सवनं पुष्करद्वीपे राजानं समकारयत
उन्होंने सवन को पुष्कर द्वीप का राजा बनाया।
जम्बूद्वीपेश्वरो यस्तु आग्नीध्रो मुनिसत्तम । तस्य पुत्रा बभुवुस्ते प्रजापतिसमा नव
हे श्रेष्ठ मुनि! अग्नीध्र जम्बूद्वीप के स्वामी बने। उनके नौ पुत्र हुए, जो प्रजापति के समान थे।
नाभिः किम्पुरुषश्वे वै हरिवर्ष इलावृतः । रम्यो हिरण्वान् षष्ठश्च कुरुर्भद्राश्व एव च
उनके नाम थे — नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्य, हिरण्यवान, छठे कुरु और भद्राश्व।
केतुमालस्तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपोऽभवत् । जम्बूद्रीपविभागांश्च तषां विप्र निशामय
एक अन्य थे केतुमाल, जो सदाचारी राजा बने। हे विप्र! अब इन सब में जम्बूद्वीप के विभाजन को सुनो।
पित्रा दत्तं हिमाह्वन्तु वर्षं नाभेस्तु दक्षिणम् । हेमकूटं तथा वर्षं ददौ किम्पुरुषाय सः
पिता ने नाभि को हिमाह्वान नामक दक्षिण का प्रदेश दिया और किम्पुरुष को हेमकूट नामक प्रदेश सौंपा।
तृतीयं नैषधं वर्षं हरिवर्षाय दत्तवान । इलावृताय प्रददौ मैरुर्यत्र तु मध्यगः
तीसरा नैषध प्रदेश हरिवर्ष को दिया गया। इलावृत को मेरु पर्वत मिला, जो मध्य में स्थित है।
नीलाचलाश्वितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता । श्वेतं तदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते
पिता ने नीलाचल के पास का प्रदेश रम्य को दिया और उत्तर का श्वेत प्रदेश हिरण्यवान को सौंपा।
यदुत्तरं श्वृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ । मेरोः पूर्व्वेणा यद् वर्षं भद्राश्वाय प्रदत्तवान्
शृंगवान के उत्तर का प्रदेश कुरु को दिया गया और मेरु के पूर्व का प्रदेश भद्राश्व को मिला।
गन्धमादनवर्षन्तु केतुमालाय दत्तवान । इत्येतानि ददौ तेभ्यः पुत्रेभ्यः स नरेश्वरः
गन्धमादन प्रदेश केतुमाल को दिया गया। इस प्रकार उस नरश्रेष्ठ ने अपने पुत्रों को ये सब प्रदेश बाँट दिए।
वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषितच्य स भूमिपः । शालग्रामं महापुण्यं मैत्रेय तपसे ययौ
इन प्रदेशों में अपने पुत्रों को राजगद्दी सौंपकर वह राजा, हे मैत्रेय, महान पुण्यशाली शालग्राम स्थान पर तपस्या के लिए चले गए।
यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने। तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः
हे महर्षि, किम्पुरुष आदि आठों प्रदेशों में वहाँ के लोगों को सिद्धि स्वाभाविक रूप से प्राप्त है और उन्हें सुख बिना किसी परिश्रम के सहज ही मिलता है।
विपर्य्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्म्माधर्म्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः
उनके बीच विपरीत भाव नहीं होते, न ही उन्हें बुढ़ापा या मृत्यु का भय है। वहाँ धर्म या अधर्म का भेद नहीं है, न ही कोई ऊँचा-नीचा या मध्यम दर्जा है।
न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्व्वदा । हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेरासीन्महात्मनः
उन आठों प्रदेशों में कभी भी युगों का भेद नहीं होता। लेकिन हिमाह्वय नामक प्रदेश महात्मा नाभि का था।
तस्यर्षभोऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः । ऋषभाद् भरतो जज्ञ ज्येष्ठःपुत्रशतस्य सः
उनके पुत्र, जो मेरुदेवी से उत्पन्न हुए और अत्यंत तेजस्वी थे, ऋषभ हुए। ऋषभ से सौ पुत्रों में ज्येष्ठ भरत का जन्म हुआ।
कृत्वा राज्यं स्वधर्म्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् । अभिषच्य सुतं ज्येष्ठं भरतं पृथिवीपतिम्
उन्होंने अपने धर्म के अनुसार राज्य चलाया और अनेक यज्ञ किए। फिर अपने ज्येष्ठ पुत्र भरत को पृथ्वी का राजा बनाकर राज्य सौंप दिया।
तपसे स महाभागः पुलस्त्यस्याश्रमं ययौ । वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः
वह परम भाग्यशाली ऋषभ तपस्या के लिए पुलस्त्य के आश्रम गए और वहाँ वानप्रस्थ विधि का दृढ़ निश्चय किया।
तपस्तेपे यथान्यायं यदा च स महीपतिः । तपसा कर्शितोऽत्यर्थं कृशो धमनिसन्ततः
राजा ने नियमानुसार तपस्या की। जब वे कठोर तप से अत्यंत दुर्बल हो गए, उनके शरीर की नसें उभर आईं—
नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः । ततश्च भारतं वर्षमेतल्लोकेषु गीयते
वे नग्न होकर, मुँह में कपड़े की पट्टी रखकर, वीरों के मार्ग पर चल पड़े। इसी कारण यह प्रदेश लोकों में भरत नाम से प्रसिद्ध हुआ।
भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् । सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्म्मिकः
जब उनके पिता ने वन जाने के समय भरत को यह प्रदेश सौंपा, तब भरत के यहाँ परम धर्मात्मा पुत्र सुमति उत्पन्न हुए।
कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यमिष्टमखः पिता । पुत्रसंक्रमितश्रीस्तु भरतः स महीपतिः
पिता ने विधिपूर्वक यज्ञ करके इच्छित राज्य सुमति को दे दिया। इस प्रकार भरत ने अपनी समृद्धि पुत्र को सौंप दी।
योगाभ्यासरतः प्राणान् शालग्रामेऽत्यजन्मुने । अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले
योगाभ्यास में लगे हुए उन्होंने शालग्राम में प्राण त्याग दिए, हे मुनि। और वे योगियों के श्रेष्ठ कुल में ब्राह्मण रूप में जन्मे।
मैत्रय । तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः । सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
मैत्रेय बोले— मैं फिर से उनके चरित्र का वर्णन करूँगा। उस तेजस्वी सुमति से इन्द्रद्युम्न का जन्म हुआ।
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतिहारस्तदन्वयः । प्रतिहर्त्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
इन्द्रद्युम्न से परमेष्ठी हुए, उनसे प्रतिहार उत्पन्न हुए। प्रतिहार के पुत्र प्रतिहर्ता के नाम से प्रसिद्ध हुए।
भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः । पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
प्रतिहर्ता से भूमि, भूमि से उद्गीथ, उद्गीथ से उनके पुत्र प्रस्तार, प्रस्तार से पृथु, पृथु से नक्त, और नक्त से उनके पुत्र गया उत्पन्न हुए।
नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः । तस्य पुत्रो महावीर्य्यो धीमांस्तस्मादजायत
गया के पुत्र नर हुए, नर के पुत्र विराट हुए, और विराट से महान बल और बुद्धि वाले पुत्र उत्पन्न हुए।
महान्तस्तत्सुतश्चाभूनूमनस्युस्तस्य चात्मजः । त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
उनके पुत्र महान्त हुए, महान्त के पुत्र उमानस्यु हुए। त्वष्टा के पुत्र त्वष्टा और राजा के पुत्र विरज हुए।
शतजिद्रजसस्तस्य जज्ञ पुत्रशतं मनने । विशगूज्योतिःप्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
शतजित राजा के सौ पुत्र हुए, जिनमें विशगु और ज्योतिः सबसे प्रमुख थे; इन्हीं के द्वारा इन लोगों की संख्या बढ़ी।
तैरिदं भारतं वर्षं नवभेदमलङ्गतम । तेषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयें भारती पुरा
इन्हीं के द्वारा यह भारतवर्ष नौ भागों में बाँटा गया; और उनके वंशजों ने प्राचीन काल में इस भारत भूमि का भोग किया।
कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्म क्सप्ततिः
कृत, त्रेता आदि युगों की सृष्टि के साथ ही युगों के नाम से चक्र स्थापित हुए।
एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् । वाराहे तु मुने ! कल्पे पूर्वमन्वान्तराधिपः
यह स्वायम्भुव की सृष्टि है, जिससे यह जगत भर गया; परंतु वाराह कल्प में, हे मुनि, वह पूर्व मन्वंतर का अधिपति था।