नागद्वीपस्तथा साम्यो गन्धर्वस्त्वथ चारुणः । अयं तु नवमस्तषां द्वीपः सागारसंवृतः ॥ २,३.
नागद्वीप, साम्यक, गंधर्व और चारुण; और यह नौवाँ द्वीप समुद्र से घिरा हुआ है।
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥ २,३.
यह द्वीप दक्षिण से उत्तर तक हज़ार योजन फैला है; इसके पूर्वी छोर पर किरात और पश्चिमी छोर पर यवन रहते हैं।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शब्द्राश्च भागशः । इज्यायुधवणिज्याद्यैर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥ २,३.
बीच में ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र अपने-अपने भागों में निवास करते हैं, पूजा, युद्ध, व्यापार आदि कार्यों में लगे रहते हैं।
शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमयत्पादनिर्गताः । वेदस्मृतिमुखाद्याश्च पारीयात्रोद्भवा मुने ॥ २,३.
शतद्रु, चंद्रभागा आदि नदियाँ हिमालय के चरणों से निकलती हैं; वेदस्मृति, मुखा आदि नदियाँ पारियात्र पर्वत से उत्पन्न होती हैं, हे मुनि।
नर्मदा मुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्या प्रसूखा ऋक्षसंभवाः ॥ २,३.
नर्मदा, मुरसा आदि नदियाँ विंध्य पर्वत से निकलती हैं; तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य और प्रसूखा ऋक्ष पर्वत से उत्पन्न होती हैं।
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास्तथा । सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥ २,३.
गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी और अन्य नदियाँ सह्य पर्वत के चरणों से निकलती हैं, और पाप का भय दूर करने वाली मानी जाती हैं।
कृतमाला ताम्रपर्णिप्रसुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥ २,३.
कृतमाला, ताम्रपर्णी और प्रसूखा मलय पर्वत से उत्पन्न होती हैं; त्रिसामा, चरषिकुल्या आदि महेंद्र से निकलती हैं।
ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नद्य उपानद्यः सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥ २,३.
ऋषिकुल्या, कुमार आदि नदियाँ शुक्तिमान पर्वत के चरणों से निकलती हैं; इन नदियों की कई उपनदियाँ हैं, और हजारों अन्य नदियाँ भी हैं।
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ २,३.
इन लोगों में कुरु, पांचाल, मध्यदेश और अन्य प्रदेशों के लोग शामिल हैं; साथ ही पूर्व दिशा और अन्य क्षेत्रों के वे लोग भी हैं, जो अपनी इच्छा के अनुसार अलग-अलग रूपों में जहाँ चाहें वहाँ रहते हैं।
पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दक्षिणाद्याश्च सर्वशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः ॥ २,३.
पुंड्र, कलिंग, मगध और दक्षिण के सभी लोग; इसी प्रकार अपरांत, सौराष्ट्र, शूर, आभीर और अर्बुद के लोग भी हैं।
कारूषा मालबाश्चैव पारियात्र निवासिनः । सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः कोसलवासिनाः ॥ २,३.
कारूष, मालव और पारियात्र पर्वत में रहने वाले; साथ ही सौवीर, सैन्धव, हूण, साल्व और कोसल में रहने वाले लोग भी हैं।
माद्रारामास्तथाम्बष्ठा पारसीकादयस्तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सहिताः सदा । समीपतो महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ २,३.
मद्र, राम, अम्बष्ठ और पारसीकों सहित अन्य लोग भी हैं; ये सभी यहाँ का जल पीते हैं और हमेशा एक साथ रहते हैं, हे महाभाग, इनके आस-पास के क्षेत्र सदा प्रसन्न और संपन्न लोगों से भरे रहते हैं।
चत्वारि भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने । कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चान्यत्र न क्वचित् ॥ २,३.
हे महर्षि, इस भारतवर्ष में चार युग होते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और कलियुग; अन्यत्र कहीं ये युग नहीं होते।
तपस्तप्यन्ति मुनयो जुह्वते चात्र यज्वनः । दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात् ॥ २,३.
यहाँ मुनि तप करते हैं और यज्ञ करने वाले यज्ञ करते हैं; यहाँ श्रद्धा से परलोक के लिए दान भी दिया जाता है।
पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते । यज्ञैर्यज्ञमयो विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा ॥ २,३.
जम्बूद्वीप में मनुष्य यज्ञ के द्वारा यज्ञपुरुष की पूजा करते हैं; लेकिन अन्य द्वीपों में यज्ञमय विष्णु की पूजा भिन्न प्रकार से होती है।
अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जन्बूद्वीपे महामुने । यतो हि कर्मभूरेषा ह्यतोन्या भोगभूमयः ॥ २,३.
हे महर्षि, जम्बूद्वीप में भी भारत ही सबसे श्रेष्ठ है, क्योंकि यही कर्मभूमि है, अन्य सब भोगभूमियाँ हैं।
अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंचयात् ॥ २,३.
हे श्रेष्ठ जीव, यहाँ हजारों-हजार जन्मों के बाद ही कोई प्राणी पुण्य के संचित होने पर कभी-कभी मनुष्य जन्म पाता है।
गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारत भूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ २,३.
देवता सचमुच गीत गाते हैं—'धन्य हैं वे जो भारतभूमि में जन्म लेते हैं, जो स्वर्ग और मोक्ष का मार्ग है; वहाँ पुण्य के कारण मनुष्य बार-बार जन्म लेते हैं।'
कर्माण्यसंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णो परमात्म्भूते । अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते तस्मिल्लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥ २,३.
जो लोग अपने कर्म और उनके फल को परमात्मा विष्णु को समर्पित कर देते हैं, और कर्म की महानता को पाकर उसी में लीन हो जाते हैं—वे शुद्ध आत्माएँ सचमुच परम गति को प्राप्त होती हैं।
जानीम नैतत्क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् । प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः ॥ २,३.
हम नहीं जानते कि जब स्वर्ग देने वाला कर्म समाप्त हो जाएगा और शरीर छूट जाएगा, तब हम कहाँ जाएँगे; सचमुच धन्य हैं वे मनुष्य जो भारत में जन्म लेते हैं और जिनकी इन्द्रियाँ स्वस्थ रहती हैं।
नववर्षं तु मैत्रेय जम्बुद्वीपमिदं मया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात्कथितं तव ॥ २,३.
हे मैत्रेय, मैंने तुम्हें संक्षेप में यह जम्बूद्वीप और इसके नौ खंड, जो एक लाख योजन में फैला है, बता दिया।
जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर्बहिः ॥ २,३.
हे मैत्रेय, जम्बूद्वीप को चारों ओर से एक लाख योजन चौड़ा खारे जल का समुद्र घेरे हुए है, जो वलय के आकार में स्थित है।
श्रीपराशर उवाच क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः । संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः ॥ २,४.
श्रीपराशर बोले—जैसे जम्बूद्वीप नामक द्वीप चारों ओर से खारे समुद्र से घिरा है, वैसे ही उस खारे समुद्र को घेरकर प्लक्षद्वीप स्थित है।
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः । स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः ॥ २,४.
जम्बूद्वीप की चौड़ाई एक लाख योजन मानी गई है; हे ब्राह्मण, प्लक्षद्वीप का विस्तार उससे दुगना बताया गया है।
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । ज्येष्ठ शान्तहयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः ॥ २,४.
प्लक्षद्वीप के स्वामी मेधातिथि के सात पुत्र हैं—सबसे बड़े शांतहय, उनके बाद शिशिर।
सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥ २,४.
सुखोदय, आनन्द, शिव, क्षेमक और सातवें ध्रुव—ये सभी प्लक्षद्वीप के राजा हैं।
पूर्वं शान्तहयं वर्षं शिशिरं च सुखं तथा । आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च ॥ २,४.
सबसे पहले शांतहय, वर्ष, शिशिर, सुख, आनंद, शिव, क्षेमक और ध्रुव नाम के क्षेत्र हैं।
मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम ॥ २,४.
उनकी सीमाएँ पर्वतों से बनी हैं, और वहाँ अन्य पर्वत भी हैं। वे सात हैं, हे श्रेष्ठ मुनि, अब मैं उनके नाम बताता हूँ।
गोमदेश्चैव चन्द्रश्च नारदौ दुन्दुभिस्तथा । सोमकः मुमनाश्चैव वैभ्राजश्चैव सप्तमः ॥ २,४.
वे पर्वत हैं—गोमद, चंद्र, नारद, दुंदुभि, सोमक, मुमना और सातवाँ वैभ्राज।
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः । वसंति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः ॥ २,४.
उन सुंदर पर्वतों और इन क्षेत्रों में, हे निष्पाप जनों, लोग सदा देवताओं और गंधर्वों के साथ रहते हैं।