यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने। तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः
हे महर्षि, किम्पुरुष आदि आठों प्रदेशों में वहाँ के लोगों को सिद्धि स्वाभाविक रूप से प्राप्त है और उन्हें सुख बिना किसी परिश्रम के सहज ही मिलता है।
विपर्य्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्म्माधर्म्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः
उनके बीच विपरीत भाव नहीं होते, न ही उन्हें बुढ़ापा या मृत्यु का भय है। वहाँ धर्म या अधर्म का भेद नहीं है, न ही कोई ऊँचा-नीचा या मध्यम दर्जा है।
न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्व्वदा । हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेरासीन्महात्मनः
उन आठों प्रदेशों में कभी भी युगों का भेद नहीं होता। लेकिन हिमाह्वय नामक प्रदेश महात्मा नाभि का था।
तस्यर्षभोऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः । ऋषभाद् भरतो जज्ञ ज्येष्ठःपुत्रशतस्य सः
उनके पुत्र, जो मेरुदेवी से उत्पन्न हुए और अत्यंत तेजस्वी थे, ऋषभ हुए। ऋषभ से सौ पुत्रों में ज्येष्ठ भरत का जन्म हुआ।
कृत्वा राज्यं स्वधर्म्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् । अभिषच्य सुतं ज्येष्ठं भरतं पृथिवीपतिम्
उन्होंने अपने धर्म के अनुसार राज्य चलाया और अनेक यज्ञ किए। फिर अपने ज्येष्ठ पुत्र भरत को पृथ्वी का राजा बनाकर राज्य सौंप दिया।
तपसे स महाभागः पुलस्त्यस्याश्रमं ययौ । वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः
वह परम भाग्यशाली ऋषभ तपस्या के लिए पुलस्त्य के आश्रम गए और वहाँ वानप्रस्थ विधि का दृढ़ निश्चय किया।
तपस्तेपे यथान्यायं यदा च स महीपतिः । तपसा कर्शितोऽत्यर्थं कृशो धमनिसन्ततः
राजा ने नियमानुसार तपस्या की। जब वे कठोर तप से अत्यंत दुर्बल हो गए, उनके शरीर की नसें उभर आईं—
नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः । ततश्च भारतं वर्षमेतल्लोकेषु गीयते
वे नग्न होकर, मुँह में कपड़े की पट्टी रखकर, वीरों के मार्ग पर चल पड़े। इसी कारण यह प्रदेश लोकों में भरत नाम से प्रसिद्ध हुआ।
भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् । सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्म्मिकः
जब उनके पिता ने वन जाने के समय भरत को यह प्रदेश सौंपा, तब भरत के यहाँ परम धर्मात्मा पुत्र सुमति उत्पन्न हुए।
कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यमिष्टमखः पिता । पुत्रसंक्रमितश्रीस्तु भरतः स महीपतिः
पिता ने विधिपूर्वक यज्ञ करके इच्छित राज्य सुमति को दे दिया। इस प्रकार भरत ने अपनी समृद्धि पुत्र को सौंप दी।
योगाभ्यासरतः प्राणान् शालग्रामेऽत्यजन्मुने । अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले
योगाभ्यास में लगे हुए उन्होंने शालग्राम में प्राण त्याग दिए, हे मुनि। और वे योगियों के श्रेष्ठ कुल में ब्राह्मण रूप में जन्मे।
मैत्रय । तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः । सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
मैत्रेय बोले— मैं फिर से उनके चरित्र का वर्णन करूँगा। उस तेजस्वी सुमति से इन्द्रद्युम्न का जन्म हुआ।
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतिहारस्तदन्वयः । प्रतिहर्त्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
इन्द्रद्युम्न से परमेष्ठी हुए, उनसे प्रतिहार उत्पन्न हुए। प्रतिहार के पुत्र प्रतिहर्ता के नाम से प्रसिद्ध हुए।
भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः । पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
प्रतिहर्ता से भूमि, भूमि से उद्गीथ, उद्गीथ से उनके पुत्र प्रस्तार, प्रस्तार से पृथु, पृथु से नक्त, और नक्त से उनके पुत्र गया उत्पन्न हुए।
नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः । तस्य पुत्रो महावीर्य्यो धीमांस्तस्मादजायत
गया के पुत्र नर हुए, नर के पुत्र विराट हुए, और विराट से महान बल और बुद्धि वाले पुत्र उत्पन्न हुए।
महान्तस्तत्सुतश्चाभूनूमनस्युस्तस्य चात्मजः । त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
उनके पुत्र महान्त हुए, महान्त के पुत्र उमानस्यु हुए। त्वष्टा के पुत्र त्वष्टा और राजा के पुत्र विरज हुए।
शतजिद्रजसस्तस्य जज्ञ पुत्रशतं मनने । विशगूज्योतिःप्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
शतजित राजा के सौ पुत्र हुए, जिनमें विशगु और ज्योतिः सबसे प्रमुख थे; इन्हीं के द्वारा इन लोगों की संख्या बढ़ी।
तैरिदं भारतं वर्षं नवभेदमलङ्गतम । तेषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयें भारती पुरा
इन्हीं के द्वारा यह भारतवर्ष नौ भागों में बाँटा गया; और उनके वंशजों ने प्राचीन काल में इस भारत भूमि का भोग किया।
कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्म क्सप्ततिः
कृत, त्रेता आदि युगों की सृष्टि के साथ ही युगों के नाम से चक्र स्थापित हुए।
एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् । वाराहे तु मुने ! कल्पे पूर्वमन्वान्तराधिपः
यह स्वायम्भुव की सृष्टि है, जिससे यह जगत भर गया; परंतु वाराह कल्प में, हे मुनि, वह पूर्व मन्वंतर का अधिपति था।
मैत्रेय उवाच । कथितो भवता ब्रह्मन् ! सर्गः स्वायम्भुवश्च मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः
मैत्रेय ने कहा: हे ब्राह्मण, आपने मुझे स्वायम्भुव की सृष्टि बताई है; अब मैं आपसे पृथ्वी के पूरे विस्तार के बारे में सुनना चाहता हूँ।
यावन्तः सागरा द्रीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः । वनानि सरितः पुर्थ्यौ देवादीनां तथा मने
इसमें कितने समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, वन, नदी, नगर और देवताओं आदि के निवास स्थान हैं?
यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानमस्य च मुने ! यथावद वक्तुमर्हसि
इस सबका माप क्या है, आधार क्या है, और स्वरूप क्या है? हे मुनि, आप इसकी व्यवस्था ठीक से बताइए।
पराशर उवाच । मैत्रेय श्वूयतामेत्त संक्षेपाद गदतो मम । नास्य वर्ष शतेनापि वक्तु शक्यो हि विस्तरः
पराशर ने कहा: मैत्रेय, मेरी बात संक्षेप में सुनो; क्योंकि इसकी पूरी विस्तार से कथा सौ वर्षों में भी नहीं कही जा सकती।
जम्बू-प्लक्षह्वयौ द्रीपौ शाल्मलिशचापरो द्रिज । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः
जम्बू और प्लक्ष द्वीपों के नाम हैं, और शाल्मली एक अन्य द्वीप है, हे द्विज; कुश, क्रौंच, शाक और पुष्कर सातवाँ द्वीप हैं।
एते द्रीपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलैःसमम्
ये सात द्वीप हैं, और सात समुद्र इन्हें घेरे हुए हैं; जिनमें क्रमशः नमक, ईख का रस, सुरा, घी, दही, दूध और जल है।
जम्बूद्रीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मैरुर्म्मैत्रेय ! मध्ये कनकपर्व्वतः
इन सबके बीच जम्बूद्वीप स्थित है; और उसके मध्य में, हे मैत्रेय, कनक पर्वत है।
प्रविष्टः षोड़शाधस्ताद् द्रात्रिंशन्मूदूर्ध्न विस्तृतः
यह पर्वत नीचे सोलह हजार योजन और ऊपर बत्तीस हजार योजन तक फैला हुआ है।
मूले षोड़शसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्व्वशः । भूपद्मस्यास्य शैलेशः कर्णिकाकारसंस्थितः
उसके मूल में चौतरफा सोलह हजार योजन की चौड़ाई है; यह पर्वत कमल की कर्णिका के आकार में स्थित है।
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्वास्य दक्षिणो । नीलः श्वेतश्व श्वृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः
हिमवान, हेमकूट और निषध उसके दक्षिण में हैं; नील, श्वेत और श्रृंगी पर्वत उसके उत्तर में हैं।