल कह रहे हो, इसलिए मेरी आज्ञा न मानने वाले ऐसे शिष्य से मुझे कोई प्रयोजन नहीं है।'
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भत्तयैतत्ते मयोदितम् । ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदं द्रिज
इसके बाद याज्ञवल्क्य ने कहा, 'भट्टय, जो कुछ तुमने पूछा था, वह मैंने तुम्हें समझा दिया है। मेरे पास जो ज्ञान था, वह सब तुमने मुझसे अच्छी तरह सीख लिया है, हे द्विज।'
इत्युक्तो रुधिराक्तानि सरूपाणि यजू षि सः । छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ स स्वेच्छया मुनिः
ऐसा कहे जाने पर, उसने रक्त से सने हुए और अपने मूल रूप में यजुर्वेद के मंत्र उगल दिए और उन्हें उसे दे दिया; फिर वह मुनि अपनी इच्छा से वहाँ से चला गया।
यजू ष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्रिज । जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः
फिर, हे द्विज, याज्ञवल्क्य द्वारा छोड़े गए यजुर्वेद के मंत्रों को उन लोगों ने, जो तित्तिर पक्षी बन गए थे, ग्रहण कर लिया; इसलिए वे तैत्तिरीय कहलाए।
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तु यैः । चरकाध्वर्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम
जिन्होंने अपने गुरु के कहने पर ब्रह्महत्या के प्रायश्चित्त का व्रत किया, वे चरक अध्वर्यु कहलाए, हे श्रेष्ठ मुनि।
याज्ञवल्क्योऽपि मैत्रेय! प्रामायामपरायणः । तुष्टाव प्रयतः सूर्यं यजूष्यबिलषंस्ततः
और याज्ञवल्क्य भी, हे मैत्रेय, परम शुद्धता में स्थित होकर, एकाग्रचित्त से सूर्य की उपासना करने लगे, ताकि वे यजुर्वेद के मंत्र प्राप्त कर सकें।
नमः सवित्रे द्राराय विमुक्तेः सिततेजसे । ऋगूयजुः सामभूताय त्रयीधामवते नमः
नमस्कार है सविता को, जो पालन करने वाले, मुक्तिदाता और उज्ज्वल तेज से युक्त हैं; जो ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद के स्वरूप हैं, उन त्रयीधारी को प्रणाम।
नमोऽग्रीषोमभूताय जगतः कारणात्मने । भास्कराय परं तेजः सौषुम्नमुरु बिभ्रते
नमस्कार है उन्हें, जो अग्नि और सोम रूप हैं, इस जगत के कारणस्वरूप हैं; भास्कर को, जो परम तेज और सौषुम्न की महान किरणों को धारण करते हैं।
कलाकाष्ठानिमेषादिकालज्ञानात्मने नमः । ध्येयाय विष्णुरूपाय परमाक्षररूपिणे
नमस्कार है उन्हें, जिनका स्वरूप कला, काष्ठा, निमेष आदि समय के ज्ञान से युक्त है; जो ध्यान करने योग्य, विष्णु के रूप और परम अक्षर के स्वरूप हैं।
बिभर्त्ति यः सुरगणानाप्याय्येन्दु खरश्मिभिः । सुधामृतेन च पितॄ स्तस्मै तृप्तात्मने नमः
जो अपने तीव्र किरणों से देवताओं का पोषण करते हैं, और अमृत से पितरों को तृप्त करते हैं, उस तृप्त आत्मा को नमस्कार।
हिमाम्बुघर्मवृष्टीनां कर्ता हर्ता च यः प्रभुः । तस्मै त्रिकालरूपाय नमः सूर्य्याय वेधसे
जो हिम, जल, ऊष्मा और वर्षा के कर्ता और संहारक प्रभु हैं, उन त्रिकालस्वरूप सूर्य को, सृष्टिकर्ता को नमस्कार।
यो हन्ति तिमिराण्येको जगतोऽस्य जगर्त्पातः । सत्त्वधामधरो देवो नमस्तस्मै विवस्वते
जो अकेले ही अंधकार को दूर करते हैं, इस संसार को जागृत करते हैं; जो सत् का आधार हैं, उस विवस्वान देव को नमस्कार।
सत्कर्मयोग्यो न जनो नैवापः सौचकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय वेधसे
जब तक वे उदित नहीं होते, तब तक कोई भी सत्कर्म के योग्य नहीं होता, न ही जल शुद्धि का कारण बनता है; उस देव, सृष्टिकर्ता को नमस्कार।
स्पृष्टो यदंशुबिर्लोकः क्रियायोग्योऽभिजायते । पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः
जब संसार उनकी किरणों से स्पर्शित होता है, तभी वह कर्म करने योग्य बनता है; उस शुद्ध आत्मा, शुद्धता के कारण को नमस्कार।
नमः सवित्रे सूर्याय भास्कराय विवस्वते । आदित्यायादिबूताय देवादीनां नमो नमः
सविता, सूर्य, भास्कर, विवस्वान, आदित्य, आदि रूप और देवताओं के आदिदेव को बार-बार नमस्कार।