रुद्रपुत्रस्तु सावर्णिर्भविता द्वादशो मनुः । ऋतुधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान् ॥ ३,२.
रुद्र के पुत्र सावर्णि बारहवें मनु होंगे; उस समय इन्द्र का नाम ऋतुधामा होगा। अब मुझसे देवताओं के नाम सुनो।
हरिता रोहिता देवास्तथा सुमनसो द्विज । सुकर्माणः सुरापाश्च दशकाः पञ्च वै गणाः ॥ ३,२.
हरिता, रोहिता, सुमनस देवता, सुकर्मा और सुरापा — ये पाँच समूह, प्रत्येक में दस-दस सदस्य, हे द्विज।
तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः । तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमस्तु तपोधनः । सप्तर्षयस्त्विमे तस्य पुत्रानपि निबोध मे ॥ ३,२.
तपस्वी, सुतपस, तपोमूर्ति, तपोरति, तपोधृति, द्युति और सातवें तपोधन — ये सात ऋषि होंगे; अब उनके पुत्रों के बारे में भी मुझसे सुनो।
देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादयस्तथा । मनोस्तस्य महावीर्या भविष्यन्ति महानृपाः ॥ ३,२.
देववान, उपदेव, देवश्रेष्ठ और अन्य — ये सब उस मनु के पुत्र, महान वीर राजा होंगे।
त्रयोदशो रुचिर्नामा भविष्यति मुने मनुः ॥ ३,२.
तेरहवें मनु का नाम रुचि होगा, हे मुनि।
सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस्तथामराः । त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्त देवानां यत्र वै गणाः ॥ ३,२.
सुत्रामाण, सुकर्मा, सुधर्मा और अमरा — इन देवताओं के तैंतीस-तैंतीस समूह उस समय होंगे।
दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रोभिविष्यति ॥ ३,२.
उनमें, दिन के स्वामी, जिनकी शक्ति महान् है, वे इन्द्र होंगे।
निर्मोहस्तत्त्वदर्शि च निष्प्रकंप्यो निरुत्सुकः । धृतिमानव्ययश्चान्यःसप्तमःसुतपा मुनिः । सप्तर्षयस्त्वमी तस्य पुत्रानपि निबोधे मे ॥ ३,२.
उनमें एक मोह से रहित, सत्य को देखने वाले, अडिग, इच्छारहित, धैर्यवान और अविनाशी होंगे; एक अन्य सातवाँ ऋषि सुतपा कहलाएँगे। ये सात ऋषि हैं; अब इनके पुत्रों के बारे में भी मुझसे सुनो।
चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षिकः ॥ ३,२.
चित्रसेन, विचित्र और अन्य लोग पृथ्वी के शासक होंगे।
भौमश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय भविता मनः । शुचिरिन्द्रः सुरगणस्तत्र पञ्च शृणुष्व तान् ॥ ३,२.
मैत रेय, इस समय चौदहवें मनु का नाम मनु होगा, इन्द्र शुद्ध होंगे, और देवताओं का समूह पाँच होगा; उनके नाम सुनो।
चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिकास्तथा । वाचवृद्धश्च वै देवाःसप्तर्षीनपि मे शृणु ॥ ३,२.
चाक्षुष, पवित्र, कनिष्ठ, भ्राजिक और वाचवृद्ध—ये देवता हैं; अब मुझसे सात ऋषियों के नाम भी सुनो।
अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधोग्नीध्र एव च । युक्तस्तथा जितश्चान्यो मनुपुत्रानतः शृणु ॥ ३,२.
अग्निबाहु, शुचि, शुक्र, मागध, औग्नीध्र, युक्त और जीत—ये अन्य हैं; अब मनु के पुत्रों के बारे में सुनो।
ऊरुगंभीरबुद्ध्याद्या मनोस्तस्य सुता नृपाः । कथिता मुनिशार्दुल पालयिष्यन्ति ये महीम् ॥ ३,२.
ऊरु, गंभीर, बुद्धि और अन्य—ये उसी मनु के पुत्र हैं, हे श्रेष्ठ ऋषि, जो पृथ्वी का शासन करेंगे, जैसा बताया गया है।
चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः । प्रवर्तयन्ति तानेत्य भुवं सप्तर्षयो दिवः ॥ ३,२.
चार युगों के अंत में वेदों में भ्रम उत्पन्न होता है; तब सात ऋषि स्वर्ग से उतरकर पृथ्वी पर आकर वेदों की पुनः स्थापना करते हैं।
कृतेकृते स्मृतेर्विप्र प्रणेता जायते मनुः । देवा यज्ञभुजस्ते तु यावन्मन्वन्तरं तु तत् ॥ ३,२.
हर चक्र के आरंभ में, हे ब्राह्मण, मनु स्मृति के प्रवर्तक के रूप में जन्म लेते हैं; और जो देवता यज्ञ का भाग ग्रहण करते हैं, वे उसी मन्वंतर तक रहते हैं।
भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन्मन्वंरतं तु तैः । तदन्वयोद्भवैश्चैव तावद्भूः परीपाल्यते ॥ ३,२.
जितने समय तक मनु के पुत्र और उनके वंशज रहते हैं, उतने समय तक वे ही पृथ्वी की रक्षा करते हैं।
मनुःसप्तर्षयो देवा भूपालाश्च मनोः सुताः । मन्वन्तरे भवन्त्येते शक्रश्चैवाधिकारिमः ॥ ३,२.
मनु, सात ऋषि, देवता, मनु के पुत्र जो राजा हैं—ये सभी एक मन्वंतर में होते हैं, और इन्द्र इन सबमें प्रधान होते हैं।
चतुर्दशभिरेतैस्तु गतैर्मन्वन्तरैर्द्विज । सहस्रयुगपर्यतः कल्पो निःशेष उच्यते ॥ ३,२.
इन चौदह मन्वंतर के बीत जाने पर, हे द्विज, एक हज़ार युगों के बराबर एक संपूर्ण कल्प पूर्ण होता है।
तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम । ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहावंबुसंप्लवे ॥ ३,२.
उतनी ही अवधि की रात होती है, हे श्रेष्ठ पुरुष; तब ब्रह्मा का रूप धारण करके वे शेष कहलाकर जलराशि में शयन करते हैं।
त्रैलोक्यमखिलं ग्रस्त्वा भगवानादिकृद्विभुः । स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः ॥ ३,२.
तीनों लोकों को निगलकर, भगवान्, सबका आदि कर्ता, अपनी माया में स्थित होकर, जनार्दन, सब प्राणियों के आधार स्वरूप, स्थित रहते हैं।
ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुणः ॥ ३,२.
फिर जब भगवान् जागते हैं, जैसे पहले हुआ था, वैसे ही फिर, अविनाशी स्वरूप वाले, रजोगुण से युक्त होकर, हर कल्प में सृष्टि करते हैं।
मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा । सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम ॥ ३,२.
मनु, पृथ्वी के शासक, इन्द्र, देवता, सात ऋषि—हे श्रेष्ठ द्विज, ये सभी सात्त्विक अंश हैं, जो जगत की रक्षा करते हैं।
चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः । युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु ॥ ३,२.
वही विष्णु, जिनका कार्य सृष्टि की रक्षा करना है, चार युगों की व्यवस्था स्थापित करते हैं; हे मैत्रेय, वह सुनो।
कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ ३,२.
कृतयुग में, कपिल आदि रूप धारण कर, सब प्राणियों के आत्मा, सबके हित में लगे हुए, परम ज्ञान प्रदान करते हैं।
चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः । दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम् ॥ ३,२.
त्रेतायुग में भी वही प्रभु चक्रवर्ती सम्राट के रूप में तीनों लोकों की रक्षा करते हैं और दुष्टों को दंडित करते हैं।
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥ ३,२.
वह महाशक्ति वेदव्यास के रूप में एक वेद को चार भागों में बाँटकर, उसे सैकड़ों शाखाओं में विस्तार करते हैं।
वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥ ३,२.
द्वापर में वेदों का विभाजन करने के बाद, कलियुग के अंत में हरि कल्कि रूप में आकर दुष्टों को धर्म के मार्ग पर स्थापित करते हैं।
एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च । हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत् ॥ ३,२.
इसी प्रकार अनंत आत्मा सदा इस सम्पूर्ण जगत की रक्षा, सृष्टि और संहार करता है; उससे बढ़कर कोई नहीं है।
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः । तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव ॥ ३,२.
हे मुनि, इस महात्मा के सभी प्राणियों का भूत, वर्तमान और भविष्य यहाँ और अन्यत्र भी तुम्हें बताया गया है।
मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा । मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते ॥ ३,२.
मैंने तुम्हें सभी मन्वंतर और उनके अधिपतियों का वर्णन कर दिया है; अब और क्या सुनना चाहते हो?